ネポス『偉人伝』(対訳版)

テキストはラテンライブラリのものを元にした。



序文
MILTIADES(–前489年)
THEMISTOCLES(前524–459年)
アリスティデス(前530–468年)
PAUSANIAS(–前470年)
キモン(前510–450年)
リュサンドロス(前454–395年)
ALCIBIADES(前450–404年)
トラシュブロス(前440–388年)
コノン(前444–392年)
DION(前408–354年)
イピクラテス(前418–353年)
カブリアス(前420–357年)
ティモテオス(–前354年)
DATAMES(前407–362年)
EPAMINONDAS(前419–362年)
ペロピダス(–前364年)
アゲシラオス(前444–360年)
EUMENES(前362–316年)
フォーキオン(前402–318年)
ティモレオン(前411–337年)
諸王について
ハミルカル(–前228年)
HANNIBAL(前247–182年)
マルクス・カト(前234–149年)
アッティクス(前110–32年)

Nepos_All




PRAEFATIO
序文
[1] Non dubito fore plerosque, Attice, qui hoc genus scripturae(著作) leve et non satis dignum summorum virorum personis judicent, cum relatum legent, quis musicam docuerit Epaminondam, aut in ejus virtutibus commemorari saltasse eum commode scienterque tibiis cantasse.

アッティクスよ、伝記というこの種の著作は軽薄で偉人たちの品格にふさわしくないと思う人たちが非常に多いだろうと、私は信じている。というのは、彼らは、エパメイノンダスに誰が音楽を教えたかという記録や、あるいは彼の長所の中に『見事に踊り、巧みに笛を吹いた』ということが挙げられているのを読むことになるからだ。

2 Sed hi erunt fere, qui expertes(知らず) litterarum Graecarum nihil rectum, nisi quod ipsorum moribus conveniat, putabunt.

もっとも、そんなことを言う人は、おそらくギリシア文学に通じておらず、自分たちの習慣にかなうものだけが正しいと思い込んでいる人々だろう。

3 Hi si didicerint non eadem omnibus esse honesta atque turpia, sed omnia majorum institutis judicari, non admirabuntur nos in Graiorum(ギリシア) virtutibus exponendis mores eorum secutos.

しかし、そのような人々も、「何が名誉で何が恥であるかは、すべての民族に共通なのではなく、それぞれの祖先から伝わる慣習によって判断される」のだということを理解すれば、私がギリシア人の美徳を述べるにあたって、その国の風俗・習慣に従って叙述していることを不思議には思うまい。

4 Neque enim Cimoni fuit turpe, Atheniensium summo viro, sororem germanam habere in matrimonio, quippe cum cives ejus eodem uterentur instituto. At id quidem nostris moribus nefas habetur. Laudi in Creta ducitur adulescentulis quam plurimos habuisse amatores. Nulla Lacedaemoni vidua(未亡人) tam est nobilis(高貴な), quae non ad cenam(食堂) eat mercede(報酬) conducta(雇う).

たとえば、アテナイの傑出した人物であったキモンにとって、実の妹を妻としていたことは少しも恥ではなかった。というのも、同胞たちも同じ慣習に従っていたからである。しかし、これはわれわれローマ人の習慣ではまさに禁忌とされる。クレタでは、若者ができるだけ多くの男性の恋人を持つことが名誉とされる。また、スパルタでは、どれほど身分の高い未亡人であっても、報酬を受けて宴席に出ることを恥としない。

5 Magnis in laudibus tota(奪) fere fuit Graecia victorem Olympiae citari(名を呼ぶ); in scaenam vero prodire(現れる) ac populo esse spectaculo(見世物) nemini in eisdem gentibus fuit turpitudini. Quae omnia apud nos partim infamia, partim humilia atque ab honestate remota ponuntur(みなす).

また、オリンピア競技で優勝し、その勝利者の名前が公に宣言されることは、ほぼギリシア全土でこの上ない名誉とされた。さらに、舞台に立って人々の見世物となることも、彼らの社会では誰にとっても恥ではなかった。これらはいずれも、われわれローマ人の間では、あるものは不名誉とされ、あるものは卑しいこととして、高潔さから遠い行為と見なされている。

6 Contra ea pleraque nostris moribus sunt decora, quae apud illos turpia putantur. Quem enim Romanorum pudet(非人称) uxorem ducere in convivium? Aut cujus non mater familias(属単) primum locum tenet aedium(属複) atque in celebritate versatur?

これとは反対に、われわれの社会では立派なこととされる事柄の多くは、ギリシア人には恥ずべきことと考えられている。たとえば、ローマ人で妻を宴席に伴うのを恥じる者がいない。また、どこの家でも一家の主婦が家の最も表だった場所にいて、多くの人の集まる場に姿を見せる。

7 Quod multo fit aliter in Graecia. Nam neque in convivium adhibetur(招く) nisi propinquorum, neque sedet(居る) nisi in interiore parte aedium, quae gynaeconitis(婦人部屋) appellatur; quo nemo accedit nisi propinqua cognatione conjunctus.

しかし、ギリシアでは事情はまったく異なる。妻は近親者だけの宴席でなければ同席せず、家の奥にある「ギュナイコニティス(婦人の間)」と呼ばれる女性専用の区画にしかいない。そして、そこへ入ることが許されるのは、近しい親族だけである。

8 Sed hic plura persequi(述べる) cum magnitudo voluminis prohibet tum festinatio(急ぐ), ut ea explicem(述べる), quae exorsus sum. Quare ad propositum(本題) veniemus(未) et in hoc exponemus libro de vita excellentium imperatorum.

しかし、この問題をこれ以上詳しく論じることは、本書の紙幅の都合から出来ないし、何より私は本来書こうとしていることを早く語りたいからである。そこで本題に入って、この書物で傑出した将軍たちの生涯について述べることにしよう。





I CORNELI NEPOTIS MILTIADES

[1] MILTIADES, Cimonis filius, Atheniensis, cum et antiquitate generis et gloria majorum et sua modestia unus omnium maxime floreret eaque esset aetate, ut non jam solum de eo bene sperare, sed etiam confidere cives possent sui talem eum futurum, qualem cognitum judicarunt, accidit, ut Athenienses Chersonesum colonos vellent mittere. 2 Cujus generis cum magnus numerus esset et multi ejus demigrationis peterent societatem, ex his delecti Delphos deliberatum missi sunt, [qui consulerent Apollinem,] quo potissimum duce uterentur. Namque tum Thraeces eas regiones tenebant, cum quibus armis erat dimicandum. 3 His consulentibus nominatim Pythia praecepit, ut Miltiadem imperatorem sibi sumerent: id si fecissent, incepta prospera futura. 4 Hoc oraculi responso Miltiades cum delecta manu classe Chersonesum profectus cum accessisset Lemnum et incolas ejus insulae sub potestatem redigere vellet Atheniensium, 5 idque Lemnii sua sponte facerent, postulasset, illi irridentes responderunt tum id se facturos, cum ille domo navibus proficiscens vento aquilone venisset Lemnum. Hic enim ventus ab septentrionibus oriens adversum tenet Athenis proficiscentibus. 6 Miltiades morandi tempus non habens cursum direxit, e quo tendebat, pervenitque Chersonesum.

[2] Ibi brevi tempore barbarum copiis disjectis tota regione, quam petierat, potitus, loca castellis idonea communiit, multitudinem, quam secum duxerat, in agris collocavit crebrisque excursionibus locupletavit. 2 Neque minus in ea re prudentia quam felicitate adjutus est. Nam cum virtute militum devicisset hostium exercitus, summa aequitate res constituit atque ipse ibidem manere decrevit. 3 Erat enim inter eos dignitate regia, quamvis carebat nomine, neque id magis imperio quam justitia consecutus. Neque eo setius Atheniensibus, a quibus erat profectus, officia praestabat. Quibus rebus fiebat, ut non minus eorum voluntate perpetuo imperium obtineret, qui miserant, quam illorum, cum quibus erat profectus. 4 Chersoneso tali modo constituta Lemnum revertitur et ex pacto postulat, ut sibi urbem tradant. Illi enim dixerant, cum vento borea domo profectus eo pervenisset, sese dedituros: se autem domum Chersonesi habere. 5 Cares, qui tum Lemnum incolebant, etsi praeter opinionem res ceciderat, tamen non dicto, sed secunda fortuna adversariorum capti resistere ausi non sunt atque ex insula demigrarunt. Pari felicitate ceteras insulas, quae Cyclades nominantur, sub Atheniensium redegit potestatem.

[3] Eisdem temporibus Persarum rex Darius ex Asia in Europam exercitu trajecto Scythis bellum inferre decrevit. Pontem fecit in Histro flumine, qua copias traduceret. Eius pontis, dum ipse abesset, custodes reliquit principes, quos secum ex Ionia et Aeolide duxerat; quibus singulis illarum urbium perpetua dederat imperia. 2 Sic enim facillime putavit se Graeca lingua loquentes, qui Asiam incolerent, sub sua retenturum potestate, si amicis suis oppida tuenda tradidisset, quibus se oppresso nulla spes salutis relinqueretur. In hoc fuit tum numero Miltiades, cui illa custodia crederetur. 3 Hic, cum crebri afferrent nuntii male rem gerere Darium premique a Scythis, [Miltiades] hortatus est pontis custodes, ne a fortuna datam occasionem liberandae Graeciae dimitterent. 4 Nam si cum iis copiis, quas secum transportarat, interiisset Darius, non solum Europam fore tutam, sed etiam eos, qui Asiam incolerent Graeci genere, liberos a Persarum futuros dominatione et periculo; id facile effici posse. Ponte enim rescisso regem vel hostium ferro vel inopia paucis diebus interiturum. 5 Ad hoc consilium cum plerique accederent, Histiaeus Milesius, ne res conficeretur, obstitit, dicens: non idem ipsis, qui summas imperii tenerent, expedire et multitudini, quod Darii regno ipsorum niteretur dominatio; quo exstincto ipsos potestate expulsos civibus suis poenas daturos. Itaque adeo se abhorrere a ceterorum consilio, ut nihil putet ipsis utilius quam confirmari regnum Persarum. 6 Huius cum sententiam plurimi essent secuti, Miltiades, non dubitans tam multis consciis ad regis aures consilia sua perventura, Chersonesum reliquit ac rursus Athenas demigravit. Cujus ratio etsi non valuit, tamen magnopere est laudanda, cum amicior omnium libertati quam suae fuerit dominationi.

[4] Darius autem cum ex Europa in Asiam redisset, hortantibus amicis, ut Graeciam redigeret in suam potestatem, classem quingentarum navium comparavit eique Datim praefecit et Artaphernem hisque ducenta peditum, decem milia equitum dedit, causam interserens, se hostem esse Atheniensibus, quod eorum auxilio Iones Sardis expugnassent suaque praesidia interfecissent. 2 Illi praefecti regii classe ad Euboeam appulsa celeriter Eretriam ceperunt omnesque ejus gentis cives abreptos in Asiam ad regem miserunt. Inde ad Atticam accesserunt ac suas copias in campum Marathona deduxerunt. Is est ab oppido circiter milia passuum decem. 3 Hoc tumultu Athenienses tam propinquo tamque magno permoti auxilium usquam nisi a Lacedaemoniis petiverunt Phidippumque, cursorem ejus generis, qui hemerodromoe vocantur Lacedaemonem miserunt, ut nuntiaret, quam celeri opus esset auxilio. 4 Domi autem creant decem praetores, qui exercitui praeessent, in eis Miltiadem. Inter quos magna fuit contentio, utrum moenibus se defenderent an obviam irent hostibus acieque decernerent. 5 Unus Miltiades maxime nitebatur, ut primo quoque tempore castra fierent: id si factum esset, et civibus animum accessurum, cum viderent de eorum virtute non desperari, et hostes eadem re fore tardiores, si animadverterent auderi adversus se tam exiguis copiis dimicari.

[5] Hoc in tempore nulla civitas Atheniensibus auxilio fuit praeter Plataeenses. Ea mille misit militum. Itaque horum adventu decem milia armatorum completa sunt; quae manus mirabili flagrabat pugnandi cupiditate. 2 Quo factum est, ut plus quam collegae Miltiades valeret. 3 Eius ergo auctoritate impulsi Athenienses copias ex urbe eduxerunt locoque idoneo castra fecerunt. Dein postero die sub montis radicibus acie [e] regione instructa non apertissuma ― namque arbores multis locis erant rarae ― proelium commiserunt hoc consilio, ut et montium altitudine tegerentur et arborum tractu equitatus hostium impediretur, ne multitudine clauderentur. 4 Datis etsi non aequum locum videbat suis, tamen fretus numero copiarum suarum confligere cupiebat eoque magis, quod, priusquam Lacedaemonii subsidio venirent, dimicare utile arbitrabatur. Itaque in aciem peditum centum, equitum decem milia produxit proeliumque commisit. 5 In quo tanto plus virtute valuerunt Athenienses, ut decemplicem numerum hostium profligarint adeoque perterruerint, ut Persae non castra, sed naves petierint. Qua pugna nihil adhuc exstitit nobilius. Nulla enim umquam tam exigua manus tantas opes prostravit.

[6] Cujus victoriae non alienum videtur quale praemium Miltiadi sit tributum, docere, quo facilius intellegi possit eandem omnium civitatum esse naturam. 2 Ut enim populi Romani honores quondam fuerunt rari et tenues ob eamque causam gloriosi, nunc autem effusi atque obsoleti, sic olim apud Athenienses fuisse reperimus. 3 Namque huic Miltiadi, qui Athenas totamque Graeciam liberarat, talis honos tributus est, in porticu, quae Poecile vocatur, cum pugna depingeretur Marathonia, ut in decem praetorum numero prima ejus imago poneretur isque hortaretur milites proeliumque committeret. 4 Idem ille populus posteaquam maius imperium est nactus et largitione magistratuum corruptus est, trecentas statuas Demetrio Phalereo decrevit.

[7] Post hoc proelium classem LXX navium Athenienses eidem Miltiadi dederunt, ut insulas, quae barbaros adjuverant, bello persequeretur. Quo in imperio plerasque ad officium redire coegit, nonnullas vi expugnavit. 2 Ex his Parum insulam opibus elatam cum oratione reconciliare non posset, copias e navibus eduxit, urbem operibus clausit omnique commeatu privavit; dein vineis ac testudinibus constitutis propius muros accessit. 3 Cum jam in eo esset, ut oppido potiretur, procul in continenti lucus, qui ex insula conspiciebatur, nescio quo casu nocturno tempore incensus est. Cujus flamma ut ab oppidanis et oppugnatoribus est visa, utrisque venit in opinionem signum a classiariis regis datum. 4 Quo factum est, ut et Parii a deditione deterrerentur, et Miltiades, timens, ne classis regia adventaret, incensis operibus, quae statuerat, cum totidem navibus, atque erat profectus, Athenas magna cum offensione civium suorum rediret. 5 Accusatus ergo est proditionis, quod, cum Parum expugnare posset, a rege corruptus infectis rebus discessisset. Eo tempore aeger erat vulneribus, quae in oppugnando oppido acceperat. Itaque, quoniam. ipse pro se dicere non posset, verba fecit frater ejus Stesagoras. 6 Causa cognita capitis absolutus pecunia multatus est, eaque lis quinquaginta talentis aestimata est, quantus in classem sumptus factus erat. Hanc pecuniam quod solvere in praesentia non poterat, in vincula publica conjectus est ibique diem obiit supremum.

[8] Hic etsi crimine Pario est accusatus, tamen alia causa fuit damnationis. Namque Athenienses propter Pisistrati tyrannidem, quae paucis annis ante fuerat, omnium civium suorum potentiam extimescebant. 2 Miltiades, multum in imperiis magnisque versatus, non videbatur posse esse privatus, praesertim cum consuetudine ad imperii cupiditatem trahi videretur. 3 Nam Chersonesi omnes illos, quos habitarat, annos perpetuam obtinuerat dominationem tyrannusque fuerat appellatus, sed justus. Non erat enim vi consecutus, sed suorum voluntate, eamque potestatem bonitate retinebat. Omnes autem et dicuntur et habentur tyranni, qui potestate sunt perpetua in ea civitate, quae libertate usa est. 4 Sed in Miltiade erat cum summa humanitas tum mira communitas, ut nemo tam humilis esset, cui non ad eum aditus pateret, magna auctoritas apud omnes civitates, nobile nomen, laus rei militaris maxima. Haec populus respiciens maluit illum innoxium plecti quam se diutius esse in timore.


II CORNELI NEPOTIS THEMISTOCLES

[1] THEMISTOCLES, Neocli filius, Atheniensis. Huius vitia ineuntis adulescentiae magnis sunt emendata virtutibus, adeo ut anteferatur huic nemo, pauci pares putentur. 2 Sed ab initio est ordiendus. Pater ejus Neocles generosus fuit. Is uxorem Acarnanam civem duxit, ex qua natus est Themistocles. Qui cum minus esset probatus parentibus, quod et liberius vivebat et rem familiarem neglegebat, a patre exheredatus est. 3 Quae contumelia non fregit eum, sed erexit. Nam cum judicasset sine summa industria non posse eam exstingui, totum se dedidit rei publicae. Diligentius amicis famaeque serviens multum in judiciis privatis versabatur, saepe in contionem populi prodibat; nulla res major sine eo gerebatur; celeriter, quae opus erant, reperiebat, facile eadem oratione explicabat. 4 Neque minus in rebus gerendis promptus quam excogitandis erat, quod et de instantibus, ut ait Thucydides, verissime judicabat et de futuris callidissime coniciebat. Quo factum est, ut brevi tempore illustraretur.

[2] Primus autem gradus fuit capessendae rei publicae bello Corcyraeo; ad quod gerendum praetor a populo factus non solum praesenti bello, sed etiam reliquo tempore ferociorem reddidit civitatem. 2 Nam cum pecunia publica, quae ex metallis redibat, largitione magistratuum quotannis interiret, ille persuasit populo, ut ea pecunia classis centum navium aedificaretur. 3 Qua celeriter effecta primum Corcyraeos fregit, deinde maritimos praedones consectando mare tutum reddidit. In quo cum divitiis ornavit, tum etiam peritissimos belli navalis fecit Athenienses. 4 Id quantae saluti fuerit universae Graeciae, bello cognitum est Persico. Nam cum Xerxes et mari et terra bellum universae inferret Europae cum tantis copiis, quantas neque ante nec postea habuit quisquam ― 5 huius enim classis mille et ducentarum navium longarum fuit, quam duo milia onerariarum sequebantur; terrestres autem exercitus DCC peditum, equitum CCCC milia fuerunt ―, 6 cujus de adventu cum fama in Graeciam esset perlata et maxime Athenienses peti dicerentur propter pugnam Marathoniam, miserunt Delphos consultum, quidnam facerent de rebus suis. Deliberantibus Pythia respondit, ut moenibus ligneis se munirent. 7 Id responsum quo valeret, cum intellegeret nemo, Themistocles persuasit consilium esse Apollinis, ut in naves se suaque conferrent: eum enim a deo significari murum ligneum. 8 Tali consilio probato addunt ad superiores totidem naves triremes suaque omnia, quae moveri poterant, partim Salamina, partim Troezena deportant; arcem sacerdotibus paucisque majoribus natu ac sacra procuranda tradunt, reliquum oppidum relinquunt.

[3] Huius consilium plerisque civitatibus displicebat et in terra dimicari magis placebat. Itaque missi sunt delecti cum Leonida, Lacedaemoniorum rege, qui Thermopylas occuparent longiusque barbaros progredi non paterentur. Hi vim hostium non sustinuerunt eoque loco omnes interierunt. 2 At classis communis Graeciae trecentarum navium, in qua ducentae erant Atheniensium, primum apud Artemisium inter Euboeam continentemque terram cum classiariis regis conflixit. Angustias enim Themistocles quaerebat, ne multitudine circuiretur. 3 Hic etsi pari proelio discesserant, tamen eodem loco non sunt ausi manere, quod erat periculum, ne, si pars navium adversariorum Euboeam superasset, ancipiti premerentur periculo. 4 Quo factum est, ut ab Artemisio discederent et exadversum Athenas apud Salamina classem suam constituerent.

[4] At Xerxes Thermopylis expugnatis protinus accessit astu idque nullis defendentibus, interfectis sacerdotibus, quos in arce invenerat, incendio delevit. 2 Cujus flamma perterriti classiarii, cum manere non auderent et plurimi hortarentur, ut domos suas discederent moenibusque se defenderent, Themistocles unus restitit et universos pares esse posse aiebat, dispersos testabatur perituros idque Eurybiadi, regi Lacedaemoniorum, qui tum summae imperii praeerat, fore affirmabat. 3 Quem cum minus, quam vellet, moveret, noctu de servis suis, quem habuit fidelissimum, ad regem misit, ut ei nuntiaret suis verbis adversarios ejus in fuga esse: 4 qui si discessissent, majore cum labore et longinquiore tempore bellum confecturum, cum singulos consectari cogeretur; quos si statim aggrederetur, brevi universos oppressurum. Hoc eo valebat, ut ingratis ad depugnandum omnes cogerentur. 5 Hac re audita barbarus, nihil doli subesse credens, postridie alienissimo sibi loco, contra opportunissimo hostibus, adeo angusto mari conflixit, ut ejus multitudo navium explicari non potuerit. Victus ergo est magis etiam consilio Themistocli quam armis Graeciae.

[5] Hic etsi male rem gesserat, tamen tantas habebat reliquias copiarum, ut etiam tum his opprimere posset hostes. Iterum ab eodem gradu depulsus est. Nam Themistocles verens, ne bellare perseveraret, certiorem eum fecit id agi, ut pons, quem ille in Hellesponto fecerat, dissolveretur ac reditu in Asiam excluderetur, idque ei persuasit. 2 Itaque qua sex mensibus iter fecerat, eadem minus diebus XXX in Asiam reversus est seque a Themistocle non superatum, sed conservatum judicavit. 3 Sic unius viri prudentia Graecia liberata est Europaeque succubuit Asia. Haec altera victoria, quae cum Marathonio possit comparari tropaeo. Nam pari modo apud Salamina parvo numero navium maxima post hominum memoriam classis est devicta.

[6] Magnus hoc bello Themistocles fuit neque minor in pace. Cum enim Phalerico portu neque magno neque bono Athenienses uterentur, huius consilio triplex Piraei portus constitutus est isque moenibus circumdatus, ut ipsam urbem dignitate aequiperaret, utilitate superaret. 2 Idem muros Atheniensium restituit praecipuo suo periculo. Namque Lacedaemonii causam idoneam nacti propter barbarorum excursiones, qua negarent oportere extra Peloponnesum ullam urbem muros habere, ne essent loca munita, quae hostes possiderent, Athenienses aedificantes prohibere sunt conati. 3 Hoc longe alio spectabat, atque videri volebant. Athenienses enim duabus victoriis, Marathonia et Salaminia, tantam gloriam apud omnes gentes erant consecuti, ut intellegerent Lacedaemonii de principatu sibi cum his certamen fore. Quare eos quam infirmissimos esse volebant. 4 Postquam autem audierunt muros instrui, legatos Athenas miserunt, qui id fieri vetarent. Eis praesentibus desierunt ac se de ea re legatos ad eos missuros dixerunt. 5 Hanc legationem suscepit Themistocles et solus primo profectus est; reliqui legati ut tum exirent, cum satis alti tuendo muri exstructi viderentur, praecepit: interim omnes, servi atque liberi, opus facerent neque ulli loco parcerent, sive sacer, sive privatus esset sive publicus, et undique, quod idoneum ad muniendum putarent, congererent. Quo factum est, ut Atheniensium muri ex sacellis sepulcrisque constarent.

[7] Themistocles autem ut Lacedaemonem venit, adire ad magistratus noluit et dedit operam, ut quam longissime tempus duceret, causam interponens se collegas exspectare. 2 Cum Lacedaemonii quererentur opus nihilo minus fieri eumque in ea re conari fallere, interim reliqui legati sunt consecuti. A quibus cum audisset non multum superesse munitionis, ad ephoros Lacedaemoniorum accessit, penes quos summum erat imperium, atque apud eos contendit falsa iis esse delata: quare aequum esse illos viros bonos nobilesque mittere, quibus fides haberetur, qui rem explorarent; interea se obsidem retinerent. 3 Gestus est ei mos, tresque legati functi summis honoribus Athenas missi sunt. Cum his collegas suos Themistocles jussit proficisci hisque praedixit, ut ne prius Lacedaemoniorum legatos dimitterent quam ipse esset remissus. 4 Hos postquam Athenas pervenisse ratus est, ad magistratum senatumque Lacedaemoniorum adiit et apud eos liberrime professus est: Atheniensis: suo consilio, quod communi jure gentium facere possent, deos publicos suosque patrios ac penates, quo facilius ab hoste possent defendere, muris saepsisse neque in eo, quod inutile esset Graeciae, fecisse. 5 Nam illorum urbem ut propugnaculum oppositum esse barbaris; apud quam jam bis classes regias fecisse naufragium. 6 Lacedaemonios autem male et iniuste facere, qui id potius intuerentur, quod ipsorum dominationi, quam quod universae Graeciae utile esset. Quare, si suos legatos recipere vellent, quos Athenas miserant, se remitterent; aliter illos numquam in patriam essent recepturi.

[8] Tamen non effugit civium suorum invidiam. Namque ob eundem timorem, quo damnatus erat Miltiades, testularum suffragiis e civitate ejectus Argos habitatum concessit. 2 Hic cum [propter multas ejus virtutes] magna cum dignitate viveret, Lacedaemonii legatos Athenas miserunt, qui eum absentem accusarent, quod societatem cum rege Perse ad Graeciam opprimendam fecisset. 3 Hoc crimine absens proditionis damnatus est. Id ut audivit, quod non satis tutum se Argis videbat, Corcyram demigravit. Ibi cum cives principes animadvertisset timere ne propter se bellum iis Lacedaemonii et Athenienses indicerent, ad Admetum, Molossum regem, cum quo ei hospitium erat, confugit. 4 Huc cum venisset et in praesentia rex abesset quo majore religione se receptum tueretur, filiam ejus parvulam arripuit et cum ea se in sacrarium, quod summa colebatur caerimonia, conjecit. Inde non prius egressus est, quam rex eum data dextra in fidem reciperet; quam praestitit. 5 Nam cum ab Atheniensibus et Lacedaemoniis exposceretur publice, supplicem non prodidit monuitque, ut consuleret sibi: difficile enim esse in tam propinquo loco tuto eum versari. Itaque Pydnam eum deduci jussit et, quod satis esset praesidii, dedit. 6 Hic in navem omnibus ignotus nautis escendit. Quae cum tempestate maxima Naxum ferretur, ubi tum Atheniensium erat exercitus, sensit Themistocles, si eo pervenisset, sibi esse pereundum. Hac necessitate coactus domino navis, quis sit, aperit, multa pollicens, si se conservasset. 7 At ille clarissimi viri captus misericordia diem noctemque procul ab insula in salo navem tenuit in ancoris neque quemquam ex ea exire passus est. Inde Ephesum pervenit ibique Themistoclen exponit; cui ille pro meritis postea gratiam rettulit.

[9] Scio plerosque ita scripsisse, Themistoclen Xerxe regnante in Asiam transisse. Sed ego potissimum Thucydidi credo, quod aetate proximus de iis, qui illorum temporum historiam reliquerunt, et ejusdem civitatis fuit. Is autem ait ad Artaxerxen eum venisse atque his verbis epistulam misisse: 2 Themistocles veni ad te, qui plurima mala omnium Graiorum in domum tuam intuli, quamdiu mihi necesse fuit adversum patrem tuum bellare patriamque meam defendere. 3 Idem multo plura bona feci, postquam in tuto ipse et ille in periculo esse coepit. Nam cum in Asiam reverti vellet proelio apud Salamina facto, litteris eum certiorem feci id agi, ut pons, quem in Hellesponto fecerat, dissolveretur atque ab hostibus circumiretur; quo nuntio ille periculo est liberatus. 4 Nunc autem confugi ad te exagitatus a cuncta Graecia, tuam petens amicitiam. Quam si ero adeptus, non minus me bonum amicum habebis, quam fortem inimicum ille expertus est. Te autem rogo, ut de iis rebus, quas tecum colloqui volo, annuum mihi tempus des eoque transacto ad te venire patiaris.'

[10] Huius rex animi magnitudinem admirans cupiensque talem virum sibi conciliari veniam dedit. Ille omne illud tempus litteris sermonique Persarum se dedidit; quibus adeo eruditus est, ut multo commodius dicatur apud regem verba fecisse, quam ii poterant qui in Perside erant nati. 2 Hic cum multa regi esset pollicitus gratissimumque illud, si suis uti consiliis vellet, illum Graeciam bello oppressurum, magnis muneribus ab Artaxerxe donatus in Asiam rediit domiciliumque Magnesiae sibi constituit. 3 Namque hanc urbem ei rex donarat, his quidem verbis: quae ei panem praeberet ― ex qua regione quinquaginta talenta quotannis redibant ―; Lampsacum autem, unde vinum sumeret; Myunta, ex qua opsonium haberet. Huius ad nostram memoriam monumenta manserunt duo: sepulcrum prope oppidum, in quo est sepultus; statua in foro Magnesiae. 4 De cujus morte multimodis apud plerosque scriptum est; sed nos eundem potissimum Thucydidem auctorem probamus, qui illum ait Magnesiae morbo mortuum neque negat fuisse famam venenum sua sponte sumpsisse, cum se, quae regi de Graecia opprimenda pollicitus esset, praestare posse desperaret. 5 Idem ossa ejus clam in Attica ab amicis sepulta, quoniam legibus non concederetur, quod proditionis esset damnatus, memoriae prodidit.



III CORNELI NEPOTIS ARISTIDES
アリスティデス伝(前530–468年)

[1] ARISTIDES, Lysimachi filius, Atheniensis, aequalis fere fuit Themistocli. Itaque cum eo de principatu(主導権) contendit; namque obtrectarunt inter se.

リュシマコスの子、アテナイの人アリスティデスは、ほぼテミストクレスと同時代の人であった。それゆえ、彼はテミストクレスと主導権をめぐって争った。というのも、両者は互いに対立していたからである。

2 In his autem cognitum est, quanto antistaret(優る) eloquentia innocentiae. Quamquam enim adeo excellebat Aristides abstinentia, ut unus post hominum memoriam, quem quidem nos audierimus, cognomine Justus sit appellatus, tamen a Themistocle collabefactus(失脚), testula(陶片) illa exsilio decem annorum multatus(罰する) est.

しかし、この二人の争いにおいて、雄弁が清廉無垢にどれほど勝っているかが顕著に示された。というのも、アリステイデスは無欲さにおいてあまりに秀でていたため、人々の記憶の限り、少なくとも私たちが耳にした範囲では、ただ一人「正義の人」という異名で呼ばれたほどであったが、それでもテミストクレスによって失脚させられ、あの陶片によって十年間の追放刑に処せられたからである(前482年)。

3 Qui quidem cum intellegeret reprimi concitatam multitudinem non posse cedensque animadvertisset quendam scribentem, ut patria pelleretur, quaesisse ab eo dicitur, quare id faceret aut quid Aristides commisisset, cur tanta poena dignus duceretur.

アリスティデスは、興奮した民衆を抑えることができないと悟り、亡命する際に、誰かが自分を祖国から追放するために、陶片に自分の名前を書き込んでいるのに気づき、なぜそんなことをするのか、あるいは、アリステイデスが何をしたからこれほどの罰に値すると思うのか、とその人に尋ねたと伝えられている。

4 Cui ille respondit se ignorare Aristiden, sed sibi non placere, quod tam cupide elaborasset, ut praeter ceteros Justus appellaretur.

すると、その男は「私はアリステイデスのことは知らないが、彼が他の誰よりも『正義の人』と呼ばれようとあまりにも貪欲に努めたことが気に入らないのだ」と答えた。

5 Hic X annorum legitimam poenam non pertulit. Nam postquam Xerxes in Graeciam descendit, sexto fere anno, quam erat expulsus, populi scito in patriam restitutus est.

しかし、彼は十年という追放刑の刑期を満了することはなかった。というのも、彼は、追放されてからおよそ六年目(?)に、クセルクセスがギリシアに侵攻(前480年)してきた結果、民会の議決によって祖国へと復帰させられたからである。

[2] Interfuit autem pugnae navali apud Salamina, quae facta est prius, quam poena liberaretur. Idem praetor(将軍) fuit Atheniensium apud Plataeas in proelio, quo Mardonius fusus barbarorumque exercitus interfectus est.

しかし、彼は追放刑を解かれるされる前に起きたサラミスの海戦(前480年)に参加していた。また、彼はおなじくプラタイアの戦い(前479年)においてもアテナイ軍の将軍として参加した。この戦いにおいてマルドニオスは敗走し、ペルシア軍は壊滅した。

2 Neque aliud est ullum huius in re militari illustre factum(功績) quam huius imperii memoria, justitiae vero et aequitatis et innocentiae multa, in primis quod ejus aequitate factum est, cum in communi classe esset Graeciae simul cum Pausania, quo duce Mardonius erat fugatus, ut summa imperii maritimi ab Lacedaemoniis transferretur ad Athenienses.

彼は軍事面においては、このプラタイアでの統率力の記録以外に特筆すべき顕著な功績はないが、正義と公平、そして清廉さによる功績は数多く存在した。とりわけ、マルドニウスを敗走させた将軍パウサニアスとともにギリシア連合艦隊にいた際、彼の公平さによって、海上における最高指揮権がスパルタからアテナイへと移されることになったのは、まさにその最たるものである。

3 Namque ante id tempus et mari et terra duces erant Lacedaemonii. Tum autem et intemperantia Pausaniae et justitia factum est Aristidis, ut omnes fere civitates Graeciae ad Atheniensium societatem se applicarent et adversus barbaros hos duces deligerent sibi.

というのも、それ以前の時代においては、海においても陸においても、スパルタが指導権を持っていたからである。しかしその時、パウサニアスの傲慢さとアリスティデスの公平さによって、ギリシアのほぼすべての都市国家がアテナイとの同盟(=デロス同盟)へと身を寄せ、ペルシア人に対抗するために、アテナイ人を自らの指導者として選ぶこととなったのである。

[3] Quos quo facilius repellerent(撃退), si forte bellum renovare conarentur, ad classis aedificandas exercitusque comparandos quantum pecuniae quaeque civitas daret, Aristides delectus est, qui constitueret(決める), ejusque arbitrio quadringena et sexagena talenta quotannis Delum sunt collata. Id enim commune aerarium esse voluerunt. Quae omnis pecunia postero tempore Athenas translata est.

もしペルシア人が再び戦争を始めようとした場合に、彼らをより容易に撃退できるよう、艦隊を建造し軍勢を調達するために各都市国家がどれほどの金銭を拠出すべきかを決定する者として、アリスティデスが選ばれた。そして彼の判断にしたがって、毎年四百六十タラントンがデロス島に集められた。というのも、彼ら同盟諸都市はそこを共通の金庫とすることを望んだからである。この資金は全て、のちにアテナイへと移された。

2 Hic qua fuerit abstinentia, nullum est certius indicium, quam quod, cum tantis rebus praefuisset, in tanta paupertate decessit(>decedo死んだ), ut, qui efferretur, vix reliquerit.

この人がどれほど廉潔の士であったかについては、次のこと以上に確かな証拠はない。すなわち、彼はこれほど重大な国家事業の指導者となりながら、死後に自分を埋葬する費用すらほとんど残さなかったほどの貧困のうちに世を去ったからである。

3 Quo factum est, ut filiae ejus publice alerentur et de communi aerario dotibus datis collocarentur. Decessit autem fere post annum quartum, quam Themistocles Athenis erat expulsus.

その結果、彼の娘たちは公費で養われ、国庫から持参金を支給されて結婚させられることとなった。彼が亡くなったのは、テミストクレスがアテナイを追放されてから、およそ四年後のことであった。



IV CORNELI NEPOTIS PAUSANIAS

[1] Pausanias Lacedaemonius magnus homo, sed varius in omni genere vitae fuit: nam ut virtutibus eluxit, sic vitiis est obrutus. Huius illustrissimum est proelium apud Plataeas. 2 Namque illo duce Mardonius, satrapes regius, natione Medus, regis gener, in primis omnium Persarum et manu fortis et consilii plenus, cum CC milibus peditum, quos viritim legerat, et XX equitum haud ita magna manu Graeciae fugatus est, eoque ipse dux cecidit proelio. Qua victoria elatus plurima miscere coepit et majora concupiscere. 3 Sed primum in eo est reprehensus, quod [cum] ex praeda tripodem aureum Delphis posuisset epigrammate scripto, in quo haec erat sententia: suo ductu barbaros apud Plataeas esse deletos, ejusque victoriae ergo Apollini id donum dedisse. 4 Hos versus Lacedaemonii exsculpserunt neque aliud scripserunt quam nomina earum civitatum, quarum auxilio Persae erant victi.

[2] Post id proelium eundem Pausaniam cum classe communi Cyprum atque Hellespontum miserunt, ut ex his regionibus barbarorum praesidia depelleret. 2 Pari felicitate in ea re usus elatius se gerere coepit majoresque appetere res. Nam cum Byzantio expugnato cepisset complures Persarum nobiles atque in his nonnullos regis propinquos, hos clam Xerxi remisit, simulans ex vinclis publicis effugisse, et cum his Gongylum Eretriensem, qui litteras regi redderet, in quibus haec fuisse scripta Thucydides memoriae prodidit: 3 'Pausanias, dux Spartae, quos Byzantii ceperat, postquam propinquos tuos cognovit, tibi muneri misit seque tecum affinitate coniungi cupit. Quare, si tibi videtur, des ei filiam tuam nuptum. 4 Id si feceris, et Spartam et ceteram Graeciam sub tuam potestatem se adjuvante te redacturum pollicetur. His de rebus si quid geri volueris, certum hominem ad eum mittas face, cum quo colloquatur.' 5 Rex tot hominum salute tam sibi necessariorum magnopere gavisus confestim cum epistula Artabazum ad Pausaniam mittit, in qua eum collaudat petit, ne cui rei pareat ad ea efficienda, quae pollicetur: si perfecerit, nullius rei a se repulsam laturum. 6 Huius Pausanias voluntate cognita alacrior ad rem gerendam factus, in suspicionem cecidit Lacedaemoniorum. Quo facto domum revocatus, accusatus capitis absolvitur, multatur tamen pecunia; quam ob causam ad classem remissus non est.

[3] At ille post non multo sua sponte ad exercitum rediit et ibi non callida, sed dementi ratione cogitata patefecit. Non enim mores patrios solum, sed etiam cultum vestitumque mutavit. 2 Apparatu regio utebatur, veste Medica; satellites Medi et Aegyptii sequebantur, epulabatur more Persarum luxuriosius, quam, qui aderant, perpeti possent. 3 Aditum petentibus conveniundi non dabat, superbe respondebat, crudeliter imperabat. Spartam redire nolebat: Colonas, qui locus in agro Troade est se contulerat: ibi consilia cum patriae tum sibi inimica capiebat. 4 Id postquam Lacedaemonii rescierunt, legatos cum clava ad eum miserunt, in qua more illorum erat scriptum: nisi domum reverteretur, se capitis eum damnaturos. 5 Hoc nuntio commotus, sperans se etiam tum pecunia et potentia instans periculum posse depellere, domum rediit. Huc ut venit, ab ephoris in vincla publica est conjectus; licet enim legibus eorum cuivis ephoro hoc facere regi. Hinc tamen se expedivit; neque eo magis carebat suspicione. Nam opinio manebat eum cum rege habere societatem. 6 Est genus quoddam hominum, quod Hilotae vocatur, quorum magna multitudo agros Lacedaemoniorum colit servorumque munere fungitur. Hos quoque sollicitare spe libertatis existimabatur. 7 Sed quod harum rerum nullum erat apertum crimen, quo argui posset, non putabant de tali tamque claro viro suspicionibus oportere judicari et exspectandum, dum se ipsa res aperiret.

[4] Interim Argilius quidam adulescentulus, quem puerum Pausanias amore venerio dilexerat, cum epistulam ab eo ad Artabazum accepisset, eique in suspicionem venisset aliquid in ea de se esse scriptum, quod nemo eorum redisset, qui super tali causa eodem missi erant, vincla epistulae laxavit signoque detracto cognovit, si pertulisset, sibi esse pereundum. 2 Erant in eadem epistula, quae ad ea pertinebant, quae inter regem Pausaniamque convenerant. Has ille litteras ephoris tradidit. 3 Non est praetereunda gravitas Lacedaemoniorum hoc loco. Nam ne huius quidem indicio impulsi sunt, ut Pausaniam comprehenderent, neque prius vim adhibendam putaverunt, quam se ipse indicasset. 4 Itaque huic indici, quid fieri vellent, praeceperunt. Fanum Neptuni est Taenari, quod violari nefas putant Graeci. Eo ille [index] confugit in araque consedit. Hanc juxta locum fecerunt sub terra, ex quo posset audiri, si quis quid loqueretur cum Argilio. Huc ex ephoris quidam descenderunt. 5 Pausanias ut audivit Argilium confugisse in aram, perturbatus venit eo. Quem cum supplicem dei videret in ara sedentem, quaerit, causae quid sit tam repentini consilii. 6 Huc ille, quid ex litteris comperisset, aperit. Modo magis Pausanias perturbatus orare coepit, ne enuntiaret nec se meritum de illo optime proderet: quod si eam veniam sibi dedisset tantisque implicatum rebus sublevasset, magno ei praemio futurum.

[5] His rebus ephori cognitis satius putarunt in urbe eum comprehendi. Quo cum essent profecti et Pausanias placato Argilio, ut putabat, Lacedaemonem reverteretur, in itinere, cum jam in eo esset, ut comprehenderetur, ex vultu cujusdam ephori, qui eum admoneri cupiebat, insidias sibi fieri intellexit. 2 Itaque paucis ante gradibus, quam qui eum sequebantur, in aedem Minervae, quae Chalcioicos vocatur, confugit. Hinc ne exire posset, statim ephori valvas ejus aedis obstruxerunt tectumque sunt demoliti, quo celerius sub divo interiret. 3 Dicitur eo tempore matrem Pausaniae vixisse eamque jam magno natu, postquam de scelere filii comperit, in primis ad filium claudendum lapidem ad introitum aedis attulisse. 4 Hic cum semianimis de templo elatus esset confestim animam efflavit. Sic Pausanias magnam belli gloriam turpi morte maculavit. 5 Cujus mortui corpus cum eodem nonnulli dicerent inferri oportere, quo ii, qui ad supplicium essent dati, displicuit pluribus, et procul ab eo loco infoderunt, quo erat mortuus. Inde posterius dei Delphici responso erutus atque eodem loco sepultus est, ubi vitam posuerat.



V CORNELI NEPOTIS CIMON
キモン伝(前510–450年)

[1] Cimon, Miltiadis filius, Atheniensis, duro admodum initio usus est adulescentiae. Nam cum pater ejus litem aestimatam(罰金) populo solvere(支払う) non potuisset ob eamque causam in vinclis publicis decessisset(死), Cimon eadem custodia tenebatur neque legibus Atheniensium emitti(解放) poterat, nisi pecuniam, qua pater multatus erat, solvisset.

アテナイ人キモンは、ミルティアデスの子であったが、その青年時代はきわめて不遇な体験をした。というのも、彼の父は民衆から科された巨額の罰金を支払うことができず、そのため国の監獄に拘束されて、そこで亡くなってしまい、キモンも同じ監獄に置かれて、アテナイの法律では、父に科された罰金を支払わない限り釈放されなかったからである。

2 Habebat autem matrimonio sororem germanam suam nomine Elpinicen, non magis amore quam more ductus. Namque Atheniensibus licet eodem patre natas uxores ducere.

彼はエルピニケという同母同父の妹を妻としていたが、それは愛情からというより、当時の慣習に従ったためであった。というのも、アテナイ人は同じ父から生まれた女性を妻とすることが許されていたからである。

3 Huius conjugii cupidus Callias quidam, non tam generosus quam pecuniosus, qui magnas pecunias ex metallis(鉱山) fecerat, egit cum Cimone, ut eam sibi uxorem daret: id si impetrasset, se pro illo pecuniam soluturum.

この女との結婚を望んだカリアスという男がいた。彼は名門というよりはむしろ富豪であり、鉱山経営によって莫大な財産を築いていた。彼はキモンと交渉し、エルピニケを自分に妻としてくれるなら、その代わりキモンのためにその罰金を支払おうと申し出た。

4 Is cum talem condicionem aspernaretur(拒否), Elpinice negavit(〜ないと言う) se passuram Miltiadis progeniem in vinclis publicis interire, quoniam prohibere posset, seque Calliae nupturam, si ea, quae polliceretur, praestitisset.

しかしキモンがそんな条件は嫌だと断ると、エルピニケは、ミルティアデスの息子が監獄の中で死ぬのを黙って見過ごすつもりはないと言い、自分にそれを防ぐことができる以上は、カリアスが約束を実行するなら、自分は彼と結婚してもよいと言いだしたのである。

[2] Tali modo custodia liberatus Cimon celeriter ad principatum pervenit. Habebat enim satis eloquentiae, summam liberalitatem, magnam prudentiam(判断力) cum juris civilis tum rei militaris, quod cum patre a puero in exercitibus fuerat versatus. Itaque hic et populum urbanum in sua tenuit potestate et apud exercitum plurimum valuit auctoritate(威信).

このようにして拘禁から解放されたキモンは、たちまち国家第一人者の地位にまで昇りつめた。というのも、彼には十分な弁舌、最高の寛大さ、そして民法にも軍事にも優れた判断力が備わっていたからである。というのは、幼い頃から父とともに軍隊で生活していたからである。それゆえ彼は、市民を自らの影響のもとに保ち、また軍隊においても非常に大きな威信を有していた。

2 Primum imperator apud flumen Strymona magnas copias Thracum fugavit(破る), oppidum Amphipolim constituit eoque X milia Atheniensium in coloniam misit. Idem iterum apud Mycalen Cypriorum et Phoenicum ducentarum(200) navium classem devictam(負かす) cepit eodemque die pari fortuna in terra usus est:

まず将軍としてストリュモン川でトラキア人の大軍を破り、アンフィポリス市を建設し、そこへ一万人のアテナイ人を植民させた。さらに彼はミュカレの近くで、キュプロス人とフェニキア人の二百隻から成る艦隊を打ち破って捕獲し、その同じ日に陸上でも同じ幸運に恵まれた。

3 namque hostium navibus captis statim ex classe copias suas eduxit barbarorumque maximam vim uno concursu(突撃) prostravit(打倒す).

というのも、敵艦を捕獲するとすぐに艦隊から兵を上陸させ、一度の突撃で蛮族の大軍を打ち破ったのである。

4 Qua victoria magna praeda potitus cum domum reverteretur, quod jam nonnullae insulae propter acerbitatem(過酷) imperii defecerant(離反), bene animatas(忠実な) confirmavit, alienatas(離反) ad officium redire coegit.

この勝利によって莫大な戦利品を得て帰国すると、そのころすでに帝国支配の苛酷さのためにいくつかの島が離反していたので、なお忠実な者たちの忠誠を固め、離反した者たちには再び義務を果たすよう強いた。

5 Scyrum, quam eo tempore Dolopes incolebant, quod contumacius(頑固に) se gesserant, vacuefecit, sessores veteres urbe insulaque ejecit, agros civibus divisit. Thasios opulentia fretos suo adventu fregit. His ex manubiis arx Athenarum, qua ad meridiem vergit, est ornata.

また、その当時ドロペス人が住んでいたスキュロス島では、彼らがあまりにも反抗的に振る舞ったため、島を住民のいない状態にするため、古くからの住民を町と島から追放し、その土地をアテナイ市民に分配した。

[3] Quibus rebus cum unus in civitate maxime floreret, incidit in eandem invidiam, quam pater suus ceterique Atheniensium principes. Nam testarum suffragiis, quod illi 'ostrakismon' vocant, X annorum exsilio multatus est.

このような功績によって、彼は国家で最も栄えている人物となったが、父や歴代のアテナイの指導者たちと同じように、人々の嫉視を受けることになった。すなわち、彼は彼らが「オストラキスモス」と呼ぶ陶片による投票によって、十年間の追放刑に処せられた。

2 Cujus facti celerius Athenienses quam ipsum paenituit. Nam cum ille animo forti invidiae ingratorum civium cessisset bellumque Lacedaemonii Atheniensibus indixissent(宣戦布告), confestim(たちまち) notae ejus virtutis desiderium consecutum(起こる) est.

これを悔いたのは、キモン本人よりもむしろアテナイ人の方であり、それもすぐのことであった。というのも、彼が気丈な心で恩知らずな市民たちの嫉妬のために身を引き、さらにスパルタ人がアテナイ人に戦争を仕掛けると、たちまち彼のよく知られた力量を惜しむ気持ちが人々の間に生じたからである。

3 Itaque post annum quintum, quam expulsus erat, in patriam revocatus est. Ille, quod hospitio(客友関係) Lacedaemoniorum utebatur, satius(よりよい) existimans contendere(急ぐ) Lacedaemonem, sua sponte est profectus pacemque inter duas potentissimas civitates conciliavit.

そこで、追放されてから五年後に、彼は祖国へ呼び戻された。彼は、スパルタ人と客友関係にあったので、自ら進んでスパルタへ赴くのが最善だと考え、自発的に出発して、両大国の間に講和を成立させた。

4 Post, neque ita multo, Cyprum cum ducentis navibus imperator missus, cum ejus majorem partem insulae devicisset, in morbum implicitus in oppido Citio est mortuus.

その後まもなく、彼は二百隻の艦隊を率いる将軍としてキプロスへ派遣され、その島の大部分を征服したのち、病にかかり、キティオンの町で亡くなった。

[4] Hunc Athenienses non solum in bello, sed etiam in pace diu desideraverunt. Fuit enim tanta liberalitate, cum compluribus locis praedia(農地) hortosque(果樹園) haberet, ut numquam in eis custodem(番人) imposuerit fructus servandi gratia, ne quis impediretur, quo minus ejus rebus(財産), quibus quisque vellet, frueretur.

アテナイ人は、この人を戦時だけでなく、平時にも長い間惜しみ続けた。というのも、彼は非常に気前がよく、各地に農地や果樹園を持っていたにもかかわらず、その収穫を守るために番人を置いたことが一度もなかった。それは、誰もが望むままに彼の財産を利用することを妨げられないようにするためであった。

2 Semper eum pedisequi(従者) cum nummis(金) sunt secuti ut, si quis opis(援助) ejus indigeret, haberet, quod statim daret, ne differendo videretur negare. Saepe, cum aliquem offensum(見舞われる) fortuna videret minus bene vestitum, suum amiculum dedit.

彼にはいつも金を持った従者が付き従っていた。それは、もし誰かが彼の援助を必要としたなら、その場ですぐ与えるものを手元に持っているようにするためであり、与えるのを先延ばしにして断っているように見られないためであった。また、不運に見舞われ、身なりの貧しい人を見かけると、しばしば自分の上着を与えた。

3 Cotidie sic cena ei coquebatur(調理), ut, quos invocatos vidisset in foro, omnis devocaret(招待); quod facere nullo die praetermittebat. Nulli fides ejus, nulli opera, nulli res familiaris defuit; multos locupletavit; complures pauperes mortuos, qui unde efferrentur(埋葬), non reliquissent, suo sumptu extulit(完>effero葬る).

彼は毎日盛大な食事を用意して、広場で食事に招かれていない人々を見かければその全員を食卓へ招くようにした。そして彼は、それを一日たりとも欠かさなかった。彼は、誰に対しても信用・助力・財産の援助を惜しまなかった。彼は多くの人を富ませた。また、埋葬費用をまったく残さずに亡くなった多くの貧しい人々を、自らの費用で葬った。

4 Sic se gerendo, minime est mirandum(不思議), si et vita ejus fuit secura et mors acerba.

彼はこのように生きたのであるから、その生涯が安らかであり、その死が人々にとって悲痛であったとしても、少しも不思議ではない。



VI CORNELI NEPOTIS LYSANDER
リュサンドロス伝(前454–395年)

[1] LYSANDER Lacedaemonius magnam reliquit sui famam, magis felicitate quam virtute partam(獲得した). Atheniensis(S複対) enim in Peloponnesios sexto et vicesimo anno bellum gerentes(V) confecisse(打倒す) apparet. Id qua ratione consecutus sit, haud latet.

スパルタ人リュサンドロスは、自らについて大きな名声を後世に残したが、それは武勇よりもむしろ幸運によって得られたものであった。というのも、彼が二十六年間ペロポネソス人と戦っていたアテナイ人を打ち破ったことは明らかだからである。しかも、彼がそれをどのように成し遂げたかは、よく知られている。

2 Non enim virtute sui exercitus(属), sed immodestia(規律のなさ) factum est adversariorum, qui, quod dicto audientes imperatoribus suis non erant, dispalati(さまよう) in agris relictis navibus in hostium venerunt potestatem. Quo facto Athenienses se Lacedaemoniis dediderunt(降伏).

というのも、それは自軍の勇敢さによってではなく、敵方の規律の乱れによって起こったからである。敵兵たちは将軍の命令に従わなかったため、散り散りになって野原を歩き回り、軍船を放置したまま敵の手中に陥ったのである。その結果、アテナイ人はスパルタ人に降伏した。

3 Hac victoria Lysander elatus(有頂天), cum antea semper factiosus(野心的) audaxque fuisset, sic sibi indulsit(自制を失う), ut ejus opera in maximum odium Graeciae Lacedaemonii pervenerint(憎まれる).

この勝利で有頂天になったリュサンドロスは、もともと野心的で大胆な人物であったが、その後は自制を失い、そのためにスパルタ人は全ギリシアから激しい憎悪を買うようになった。

4 Nam cum hanc causam(目的) Lacedaemonii dictitassent sibi esse belli, ut Atheniensium impotentem(自制心のない) dominationem(専制) refringerent(粉砕), postquam apud Aegos flumen(アイゴスポタモイ) Lysander classis hostium est potitus, nihil aliud molitus(務める) est, quam ut omnes civitates in sua teneret potestate(支配), cum id se Lacedaemoniorum causa facere simularet.

というのも、スパルタ人は、この戦争の目的はアテナイ人の横暴な支配を抑えることだと、たびたび口にしていたにもかかわらず、リュサンドロスはアイゴスポタモイで敵艦隊を手に入れると、スパルタのためだと装いながら、実際には全ギリシアの都市を自らの支配下に置こうとすること以外、何もしなかったからである。

5 Namque undique, qui Atheniensium rebus studuissent(味方する), ejectis, decem delegerat in unaquaque(各々の) civitate, quibus summum imperium potestatemque omnium rerum committeret. Horum in numerum nemo admittebatur, nisi qui aut ejus hospitio(客友) contineretur(つながる) aut se illius fore proprium(取り巻き) fide(誓って) confirmarat.

そこで彼は、各都市でアテナイ派の人々を追放したうえで、それぞれ十人を選び、彼らに最高の統治権と全権を委ねた。しかも、その十人の中に加えられたのは、彼と客友関係にある者か、あるいは将来も彼の忠実な取り巻きであると誓った者だけであった。

[2] Ita decemvirali potestate(政権) in omnibus urbibus constituta(設置) ipsius nutu(一存) omnia gerebantur. Cujus de crudelitate ac perfidia satis est unam rem exempli gratia proferre(挙げる), ne de eodem plura enumerando defatigemus lectores.

こうして、すべての都市に十人政権が設置されると、万事が彼の一存によって運営されるようになった。彼の残虐さと不誠実さについては、一つの出来事を実例として挙げれば十分であろう。同じような話を数多く並べ立てて読者をうんざりさせないためである。

2 Victor ex Asia cum reverteretur(帰る) Thasumque divertisset(寄り道), quod ea civitas praecipua(特に) fide fuerat erga Athenienses ― proinde ac si non iidem firmissimi solerent esse amici, qui constantes fuissent inimici ― pervertere eam concupivit.

彼はアジアで勝利を収めて帰国する途中、タソス島へ立ち寄った。その都市はアテナイに対してとりわけ忠実であったので、彼はこれを滅ぼそうと企てた。かつて揺るぎない敵であった者こそ、最も頼もしい友となるのを忘れていたのである。

3 Vidit autem, nisi in eo occultasset voluntatem, futurum, ut Thasii dilaberentur(逃げる) consulerentque rebus suis ***

しかし彼は、自分の意図を隠さなければ、タソス人は逃げ散り、それぞれ自分たちの安全策を講じるだろうと見抜いていた(以下タソス人について脱落。ポリュアイノスが伝えている)。

[3] Itaque hi decemviralem illam potestatem ab illo constitutam sustulerunt. Quo dolore incensus iniit consilia(企てる) reges Lacedaemoniorum tollere. Sed sentiebat id se sine ope deorum facere non posse, quod Lacedaemonii omnia ad oracula referre consuerant.

そこでスパルタは、リュサンドロスが設けたあの十人政権を廃止した。このことに激怒した彼は、スパルタ王たちを廃そうと企てた。しかし彼は、それを神々の助けなしには実行できないと考えていた。というのも、スパルタ人はあらゆる重要事を神託に委ねる習慣があったからである。

2 Primum Delphicum corrumpere(買収) est conatus. Cum id non potuisset, Dodonam adortus(手を伸ばす) est. Hinc quoque repulsus dixit se vota suscepisse, quae Jovi Hammoni solveret(果たす), existimans se Afros(アフリカ人) facilius corrupturum.

まず彼はデルポイの神託所を買収しようとした。それができなかったので、今度はドドナの神託所に手を伸ばした。そこでも拒絶されると、「アモンのユピテルに果たすべき誓願が立てた」と言ってアフリカへ向かった。アフリカ人ならもっと容易に買収できると思ったのである。

3 Hac spe cum profectusesset in Africam, multum eum antistites(祭祀) Jovis fefellerunt(期待を裏切る). Nam non solum corrumpi non potuerunt, sed etiam legatos Lacedaemonem(対) miserunt, qui Lysandrum accusarent(告発), quod sacerdotes fani(神殿) corrumpere conatus esset.

この期待を抱いてアフリカへ赴いたが、アモン神殿の祭司たちは彼の予想を大きく裏切った。というのも、彼らは買収されなかったばかりか、スパルタへ使節を送り、リュサンドロスが神殿の祭司たちを買収しようとしたとして彼を告発したのである。

4 Accusatus hoc crimine judicumque absolutus sententiis, Orchomeniis missus subsidio(援軍) occisus est a Thebanis apud Haliartum.

彼はこの罪で告発されたが、裁判官たちの判決によって無罪となった。その後、オルコメノス人の援軍として派遣され、ハリアルトス(ボイオティア)でテーバイ人に殺された。

5 Quam vere de eo foret judicatum, oratio indicio(証拠) fuit, quae post mortem in domo ejus reperta(発見) est, in qua suadet Lacedaemoniis, ut regia potestate(王権) dissoluta(廃止) ex omnibus dux deligatur ad bellum gerendum, sed sic scripta, ut deum videretur congruere(一致) sententiae, quam ille se habiturum(味方にする) pecunia fidens non dubitabat. Hanc ei scripsisse Cleon Halicarnassius dicitur.

彼についての判決がどれほど正しかったかは、死後その家で見つかった一篇の演説原稿が証拠となった。その原稿では、王政を廃止し、全国民の中から戦争指導者を選ぶようスパルタ人に勧めていた。しかもその文章は、その意見が神意にかなうかのように書かれていた。リュサンドロスは、金の力で神託を味方につけられると信じて疑わなかったのである。この演説は、ハリカルナッソスのクレオンが彼のために書いたと言われている。

[4] Atque hoc loco non est praetereundum factum Pharnabazi, satrapis regii. Nam cum Lysander praefectus(司令官) classis(属) in bello multa crudeliter avareque fecisset deque his rebus suspicaretur ad cives suos esse perlatum(伝える), petiit a Pharnabazo, ut ad ephoros sibi testimonium daret, quanta sanctitate bellum gessisset sociosque tractasset, deque ea re accurate scriberet: magnam enim ejus auctoritatem in ea re futuram.

ここで、王の太守ファルナバゾスの行為を語らずに済ませるわけにはいかない。というのも、リュサンドロスは艦隊司令官として戦争中に多くの残虐で貪欲な行為を行い、それらのことが自国の市民たちに伝わっているのではないかと疑っていたのである。そこで彼はファルナバゾスに、エフォロス(=スパルタは王2人とエフォロス5人で統治した)へ宛てて、自分がどれほど誠実に戦争を遂行し同盟国を扱ったかについて証言して、詳しく書いてほしいと頼んだ。この件ではファルナバゾスの証言には大きな権威があるはずだからと。

2 Huic ille liberaliter pollicetur; librum(書簡) grandem verbis multis conscripsit, in quibus summis eum effert(賞賛) laudibus. Quem cum legisset probassetque(認める), dum signatur, alterum pari magnitudine, tanta similitudine, ut discerni non posset, signatum subjecit(すり替える), in quo accuratissime ejus avaritiam perfidiamque accusarat.

ファルナバゾスは気前よくこれを引き受けると約束した。そして長文の文書を書き、その中でリュサンドロスを最大級の賛辞で称えた。リュサンドロスがそれを読んで満足し、封印している間に、ファルナバゾスは、同じ大きさで、見分けがつかないほどよく似た別の封印した文書にすり替えた。その文書には、彼の貪欲さと裏切りを実に詳しく告発してあった。

3 Hinc Lysander, domum cum redisset, postquam de suis rebus gestis apud maximum magistratum, quae voluerat, dixerat, testimonii loco librum a Pharnabazo datum tradidit. Hunc summoto(退出) Lysandro cum ephori cognossent(調べる), ipsi legendum dederunt. Ita ille imprudens(知らないで) ipse suus fuit accusator.

その後リュサンドロスは帰国し、最高政務官たちの前で、自らの戦功について思いどおりに弁明したあと、証拠としてファルナバゾスから受け取った文書を提出した。リュサンドロスを退席させたうえで、エフォロスたちはその文書を調べたのち、リュサンドロスを呼んで自ら読み上げさせた。こうして彼は、自分では気づかぬまま、自分自身を告発することになったのである。



VII CORNELI NEPOTIS ALCIBIADES

[1] ALCIBIADES, Cliniae filius, Atheniensis. In hoc, quid natura efficere possit, videtur experta. Constat enim inter omnes, qui de eo memoriae prodiderunt, nihil illo fuisse excellentius vel in vitiis vel in virtutibus. 2 Natus in amplissima civitate summo genere, omnium aetatis suae multo formosissimus, ad omnes res aptus consiliique plenus ― namque imperator fuit summus et mari et terra, disertus, ut in primis dicendo valeret, quod tanta erat commendatio oris atque orationis, ut nemo ei [dicendo] posset resistere ―, dives; 3 cum tempus posceret, laboriosus, patiens; liberalis, splendidus non minus in vita quam victu; affabilis, blandus, temporibus callidissime serviens: 4 idem, simulac se remiserat neque causa suberat, quare animi laborem perferret, luxuriosus, dissolutus, libidinosus, intemperans reperiebatur, ut omnes admirarentur in uno homine tantam esse dissimilitudinem tamque diversam naturam.

[2] Educatus est in domo Pericli ― privignus enim ejus fuisse dicitur ―, eruditus a Socrate; socerum habuit Hipponicum, omnium Graeca lingua loquentium ditissimum: ut, si ipse fingere vellet, neque plura bona comminisci neque majora posset consequi, quam vel natura vel fortuna tribueret. 2 Ineunte adulescentia amatus est a multis amore Graecorum, in eis Socrate; de quo mentionem facit Plato in symposio. Namque eum induxit commemorantem se pernoctasse cum Socrate neque aliter ab eo surrexisse, ac filius a parente debuerit. 3 Posteaquam robustior est factus, non minus multos amavit; in quorum amore, quoad licitum est odiosa, multa delicate jocoseque fecit, quae referremus, nisi majora potiora haberemus.

[3] Bello Peloponnesio huius consilio atque auctoritate Athenienses bellum Syracusanis indixerunt; ad quod gerendum ipse dux delectus est, duo praeterea collegae dati, Nicia et Lamachus. 2 Id cum appararetur, priusquam classis exiret, accidit, ut una nocte omnes Hermae, qui in oppido erant Athenis, deicerentur praeter unum, qui ante ianuam erat Andocidi. Itaque ille postea Mercurius Andocidi vocitatus est. 3 Hoc cum appareret non sine magna multorum consensione esse factum, quae non ad privatam, sed publicam rem pertineret, magnus multitudini timor est injectus, ne qua repentina vis in civitate exsisteret, quae libertatem opprimeret populi. 4 Hoc maxime convenire in Alcibiadem videbatur, quod et potentior et major quam privatus existimabatur. Multos enim liberalitate devinxerat, plures etiam opera forensi suos reddiderat. 5 Qua re fiebat, ut omnium oculos, quotienscumque in publicum prodisset, ad se converteret neque ei par quisquam in civitate poneretur. Itaque non solum spem in eo habebant maximam, sed etiam timorem, quod et obesse plurimum et prodesse poterat. 6 Aspergebatur etiam infamia, quod in domo sua facere mysteria dicebatur; quod nefas erat more Atheniensium, idque non ad religionem, sed ad conjurationem pertinere existimabatur.

[4] Hoc crimine in contione ab inimicis compellabatur. Sed instabat tempus ad bellum proficiscendi. Id ille intuens neque ignorans civium suorum consuetudinem postulabat, si quid de se agi vellent, potius de praesente quaestio haberetur, quam absens invidiae crimine accusaretur. 2 Inimici vero ejus quiescendum in praesenti, quia noceri non posse intellegebant, et illud tempus exspectandum decreverunt, quo exisset, ut absentem aggrederentur; itaque fecerunt. 3 Nam postquam in Siciliam eum pervenisse crediderunt, absentem, quod sacra violasset, reum fecerunt. Qua de re cum ei nuntius a magistratu in Siciliam missus esset, ut domum ad causam dicendam rediret, essetque in magna spe provinciae bene administrandae, non parere noluit et in trierem, quae ad eum erat deportandum missa, ascendit. 4 Hac Thurios in Italiam pervectus, multa secum reputans de immoderata civium suorum licentia crudelitateque erga nobiles, utilissimum ratus impendentem evitare tempestatem clam se ab custodibus subduxit et inde primum Elidem, dein Thebas venit. 5 Postquam autem se capitis damnatum bonis publicatis audivit et, id quod usu venerat, Eumolpidas sacerdotes a populo coactos, ut se devoverent, ejusque devotionis, quo testatior esset memoria, exemplum in pila lapidea incisum esse positum in publico, Lacedaemonem demigravit. 6 Ibi, ut ipse praedicare consuerat, non adversus patriam, sed inimicos suos bellum gessit, qui eidem hostes essent civitati: nam cum intellegerent se plurimum prodesse posse rei publicae, ex ea ejecisse plusque irae suae quam utilitati communi paruisse. 7 Itaque huius consilio Lacedaemonii cum Perse rege amicitiam fecerunt, dein Deceleam in Attica munierunt praesidioque ibi perpetuo posito in obsidione Athenas tenuerunt; ejusdem opera Ioniam a societate averterunt Atheniensium; quo facto multo superiores bello esse coeperunt.

[5] Neque vero his rebus tam amici Alcibiadi sunt facti quam timore ab eo alienati. Nam cum acerrimi viri praestantem prudentiam in omnibus rebus cognoscerent, pertimuerunt, ne caritate patriae ductus aliquando ab ipsis descisceret et cum suis in gratiam rediret. Itaque tempus ejus interficiundi quaerere instituerunt. 2 Id Alcibiades diutius celari non potuit. Erat enim ea sagacitate, ut decipi non posset, praesertim cum animum attendisset ad cavendum. Itaque ad Tissaphernem, praefectum regis Darii, se contulit. 3 Cujus cum in intimam amicitiam pervenisset et Atheniensium male gestis in Sicilia rebus opes senescere, contra Lacedaemoniorum crescere videret, initio cum Pisandro praetore, qui apud Samum exercitum habebat, per internuntios colloquitur et de reditu suo facit mentionem. Erat enim eodem, quo Alcibiades, sensu, populi potentiae non amicus et optimatium fautor. 4 Ab hoc destitutus primum per Thrasybulum, Lyci filium, ab exercitu recipitur praetorque fit apud Samum; post suffragante Theramene populi scito restituitur parique absens imperio praeficitur simul cum Thrasybulo et Theramene. 5 Horum in imperio tanta commutatio rerum facta est, ut Lacedaemonii, qui paulo ante victores viguerant, perterriti pacem peterent. Victi enim erant quinque proeliis terrestribus, tribus navalibus, in quibus ducentas naves triremes amiserant, quae captae in hostium venerant potestatem. 6 Alcibiades simul cum collegis receperat Ioniam, Hellespontum, multas praeterea urbes Graecas, quae in ora sitae sunt Asiae, quarum expugnarant complures, in his Byzantium, neque minus multas consilio ad amicitiam adjunxerant, quod in captos clementia fuerant usi. 7 Ita praeda onusti, locupletato exercitu, maximis rebus gestis Athenas venerunt.

[6] His cum obviam universa civitas in Piraeum descendisset, tanta fuit omnium exspectatio visendi Alcibiadis, ut ad ejus triremem vulgus conflueret, proinde ac si solus advenisset. 2 Sic enim populo erat persuasum, et adversas superiores et praesentes secundas res accidisse ejus opera. Itaque et Siciliae amissum et Lacedaemoniorum victorias culpae suae tribuebant, quod talem virum e civitate expulissent. Neque id sine causa arbitrari videbantur. Nam postquam exercitui praeesse coeperat, neque terra neque mari hostes pares esse potuerant. 3 Hic ut e navi egressus est, quamquam Theramenes et Thrasybulus eisdem rebus praefuerant simulque venerant in Piraeum, tamen unum omnes illum prosequebantur, et, id quod numquam antea usu venerat nisi Olympiae victoribus, coronis laureis taeniisque vulgo donabatur. Ille lacrumans talem benevolentiam civium suorum accipiebat reminiscens pristini temporis acerbitatem. 4 Postquam astu venit, contione advocata sic verba fecit, ut nemo tam ferus fuerit, quin ejus casui illacrumarit inimicumque iis se ostenderit, quorum opera patria pulsus fuerat, proinde ac si alius populus, non ille ipse, qui tum flebat, eum sacrilegii damnasset. 5 Restituta ergo huic sunt publice bona, eidemque illi Eumolpidae sacerdotes rursus resacrare sunt coacti, qui eum devoverant, pilaeque illae, in quibus devotio fuerat scripta, in mare praecipitatae.

[7] Haec Alcibiadi laetitia non nimis fuit diuturna. Nam cum ei omnes essent honores decreti totaque res publica domi bellique tradita, ut unius arbitrio gereretur, et ipse postulasset, ut duo sibi collegae darentur, Thrasybulus et Adimantus, neque id negatum esset, classe in Asiam profectus, quod apud Cymen minus ex sententia rem gesserat, in invidiam recidit. 2 Nihil enim eum non efficere posse ducebant. Ex quo fiebat, ut omnia minus prospere gesta culpae tribuerent, cum aut eum neglegenter aut malitiose fecisse loquerentur; sicut tum accidit. Nam corruptum a rege capere Cymen noluisse arguebant. 3 Itaque huic maxime putamus malo fuisse nimiam opinionem ingenii atque virtutis. Timebatur enim non minus quam diligebatur, ne secunda fortuna magnisque opibus elatus tyrannidem concupisceret. Quibus rebus factum est, ut absenti magistratum abrogarent et alium in ejus locum substituerent. 4 Id ille ut audivit, domum reverti noluit et se Pactyen contulit ibique tria castella communiit, Ornos, Bisanthen, Neontichos, manuque collecta primus Graecae civitatis in Thraeciam introiit, gloriosius existimans barbarum praeda locupletari quam Graiorum. 5 Qua ex re creverat cum fama tum opibus magnamque amicitiam sibi cum quibusdam regibus Thraeciae pepererat. Neque tamen a caritate patriae potuit recedere.

[8] Nam cum apud Aegos flumen Philocles, praetor Atheniensium, classem constituisset suam neque longe abesset Lysander, praetor Lacedaemoniorum, qui in eo erat occupatus, ut bellum quam diutissime duceret, quod ipsis pecunia a rege suppeditabatur, contra Atheniensibus exhaustis praeter arma et navis nihil erat super, 2 Alcibiades ad exercitum venit Atheniensium ibique praesente vulgo agere coepit: si vellent, se coacturum Lysandrum dimicare aut pacem petere spondet; Lacedaemonios eo nolle classe confligere, quod pedestribus copiis plus quam navibus valerent: 3 sibi autem esse facile Seuthem, regem Thraecum, deducere, ut eum terra depelleret; quo facto necessario aut classe conflicturum aut bellum compositurum. 4 Id etsi vere dictum Philocles animadvertebat, tamen postulata facere noluit, quod sentiebat se Alcibiade recepto nullius momenti apud exercitum futurum et, si quid secundi evenisset, nullam in ea re suam partem fore, contra ea, si quid adversi accidisset, se unum ejus delicti futurum reum. 5 Ab hoc discedens Alcibiades 'Quoniam' inquit 'victoriae patriae repugnas, illud moneo, ne juxta hostem castra habeas nautica: periculum est enim, ne immodestia militum vestrorum occasio detur Lysandro vestri opprimendi exercitus'. 6 Neque ea res illum fefellit. Nam Lysander cum per speculatores comperisset vulgum Atheniensium in terram praedatum exisse navesque paene inanes relictas, tempus rei gerendae non dimisit eoque impetu bellum totum delevit.

[9] At Alcibiades, victis Atheniensibus non satis tuta eadem loca sibi arbitrans, penitus in Thraeciam se supra Propontidem abdidit, sperans ibi facillime suam fortunam occuli posse. Falso. 2 Nam Thraeces, postquam eum cum magna pecunia venisse senserunt, insidias fecerunt; qui ea, quae apportarat, abstulerunt, ipsum capere non potuerunt. 3 Ille cernens nullum locum sibi tutum in Graecia propter potentiam Lacedaemoniorum, ad Pharnabazum in Asiam transiit; quem quidem adeo sua cepit humanitate, ut eum nemo in amicitia antecederet. Namque ei Grynium dederat, in Phrygia castrum, ex quo quinquagena talenta vectigalis capiebat. 4 Qua fortuna Alcibiades non erat contentus neque Athenas victas Lacedaemoniis servire poterat pati. Itaque ad patriam liberandam omni ferebatur cogitatione. 5 Sed videbat id sine rege Perse non posse fieri ideoque eum amicum sibi cupiebat adjungi neque dubitabat facile se consecuturum, si modo ejus conveniundi habuisset potestatem. Nam Cyrum fratrem ei bellum clam parare Lacedaemoniis adjuvantibus sciebat: id si aperuisset, magnam se initurum gratiam videbat.

[10] Hoc cum moliretur peteretque a Pharnabazo, ut ad regem mitteretur, eodem tempore Critias ceterique tyranni Atheniensium certos homines ad Lysandrum in Asiam miserant, qui eum certiorem facerent, nisi Alcibiadem sustulisset, nihil earum rerum fore ratum, quas ipse Athenis constituisset: quare, si suas res gestas manere vellet, illum persequeretur. 2 His Laco rebus commotus statuit accuratius sibi agendum cum Pharnabazo. Huic ergo renuntiat, quae regi cum Lacedaemoniis essent, nisi Alcibiadem vivum aut mortuum sibi tradidisset. 3 Non tulit hunc satrapes et violare clementiam quam regis opes minui maluit. Itaque misit Susamithren et Bagaeum ad Alcibiadem interficiendum, cum ille esset in Phrygia iterque ad regem compararet. 4 Missi clam vicinitati, in qua tum Alcibiades erat, dant negotium, ut eum interficiant. Illi cum ferro aggredi non auderent, noctu ligna contulerunt circa casam eam, in qua quiescebat, eaque succenderunt, ut incendio conficerent, quem manu superari posse diffidebant. 5 Ille autem ut sonitu flammae est excitatus, etsi gladjus ei erat subductus, familiaris sui subalare telum eripuit. Namque erat cum eo quidam ex Arcadia hospes, qui numquam discedere voluerat. Hunc sequi se jubet et id, quod in praesentia vestimentorum fuit, arripit. His in ignem ejectis flammae vim transiit. 6 Quem ut barbari incendium effugisse viderunt, telis eminus missis interfecerunt caputque ejus ad Pharnabazum rettulerunt. At mulier, quae cum eo vivere consuerat, muliebri sua veste contectum aedificii incendio mortuum cremavit, quod ad vivum interimendum erat comparatum. Sic Alcibiades annos circiter XL natus diem obiit supremum.

[11] Hunc infamatum a plerisque tres gravissimi historici summis laudibus extulerunt(賞賛): Thucydides, qui ejusdem aetatis fuit, Theopompus, post aliquanto natus, et Timaeus: qui quidem duo maledicentissimi nescio quo modo in illo uno laudando consentiunt. 2 Namque ea, quae supra scripsimus, de eo praedicarunt atque hoc amplius: cum Athenis, splendidissima civitate, natus esset, omnes splendore ac dignitate superasse vitae; 3 postquam inde expulsus Thebas venerit, adeo studiis eorum inservisse, ut nemo eum labore corporisque viribus posset aequiperare ― omnes enim Boeotii magis firmitati corporis quam ingenii acumini inserviunt ―; 4 eundem apud Lacedaemonios, quorum moribus summa virtus in patientia ponebatur, sic duritiae se dedisse, ut parsimonia victus atque cultus omnes Lacedaemonios vinceret; fuisse apud Thracas, homines vinolentos rebusque veneriis deditos; hos quoque in his rebus antecessisse; 5 venisse ad Persas, apud quos summa laus esset fortiter venari, luxuriose vivere: horum sic imitatum consuetudinem, ut illi ipsi eum in his maxime admirarentur. 6 Quibus rebus effecisse, ut, apud quoscumque esset, princeps poneretur habereturque carissimus. Sed satis de hoc; reliquos ordiamur.



VIII CORNELI NEPOTIS THRASYBULUS
トラシュブロス伝(前440–388年)

[1] Thrasybulus, Lyci filius, Atheniensis. Si per se virtus sine fortuna ponderanda sit, dubito, an hunc primum omnium ponam; illud sine dubio: neminem huic praefero(優先する) fide, constantia(不屈), magnitudine animi, in patriam amore.

アテナイ人、リュコスの子トラシュブロス。もし徳そのものを、幸運とは切り離して評価すべきだとするなら、私は彼をすべての人物の第一位に置くべきではないかと思う。しかしこれだけは疑いない。忠誠、忍耐、不屈の精神、祖国への愛において、私は誰一人として彼より優れているとは思わない。

2 Nam quod multi voluerunt paucique potuerunt ab uno tyranno patriam liberare, huic contigit, ut a XXX oppressam(patriam) tyrannis(複奪) e servitute in libertatem vindicaret(解放).

というのも、一人の僭主から祖国を解放しようと望んだ者は多く、実際にそれを成し遂げた者は少なかったが、この人は、三十人僭主によって支配された祖国を隷属状態から自由へ取り戻すことに成功したからである。

3 Sed nescio quo modo, cum eum nemo anteiret his virtutibus, multi nobilitate(名声) praecucurrerunt. Primum Peloponnesio bello multa hic sine Alcibiade gessit, ille nullam rem sine hoc; quae ille universa(←) naturali quodam bono fecit lucri(手柄にする).

しかし、彼がこれらの徳では誰にも引けをとらなかったにもかかわらず、どういうわけか、名声の点では多くの人々の後塵を拝した。第一に、ペロポネソス戦争では、この人はアルキビアデスなしで多くの功績を立てたが、アルキビアデスはこの人なしには何一つ成し遂げなかった。しかしアルキビアデスは、生まれ持った天性の素質によって、それらの業績のすべてを自分の手柄にしてしまったのである。

4 Sed illa tamen omnia communia imperatoribus cum militibus et fortuna, quod in proelii concursu abit res a consilio ad vires vimque pugnantium. Itaque jure suo nonnulla ab imperatore miles, plurima vero fortuna vindicat(主張) seque hic plus valuisse quam ducis prudentiam vere potest praedicare.

しかしながら、それらのすべては、兵士たちおよび幸運の働きと将軍たちとで共有されるものである。なぜなら、戦闘の激突においては、事態は将軍の計画・思慮から、戦う者たちの力と武力へと移り変わるからである。したがって、兵士は正当な権利として将軍からいくつかの手柄を主張するし、幸運は実に多くの手柄を要求する。そして幸運は、将軍の思慮分別よりも自分の働きのほうがここではより大きな力を発揮したのだと、真に言うことができるのである。

5 Quare illud magnificentissimum factum proprium est Thrasybuli. Nam cum XXX tyranni, praepositi a Lacedaemoniis, servitute oppressas tenerent Athenas, plurimos civis, quibus in bello parserat(助ける) fortuna, partim patria expulissent, partim interfecissent, plurimorum bona publicata inter se divisissent, non solum princeps, sed etiam solus initio bellum his indixit(宣戦布告).

だからこそ、次の最も偉大な功績こそ、まさしくトラシュブロスだけの功績なのである。つまり、スパルタ人によって立てられた三十人僭主が、アテナイを隷属状態に置き、戦争では運よく助かった多くの市民を、ある者は祖国から追放し、ある者は殺害し、さらに多くの人々の財産を没収して互いに分け合っていたとき、そのような彼らに対して、トラシュブロスは、単に真っ先に戦いを挑んだだけでなく、最初はただ一人でそうしたのである。

[2] Hic enim cum Phylen confugisset, quod est castellum in Attica munitissimum, non plus habuit secum XXX de suis. Hoc initium fuit salutis Actaeorum(=アテナイ), hoc robur(拠点) libertatis clarissimae civitatis.

彼はアッティカで最も堅固な砦であるフュレへ逃れたとき、味方はわずか三十人しか連れていなかった。これがアテナイ人の救済の始まりであり、この最も名高い都市の自由の礎となった。

2 Neque vero hic non contemptus est primo a tyrannis atque ejus solitudo. Quae quidem res et illis contemnentibus pernicii et huic despecto saluti fuit. Haec enim illos segnes ad persequendum, hos autem tempore ad comparandum dato fecit robustiores.

しかも当初、彼自身も、その孤立した状況も、僭主たちに軽く見られていた。しかし、この事実は、彼を侮った者たちには滅亡の原因となり、軽視された彼には救いとなった。というのも、この油断によって彼ら僭主たちは追撃を怠り、一方トラシュブロス側は準備する時間を与えられて、より強くなったからである。

3 Quo magis praeceptum(教訓) illud omnium in animis esse debet, nihil in bello oportere contemni, neque sine causa dici matrem timidi flere non solere.

それだけに、「戦争では何事も軽視してはならない。恐れを知る者の母は涙を流さないと言われるのも、故なきにしもあらず」というあの教訓は、すべての人の心に刻まれているべきである。

4 Neque tamen pro opinione(期待したほどに) Thrasybuli auctae sunt opes(兵力). Nam jam tum illis temporibus fortius boni pro libertate loquebantur quam pugnabant.

しかし、トラシュブロスの期待ほどには兵力は増えなかった。というのも、その時ですら、善良な市民たちは自由のためには勇ましく語ったが、実際に戦うことはそれほど勇敢ではなかったからである。

5 Hinc in Piraeum transiit Munychiamque munivit. Hanc bis tyranni oppugnare sunt adorti ab eaque turpiter repulsi protinus in urbem armis impedimentisque amissis refugerunt.

彼はフュレからピレウス港へ進み、中心部のムニュキアを要塞化した。僭主たちはそこを二度攻撃したが、惨めに撃退され、武器や荷物を失って、ただちに市内へ逃げ帰った。

6 Usus est Thrasybulus non minus prudentia quam fortitudine(勇気). Nam cedentes(退却) violari(攻撃) vetuit ― cives enim civibus parcere aequum censebat ―; neque quisquam est vulneratus, nisi qui prior impugnare voluit. Neminem jacentem veste spoliavit, nil attigit nisi arma, quorum indigebat, quaeque ad victum(食物) pertinebant.

トラシュブロスは勇気に劣らず思慮深さも発揮した。というのも、彼は退却する敵への攻撃を禁じた。市民は市民を助けるべきだと考えていたからである。しかも、彼は、先に攻撃しようとした者以外は、誰一人傷つけなかった。倒れている者から衣服を奪うこともなく、必要な武器と生活に必要な物以外には何一つ手を触れなかった。

7 In secundo proelio cecidit Critias, dux tyrannorum, cum quidem exadversus Thrasybulum fortissime pugnaret.

二度目の戦いでは、僭主たちの指導者クリティアスが、まさにトラシュブロスと正面から勇敢に戦っている最中に戦死した。

[3] Hoc dejecto Pausanias venit Atticis auxilio, rex Lacedaemoniorum. Is inter Thrasybulum et eos, qui urbem tenebant, fecit pacem his condicionibus: ne qui praeter XXX tyrannos et X, qui postea praetores creati superioris(以前の) more crudelitatis erant usi, afficerentur exsilio, neve bona publicarentur(没収); rei publicae procuratio(管理) populo redderetur.

この者が倒されると、スパルタ王パウサニアスがアテナイ人を助けるためにやって来た。彼はトラシュブロスと、市内を支配していた人々との間に、次の条件で講和を成立させた。三十人僭主と、その後に政務官に任命され、以前と同じような残虐政治を行った十人を除いては、誰も追放されず、また財産も没収されないこと。そして国家の統治は人民に返還されること。

2 Praeclarum hoc quoque Thrasybuli, quod reconciliata pace, cum plurimum in civitate posset(権力), legem tulit(制定), ne quis ante(過去に) actarum rerum(済んだ事) accusaretur neve multaretur(罰する); eamque illi oblivionis appellarunt.

トラシュブロスには、もう一つ立派な功績がある。それは、平和が回復し、市内で最も大きな権力を握っていたにもかかわらず、過去の出来事については、誰も告発されず、処罰もされないという法律を制定したことである。そして人々はその法律を『大赦の法』と呼んだ。

3 Neque vero hanc tantum ferendam curavit, sed etiam, ut valeret, effecit. Nam cum quidam ex iis, qui simul cum eo in exsilio fuerant, caedem facere eorum vellent, cum quibus in gratiam reditum(和解) erat publice, prohibuit et id, quod pollicitus erat, praestitit.

しかも彼は、この法律を制定させただけではなく、それが実際に守られるようにもした。実際、彼とともに亡命していた人々の中のある者たちが、公に和解した相手を殺そうとしたとき、彼はそれを禁じ、自ら約束したことを実際に守り通したのである。

[4] Huic pro tantis meritis honoris corona a populo data est, facta duabus virgulis(枝) oleaginis(オリーブの): quam quod(理由) amor civium et non vis expresserat(もたらす), nullam habuit invidiam magnaque fuit gloria.

これほどの功績に対して、人民は彼に、二本のオリーブの枝で作られた名誉の冠を授けた。この冠は、市民の愛情によって与えられたものであって、権力によるものではなかったため、少しも妬みを招かず、大きな栄誉となった。

2 Bene ergo Pittacus ille, qui in VII sapientum numero est habitus, cum Mytilenaei multa milia jugerum agri ei muneri darent, 'Nolite, oro vos,' inquit, 'id mihi dare, quod multi invideant, plures etiam concupiscant. Quare ex istis nolo amplius quam centum jugera, quae et meam animi aequitatem et vestram voluntatem indicent. Nam parva munera diutina(永続), locupletia non propria esse consuerunt.'

だからこそ、七賢人の一人とされたあのピッタコスは、実によいことを言ったのである。ミュティレネの人々が、何千ユゲラもの土地を彼に贈ろうとしたとき、「どうか、そのようなものは私に与えないでください。多くの人が妬み、さらに多くの人が欲しがるようなものは。だから、その中から百ユゲラ以上はいりません。それだけあれば、私の節度と、あなた方の善意の両方を示すことができます。小さな贈り物は長く手元に残るが、大きな財産は本当の意味では持ち主のものとはならないのが常だからです」

3 Illa igitur corona contentus Thrasybulus neque amplius requisivit neque quemquam honore se antecessisse existimavit.

そこでトラシュブロスは、その冠だけで満足し、それ以上の栄誉を求めることもなかったし、自分ほど高い名誉に恵まれた者はいないと言ったのである。

4 Hic sequenti tempore(その後) cum praetor(将軍) classem ad Ciliciam appulisset(連れてくる) neque satis diligenter in castris ejus agerentur vigiliae(夜警), a barbaris ex oppido noctu eruptione facta in tabernaculo(テント) interfectus est.

その後、将軍として艦隊を率いてキリキアへ到着したとき、陣営の夜警が十分に厳重でなかったため、蛮族が夜間に町から出撃し、彼は天幕の中で殺されたのである。



IX CORNELI NEPOTIS CONON
コノン伝(前444–392年)

[1] CONON Atheniensis Peloponnesio bello accessit ad rem publicam, in eoque ejus opera magni fuit. Nam et praetor pedestribus exercitibus praefuit et praefectus classis res magnas mari gessit. Quas ob causas praecipuus ei honos habitus est. Namque omnibus unus insulis praefuit; in qua potestate Pheras cepit, coloniam Lacedaemoniorum.

アテナイ人コノンは、ペロポネソス戦争のころに政治の世界に乗り出したが、その戦争における彼の働きは非常に大きなものであった。というのも、彼は陸軍を指揮する将軍を務めただけでなく、艦隊司令官として海上でも大きな戦果を挙げたからである。その功績のため、彼には特別な栄誉が与えられた。つまり、彼は全島々を一人で管轄する権限を与えられたのである。そしてその権限をもって、スパルタ人の植民市であるペラエ(テッサリア)を占領した。

2 Fuit etiam extremo Peloponnesio bello praetor, cum apud Aegos flumen copiae Atheniensium a Lysandro sunt devictae. Sed tum afuit, eoque pejus res administrata est. Nam et prudens rei militaris et diligens erat imperator.

彼はまた、ペロポネソス戦争の末期には司令官であり、アイゴスポタモイでアテナイ軍がリュサンドロスによって敗北したときも、その地位にあった。しかし、そのとき彼はその場にいなかったので、そのため戦況の処理はいっそうまずいものとなった。というのは、彼は軍事について思慮深く、また綿密な将軍だったからである。

3 Itaque nemini erat his temporibus dubium, si adfuisset, illam Atheniensis calamitatem accepturos non fuisse.

したがって、この当時、もし彼がその場にいたなら、アテナイ人があのような惨敗を喫することはなかっただろうということを、誰も疑わなかった。

[2] Rebus autem afflictis, cum patriam obsideri audisset, non quaesivit, ubi ipse tuto viveret, sed unde praesidio posset esse civibus suis. Itaque contulit(身を寄せる) se ad Pharnabazum, satrapem Ioniae et Lydiae eundemque generum regis et propinquum; apud quem ut multum gratia valeret, multo labore(苦難) multisque effecit periculis(試練).

しかし、国情が危機に陥り、祖国が包囲されていると聞くと、彼はファルナバゾスのもとへ身を寄せた。しかし、それは自分がどこなら安全に暮らせるかを考えてではなく、どこからなら自国民を助けることができるかを考えたからだった。ファルナバゾスはイオニアとリュディアの太守であり、またペルシア王の娘婿であり親族でもあった。そこで、彼は多くの苦難と数々の試練を乗り越えて、ファルナバゾスから大きな信頼を得るに至った。

2 Nam cum Lacedaemonii Atheniensibus devictis in societate non manerent, quam cum Artaxerxe fecerant, Agesilaumque bellatum misissent in Asiam, maxime impulsi a Tissapherne, qui ex intimis regis ab amicitia ejus defecerat(過去完 離反) et cum Lacedaemoniis coierat(過去完>coeo結ぶ) societatem, hunc adversus Pharnabazus habitus est imperator, re quidem vera exercitui praefuit Conon, ejusque omnia arbitrio gesta sunt.

というのも、スパルタ人はアテナイ人を打ち破った後、アルタクセルクセスと結んでいた同盟関係にとどまらず、アジアの戦いへアゲシラオスを派遣したのであるが、これはティッサフェルネスに強く促されてのことであった。王の側近中の側近であったティッサフェルネスは王との友好関係から離反し、ラケダイモン人と同盟を結んでいたのである。このアゲシラオスを迎え討つ軍の最高司令官にファルナバゾスが任命された。しかし実際にはコノンが軍を指揮し、すべての戦いは彼の判断によって行われた。

3 Hic multum ducem summum Agesilaum impedivit saepeque ejus consiliis obstitit(立ちはだかる); neque vero non fuit apertum(明らか), si ille non fuisset, Agesilaum Asiam Tauro(タウロス山脈) tenus(まで) regi fuisse erepturum.

コノンは、最高司令官アゲシラオスを大いに妨げ、またしばしば彼の作戦に立ちはだかった。そして、もし彼がいなかったなら、アゲシラオスがアジアをタウロス山脈に至るまで王から奪い取っていたことは、明らかであった。

4 Qui posteaquam domum a suis civibus revocatus est, quod Boeotii et Athenienses Lacedaemoniis bellum indixerant, Conon nihilo setius apud praefectos regis versabatur hisque omnibus magno erat usui.

その後、アゲシラオスは自国市民によって本国へ呼び戻された。ボイオティア人とアテナイ人がラケダイモン人に宣戦布告したからである(=コリント戦争)。それにもかかわらず、コノンは王の太守たちのもとにとどまり続け、彼ら全員のために大いに働いた。

[3] Defecerat a rege Tissaphernes, neque id tam Artaxerxi quam ceteris erat apertum. Multis enim magnisque meritis apud regem, etiam cum in officio non maneret, valebat. Neque id erat mirandum, si non facile ad credendum adducebatur, reminiscens ejus se opera Cyrum fratrem superasse.

ティッサフェルネスは王から離反していたが、そのことはアルタクセルクセス本人には、他の者たちほど明白ではなかった。というのも、彼は王に対して他大な功績を立てていたので、王に忠実でなくなっていたときでさえ、王の寵愛を保っていたからである。王は、ティッサフェルネスの働きによって弟キュロスを打ち破ったことをよく覚えていたので、そう簡単にティッサフェルネスを疑う気にはなれなかったとしても、不思議なことではなかった。

2 Huius accusandi gratia(ために) Conon a Pharnabazo ad regem missus, posteaquam venit, primum ex more Persarum ad chiliarchum(宰相), qui secundum gradum imperii tenebat, Tithrausten accessit(近づく) seque ostendit cum rege colloqui velle. Nemo enim sine hoc admittitur.

ティッサフェルネスの裏切りを告発するため、コノンはファルナバゾスによって王のもとへ派遣された。彼は到着すると、まずペルシア人の慣習に従って、帝国で第二の地位を占めていた宰相ティトラウステスのもとへ赴いた。そして、自分は王と面談したい旨を申し出た。この者を通さずに王に面会することは誰にも許されていなかったからである。

3 Huic ille 'Nulla' inquit 'mora est; sed tu delibera, utrum colloqui malis an per litteras agere, quae cogitas. Necesse est enim, si in conspectum veneris, venerari te regem ― quod 'προσκύνησιν' illi vocant ―. Hoc si tibi grave(辛い) est, per me nihilo setius editis(知らせる) mandatis(命令) conficies(果たす), quod studes(目的)'.

ティトラウステスは言った。「それは何の差し支えもない。ただ、あなたは自分の考えを、直接話す方がよいのか、それとも手紙で伝える方がよいのか、よく考えよ。というのは、あなたはもし王の面前に出るなら、あなたは王に対して礼拝のような敬礼をしなければならないからだ(彼らはこれを「プロスキュネーシス」と呼んでいる)。もしそれがあなたにとって気が進まないのであれば、私を通じて命令を書面で伝えても、あなたの目的は同じように達成できる」

4 Tum Conon 'Mihi vero' inquit 'non est grave quemvis honorem habere regi; sed vereor, ne civitati meae sit opprobrio(恥辱), si, cum ex ea(civitate) sim profectus, quae ceteris gentibus imperare consuerit, potius barbarorum quam illius more fungar(果たす).' Itaque, quae huic volebat, scripta tradidit.

するとコノンは言った。「私としては、王に対してどんな敬意を表することも、別に苦痛ではない。しかし、もし私が、他の民族を支配することに慣れている国から来た者でありながら、自国の作法ではなく蛮族の作法に従うなら、それは私の国にとって恥となるのではないかと思う」と。そこで彼は、王に伝えたいと思っていたことを、書面にして手渡した。

[4] Quibus cognitis rex tantum auctoritate ejus motus est, ut et Tissaphernem hostem judicarit et Lacedaemonios bello persequi jusserit et ei permiserit, quem vellet, eligere ad dispensandam pecuniam. Id arbitrium Conon negavit sui esse consilii(判断), sed ipsius, qui optime suos nosse deberet; sed se suadere, Pharnabazo id negotii daret.

このことを知った王は、コノンの進言に大きく動かされた。その結果、王はティッサフェルネスを敵とみなし、スパルタ人追討を命じ、さらに、自分の好きな人間を資金の管理者に選ぶ権限を彼に与えた。それに対してコノンは、そのような人選は自分ではなく、臣下を最もよく知っている王自身がすべきことだが、自分としてはその仕事をファルナバゾスに任せることを勧めると言った。

2 Hinc, magnis muneribus donatus, ad mare est missus, ut Cypriis et Phoenicibus ceterisque maritimis civitatibus navis longas(軍艦) imperaret classemque, qua proxima aestate mare tueri posset, compararet, dato adjutore Pharnabazo, sicut ipse voluerat.

そこでコノンは、多大な贈り物を与えられて海へ派遣された。キプロス人、フェニキア人、その他の沿岸諸都市に軍艦を供出させ、翌年の夏に海を守れる艦隊を準備した。また、彼が望んだように、ファルナバゾスが顧問として与えられた。

3 Id ut Lacedaemoniis est nuntiatum, non sine cura rem administrant, quod maius bellum imminere arbitrabantur, quam si cum barbaro solum contenderent. Nam ducem fortem, prudentem regis opibus praefuturum ac secum dimicaturum videbant, quem neque consilio neque copiis superare possent.

スパルタ人はこのことを知ると、単に蛮族と戦う場合よりもさらに大きな戦争が迫っていると考えて、細心の注意を払って準備を整えた。というのは、作戦でも軍事力でも自分たちを上回っている勇敢で思慮深い将軍が、王の財力を背景に指揮を執り、自分たちと戦おうとしていると見てとったからである。

4 Hac mente magnam contrahunt classem; proficiscuntur Pisandro duce. Hos Conon apud Cnidum adortus magno proelio fugat, multas naves capit, complures deprimit(沈める). Qua victoria non solum Athenae, sed etiam cuncta Graecia, quae sub Lacedaemoniorum fuerat imperio, liberata est.

この考えから、彼らは大艦隊を集めて、ペイサンドロスを指揮官にして出航した。コノンはクニドス沖で彼らに攻撃を仕掛け、激戦の末に彼らを敗走させ、多数の船を拿捕し、さらに多数を沈めた。この勝利によって、アテナイだけでなく、スパルタ人の支配下にあったギリシア全体が解放された。

5 Conon cum parte navium in patriam venit, muros dirutos(破壊) a Lysandro utrosque, et Piraei et Athenarum, reficiendos(再建) curat pecuniaeque quinquaginta talenta, quae a Pharnabazo acceperat, civibus suis donat.

コノンは艦隊の一部を率いて祖国に帰還し、リュサンドロスによって破壊されていた二つの城壁、すなわちピレウスとアテナイの城壁を再建するために尽力した。そして、ファルナバゾスから受け取っていた五十タラントの金を、自国民に贈った。

[5] Accidit huic, quod ceteris mortalibus, ut inconsideratior in secunda quam in adversa esset fortuna. Nam classe Peloponnesiorum devicta cum ultum(復讐) se injurias patriae putaret, plura concupivit, quam efficere potuit.

この人物にも、他の人間と同じことが起こった。つまり、逆境にあるときよりも、むしろ順境において、慎重さが足りなかった。というのも、ペロポネソス人の艦隊を打ち破った後、祖国が受けた不当な仕打ちに復讐したと思った彼は、実現できる以上のことを企てたからである。

2 Neque tamen ea non pia et probanda fuerunt, quod potius patriae opes augeri quam regis maluit. Nam cum magnam auctoritatem sibi pugna illa navali, quam apud Cnidum fecerat, constituisset, non solum inter barbaros, sed etiam omnes Graeciae civitates, clam dare operam coepit, ut Ioniam et Aeoliam restitueret Atheniensibus.

しかし、その企ては愛国心と称賛に値するものでなかったわけではない。というのも、それは王の国力ではなく、祖国の力を増やすことを目指したものだったからである。というのは、彼はクニドスで行ったあの海戦によって、蛮族の間だけでなくギリシアのすべての諸都市の間でも、自分に対する大きな勢力を作り上げていたので、ひそかに、ペルシアの支配下にあったイオニアとアイオリスをアテナイに取り戻す努力をし始めたからである。

3 Id cum minus diligenter esset celatum, Tiribazus, qui Sardibus praeerat, Cononem evocavit, simulans ad regem eum se mittere velle magna de re. Huius nuntio parens cum venisset, in vincla conjectus est; in quibus aliquamdiu fuit.

しかし、このことはそれほど厳密に秘密にはされなかった。そこで、サルディスを統治していたティリバゾスは、重大な用件について彼を王のもとへ派遣するつもりであるかのように装って、コノンを呼び出した。コノンはこの通知に従ってやって来ると、投獄され、しばらく獄中に留め置かれた。

4 Inde nonnulli eum ad regem abductum ibique eum perisse scriptum reliquerunt: contra ea Dinon historicus, cui nos plurimum de Persicis rebus credimus, effugisse scripsit; illud addubitat, utrum Tiribazo sciente an imprudente sit factum.

その後彼は王のもとへ連行され、そこで死んだと記録したものたちがいる。しかし、これに対して、ペルシアについては私が最も信頼している歴史家ディノンは、彼が逃亡したと書いている。ただしその逃亡がティリバゾスの関知するものなのかどうかは不明としている。



X DION
ディオン伝

[1] DION, Hipparini filius, Syracusanus, nobili genere natus, utraque implicatus tyrannide Dionysiorum. Namque ille superior Aristomachen, sororem Dionis, habuit in matrimonio; ex qua duos filios, Hipparinum et Nisaeum, procreavit totidemque filias, nomine Sophrosynen et Areten; quarum priorem Dionysio filio, eidem, cui regnum reliquit, nuptum dedit, alteram, Areten, Dioni. 2 Dion autem praeter nobilem propinquitatem generosamque majorum famam multa alia ab natura habuit bona, in his ingenium docile, come, aptum ad artes optimas, magnam corporis dignitatem quae non minimum commendat, magnas praeterea divitias a patre relictas, quas ipse tyranni muneribus auxerat. 3 Erat intimus Dionysio priori(ディオニュシオス一世), neque minus propter mores quam affinitatem. Namque etsi Dionysii crudelitas ei displicebat, tamen salvum propter necessitudinem, magis etiam suorum causa studebat. Aderat in magnis rebus, ejusque consilio multum movebatur tyrannus, nisi qua in re major ipsius cupiditas intercesserat. 4 Legationes vero omnes, quae essent illustriores, per Dionem administrabantur; quas quidem ille diligenter obeundo, fideliter administrando crudelissimum nomen tyranni sua humanitate leniebat. 5 Hunc a Dionysio missum Carthaginienses suspexerunt, ut neminem umquam Graeca lingua loquentem magis sint admirati.

[2] Neque vero haec Dionysium fugiebant; nam quanto esset sibi ornamento, sentiebat. Quo fiebat, ut uni huic maxime indulgeret neque eum secus diligeret ac filium; 2 qui quidem, cum Platonem Tarentum venisse fama in Siciliam esset perlata, adulescenti negare non potuerit, quin eum accerseret, cum Dion ejus audiendi cupiditate flagraret. Dedit ergo huic veniam magnaque eum ambitione Syracusas perduxit. 3 Quem Dion adeo admiratus est atque adamavit, ut se ei totum traderet. Neque vero minus ipse Plato delectatus est Dione. Itaque cum a tyranno crudeliter violatus esset, quippe quem venum dari jussisset, tamen eodem rediit ejusdem Dionis precibus adductus. 4 Interim in morbum incidit Dionysius. Quo cum gravi conflictaretur, quaesivit a medicis Dion, quemadmodum se haberet, simulque ab his petiit, si forte majori inesset periculo, ut sibi faterentur: nam velle se cum eo colloqui de partiendo regno, quod sororis suae filios ex illo natos partem regni putabat debere habere. 5 Id medici non tacuerunt at ad Dionysium filium sermonem rettulerunt. Quo ille commotus, ne agendi esset Dioni potestas, patri soporem medicos dare coegit. Hoc aeger sumpto ut somno sopitus diem obiit supremum.

[3] Tale initium fuit Dionis et Dionysii simultatis, eaque multis rebus aucta est. Sed tamen primis temporibus aliquamdiu simulata inter eos amicitia mansit. Cum Dion non desisteret obsecrare Dionysium, ut Platonem Athenis arcesseret et ejus consiliis uteretur, ille, qui in aliqua re vellet patrem imitari, morem ei gessit. 2 Eodemque tempore Philistum historicum Syracusas reduxit, hominem amicum non magis tyranno quam tyrannidi. Sed de hoc in eo libro plura sunt exposita, qui de historicis Graecis conscriptus est. 3 Plato autem tantum apud Dionysium auctoritate potuit valuitque eloquentia, ut ei persuaserit tyrannidis facere finem libertatemque reddere Syracusanis; a qua voluntate Philisti consilio deterritus aliquanto crudelior esse coepit.

[4] Qui quidem cum a Dione se superari videret ingenio, auctoritate, amore populi, verens, ne, si eum secum haberet, aliquam occasionem sui daret opprimendi, navem ei triremem dedit, qua Corinthum deveheretur, ostendens se id utriusque facere causa, ne, cum inter se timerent, alteruter alterum praeoccuparet. 2 Id cum factum multi indignarentur magnaeque esset invidiae tyranno, Dionysius omnia, quae moveri poterant Dionis, in navis imposuit ad eumque misit. Sic enim existimari volebat, id se non odio hominis, sed suae salutis fecisse causa. 3 Postea vero quam audivit eum in Peloponneso manum comparare sibique bellum facere conari, Areten, Dionis uxorem, alii nuptum dedit filiumque ejus sic educari jussit, ut indulgendo turpissimis imbueretur cupiditatibus. 4 Nam puero, priusquam pubes esset, scorta adducebantur, vino epulisque obruebatur, neque ullum tempus sobrio relinquebatur. 5 Is usque eo vitae statum commutatum ferre non potuit, postquam in patriam rediit pater ― namque appositi erant custodes, qui eum a pristino victu deducerent ―, ut se de superiore parte aedium dejecerit atque ita interierit. Sed illuc revertor.

[5] Postquam Corinthum pervenit Dion et eodem perfugit Heraclides ab eodem expulsus Dionysio, qui praefectus fuerat equitum, omni ratione bellum comparare coeperunt. 2 Sed non multum proficiebant, quod multorum annorum tyrannis magnarum opum putabatur. Quam ob causam pauci ad societatem periculi perducebantur. 3 Sed Dion, fretus non tam suis copiis quam odio tyranni, maximo animo duabus onerariis navibus quinquaginta annorum imperium, munitum quingentis longis navibus, decem equitum centumque peditum milibus, profectus oppugnatum quod omnibus gentibus admirabile est visum, adeo facile perculit, ut post diem tertium, quam Siciliam attigerat, Syracusas introierit. Ex quo intellegi potest nullum esse imperium tutum nisi benevolentia munitum. 4 Eo tempore aberat Dionysius et in Italia classem opperiebatur adversariorum, ratus neminem sine magnis copiis ad se venturum. 5 Quae res eum fefellit. Nam Dion iis ipsis, qui sub adversarii fuerant potestate, regios spiritus repressit totiusque ejus partis Siciliae potitus est, quae sub Dionysii fuerat potestate, parique modo urbis Syracusarum praeter arcem et insulam adjunctam oppido, 6 eoque rem perduxit, ut talibus pactionibus pacem tyrannus facere vellet: Siciliam Dion obtineret, Italiam Dionysius, Syracusas Apollocrates, cui maximam fidem uni habebat Dionysius.

[6] Has tam prosperas tamque inopinatas res consecuta est subita commutatio, quod fortuna sua mobilitate, quem paulo ante extulerat, demergere est adorta. 2 Primum in filio, de quo commemoravi supra, suam vim exercuit. Nam cum uxorem reduxisset, quae alii fuerat tradita filiumque vellet revocare ad virtutem a perdita luxuria, accepit gravissimum parens vulnus morte filii. 3 Deinde orta dissensio est inter eum et Heraclidem; qui, quod ei principatum non concedebat, factionem comparavit. Neque is minus valebat apud optimates, quorum consensu praeerat classi, cum Dion exercitum pedestrem teneret. 4 Non tulit hoc animo aequo Dion et versum illum Homeri rettulit ex secunda rhapsodia, in quo haec sententia est: non posse bene geri rem publicam multorum imperiis. Quod dictum magna invidia consecuta est. Namque aperuisse videbatur omnia in sua potestate esse velle. 5 Hanc ille non lenire obsequio, sed acerbitate opprimere studuit Heraclidemque, cum Syracusas venisset, interficiundum curavit.

[7] Quod factum omnibus maximum timorem injecit: nemo enim illo interfecto se tutum putabat. Ille autem adversario remoto licentius eorum bona, quos sciebat adversus se sensisse, militibus dispertivit. 2 Quibus divisis, cum cottidiani maximi fierent sumptus, celeriter pecunia deesse coepit; neque, quo manus porrigeret, suppetebat nisi in amicorum possessiones. Id ejusmodi erat, ut, cum milites reconciliasset, amitteret optimates. 3 Quarum rerum cura frangebatur et insuetus male audiendi non animo aequo ferebat de se ab iis male existimari, quorum paulo ante in caelum fuerat elatus laudibus. Vulgus autem offensa in eum militum voluntate liberius loquebatur et tyrannum non ferendum dictitabat.

[8] Haec ille intuens cum, quemadmodum sedaret, nesciret et, quorsum evaderent, timeret, Callicrates quidam, civis Atheniensis, qui simul cum eo ex Peloponneso in Siciliam venerat, homo et callidus et ad fraudem acutus, sine ulla religione ac fide, adit ad Dionem et ait: 2 eum magno in periculo esse propter offensionem populi et odium militum, quod nullo modo evitare posset, nisi alicui suorum negotium daret, qui se simularet illi inimicum. Quem si invenisset idoneum, facile omnium animos cogniturum adversariosque sublaturum, quod inimici ejus dissidenti suos sensus aperturi forent. 3 Tali consilio probato excepit has partes ipse Callicrates et se armat imprudentia Dionis; ad eum interficiundum socios conquirit, adversarios ejus convenit, conjuratione confirmat. 4 Res, multis consciis quae gereretur, elata defertur ad Aristomachen, sororem Dionis, uxoremque Areten. Illae timore perterritae conveniunt, cujus de periculo timebant. At ille negat a Callicrate fieri sibi insidias, sed illa, quae agerentur, fieri praecepto suo. 5 Mulieres nihilo setius Callicratem in aedem Proserpinae deducunt ac jurare cogunt nihil ab illo periculi fore Dioni. Ille hac religione non modo non est deterritus, sed ad maturandum concitatus est, verens, ne prius consilium aperiretur suum quam conata perfecisset.

[9] Hac mente proximo die festo, cum a conventu se remotum Dion domi teneret atque in conclavi edito recubuisset, consciis facinoris loca munitiora oppidi tradit, domum custodiis saepit, a foribus qui non discedant, certos praeficit: 2 navem triremem armatis ornat Philostratoque, fratri suo, tradit eamque in portu agitari jubet, ut si exercere remiges vellet, cogitans, si forte consiliis obstitisset fortuna, ut haberet, qua fugeret ad salutem. 3 Suorum autem e numero Zacynthios adulescentes quosdam eligit, cum audacissimos tum viribus maximis, hisque dat negotium, ad Dionem eant inermes, sic ut conveniendi ejus gratia viderentur venire. 4 Hi propter notitiam sunt intromissi. At illi, ut limen ejus intrarant, foribus obseratis in lecto cubantem invadunt, colligant: fit strepitus, adeo ut exaudiri possit foris. 5 Hic autem, sicut ante saepe dictum est, quam invisa sit singularis potentia et miseranda vita, qui se metui quam amari malunt, cuivis facile intellecta fuit. 6 Namque illi ipsi custodes, si prompta fuissent voluntate, foribus effractis servare eum potuissent, quod illi inermes telum foris flagitantes vivum tenebant. Cui cum succurreret nemo, Lyco quidam Syracusanus per fenestras gladjum dedit, quo Dion interfectus est.

10] Confecta caede, cum multitudo visendi gratia introisset, nonnulli ab insciis pro noxiis conciduntur. Nam celeri rumore dilato, Dioni vim allatam, multi concurrerant, quibus tale facinus displicebat. Hi falsa suspicione ducti immerentes ut sceleratos occidunt. 2 Huius de morte ut palam factum est, mirabiliter vulgi mutata est voluntas. Nam qui vivum eum tyrannum vocitarant, eidem liberatorem patriae tyrannique expulsorem praedicabant. Sic subito misericordia odio successerat, ut eum suo sanguine ab Acherunte, si possent, cuperent redimere. 3 Itaque in urbe celeberrimo loco, elatus publice, sepulcri monumento donatus est. Diem obiit circiter annos LV natus, quartum post annum, quam ex Peloponneso in Siciliam redierat.



XI CORNELI NEPOTIS IPHICRATES
イピクラテス(前418–353年)

[1] IPHICRATES Atheniensis non tam magnitudine rerum gestarum quam disciplina(技術) militari nobilitatus(有名な) est. Fuit enim talis dux, ut non solum aetatis suae cum primis compararetur(同等), sed ne de majoribus natu(年長の) quidem quisquam anteponeretur.

アテナイ人イピクラテスは、戦功の大きさによってというよりも、むしろ軍事技術・軍制改革によって名声を得た。というのも彼は、その時代の第一級の将軍たちと肩を並べるだけでなく、昔の名将たちの誰一人として彼より上位に置かれないほどの将軍であった。

2 Multum vero in bello est versatus(経験を積んだ), saepe exercitibus praefuit; nusquam culpa male rem gessit, semper consilio vicit tantumque eo valuit, ut multa in re militari partim nova attulerit, partim meliora fecerit. Namque ille pedestria arma mutavit.

彼は実に多くの戦場で経験を積み、たびたび軍隊を率いた。しかも自らの失策によって戦いを誤ったことは一度もなく、常に知略によって勝利を収め、その力量は非常に優れていたので、軍事において多くの新しい制度を導入し、また従来のものを改良した。というのも彼は歩兵の武装を改めたからである。

3 Cum ante illum imperatorem maximis clipeis, brevibus hastis, minutis gladiis uterentur,

彼以前には兵士たちは大きな盾、短い槍、小さな剣を用いていたが、

4 ille e contrario peltam(三日月盾) pro parma(円盾) fecit ― a quo postea peltastae pedites(歩兵) appellantur ―, ut ad motus(行軍) concursusque(突撃) essent leviores; hastae(槍) modum(大きさ) duplicavit, gladios(剣) longiores fecit. Idem genus loricarum(鎧) et pro sertis(鎖) atque aenis(銅) linteas(麻) dedit. Quo facto expeditiores milites reddidit: nam pondere detracto, quod aeque corpus tegeret et leve esset, curavit.

彼はこれとは反対に、小型の盾(ペルタ)を丸盾の代わりに採用した。そのため後にはその兵たちは『ペルタスタイ(軽装歩兵)』と呼ばれるようになった。そして兵士たちは行軍や突撃の際により軽快になった。彼は槍の長さを二倍にし、剣もより長くした。さらに彼は鎧の種類も改め、鎖や青銅製のものの代わりに、麻布製の鎧を採用した。こうして彼は兵士たちをより機動的にした。というのも、重さを取り除きながらも、身体を同じようによく守り、しかも軽い装備となるよう工夫したからである。

[2] Bellum cum Thracibus gessit, Seuthem, socium Atheniensium, in regnum restituit. Apud Corinthum tanta severitate exercitui praefuit, ut nullae umquam in Graecia neque exercitatiores(訓練された) copiae neque magis dicto audientes fuerint duci;

彼はトラキア人と戦争を行ったとき、アテナイの同盟者セウテス(2世,オドリュサイ王国)を王位に復帰させた。「コリントスでは彼は軍をきわめて厳格に統率したので、ギリシアではこれほどまでによく訓練され、また将軍の命令にこれほど忠実に従う軍隊はかつて存在しなかった。

2 in eamque consuetudinem adduxit, ut, cum proelii signum ab imperatore esset datum, sine ducis opera sic ordinatae consisterent, ut singuli a peritissimo imperatore dispositi viderentur.

さらに彼は兵士たちを訓練して、総司令官が戦闘開始の合図を出すと、将軍がその場で指示を与えなくても、隊列は整然と配置につき、まるで一人一人が経験豊かな指揮官によって配置されたかのように見えたように、習慣付けた。

3 Hoc exercitu moram(部隊) Lacedaemoniorum interfecit(滅ぼす), quod maxime tota celebratum est Graecia. Iterum eodem bello omnes copias eorum fugavit; quo facto magnam adeptus est gloriam.

この軍によって彼はスパルタ軍の精鋭部隊を撃破した。この戦果は全ギリシアで大いに賞賛された。さらに同じ戦争で彼は敵軍全体を敗走させ、そのことによって大きな名声を得た。

4 Cum Artaxerxes Aegyptio regi bellum inferre(攻撃) voluit, Iphicraten ab Atheniensibus ducem petivit, quem praeficeret exercitui conducticio(傭兵の), cujus numerus XII milium fuit, quem quidem sic omni disciplina militari erudivit, ut, quemadmodum quondam Fabiani milites Romani appellati sunt, sic Iphicratenses apud Graecos in summa laude fuerint.

アルタクセルクセス王はエジプト王に戦争を仕掛けようとしたとき、傭兵軍の司令官に任命するため、アテナイ人にイピクラテスを将軍として派遣するよう求めた。その傭兵軍は一万二千人であった。そして彼はその軍をあらゆる軍事教練によって徹底的に訓練したので、かつてローマ兵が「ファビウスの兵士たち」と呼ばれたように、ギリシアでは彼らは「イピクラテスの兵士たち」として最高の称賛を受けた。

5 Idem subsidio Lacedaemoniis profectus Epaminondae retardavit impetus. Nam nisi ejus adventus appropinquasset, non prius Thebani Sparta abscessissent(去る), quam captam incendio delessent.

また彼はスパルタ人を援助するために出征し、エパミノンダスの攻勢を食い止めた。というのも、もし彼の到着が間近に迫っていなかったなら、テーバイ軍はスパルタを占領して焼き払ってから、そこを立ち去ったことだろう。

[3] Fuit autem et animo magno et corpore imperatoriaque forma, ut ipso aspectu cuivis iniceret(起こす) admirationem sui,

彼は気概が大きく、体格にも恵まれ、しかも将軍らしい堂々たる容姿をしていたので、その姿を一目見ただけで誰にでも感嘆の念を抱かせた。

2 sed in labore nimis remissus parumque patiens, ut Theopompus memoriae prodidit; bonus vero civis fideque magna. Quod cum in aliis rebus declaravit(示す) tum maxime in Amyntae Macedonis liberis tuendis. Namque Eurydice, mater Perdiccae et Philippi, cum his duobus pueris Amynta mortuo ad Iphicraten confugit ejusque opibus defensa est.

しかし、テオポンポスが伝えるところでは、イピクラテスは労苦には非常に怠惰で忍耐力にも欠けていた。他方で、彼は優れた市民であり、非常に誠実な人物であった。この誠実さはさまざまな場面で示されたが、とりわけマケドニア王アミュンタス(3世)の子供たち(=その一人がピリッポス2世)を守ったときに最も明らかになった。というのも、ペルディッカス(3世)とピリッポス(2世)の母エウリュディケは、アミュンタス王の死後、この二人の幼子を連れてイピクラテスのもとへ逃れ、彼の援助によって守られたからである。

3 Vixit ad senectutem placatis in se suorum civium animis. Causam capitis semel dixit, bello sociali, simul cum Timotheo(ティモテオス), eoque judicio est absolutus.

彼は、最後まで市民たちの好意を受けたまま長寿を全うした。同盟市戦争(前357年)の際、一度だけティモテオスとともに死刑に相当する罪で告発されたが、その裁判では無罪となった。

4 Menesthea filium reliquit ex Thraessa natum, Coti regis filia. Is cum interrogaretur, utrum pluris, patrem matremne, faceret, 'Matrem' inquit. Id cum omnibus mirum videretur, 'At' ille 'merito(副)' inquit 'facio. Nam pater, quantum in se fuit(自分に関する限り), Thraecem me genuit, contra ea mater Atheniensem.'

彼は、トラキア人女性でコテュス王の娘との間に生まれたメネステウスという息子を遺した。その息子は、父と母のどちらをより尊敬するか尋ねられると、「母だ」と答えた。皆がこれを不思議がっていると、彼は言った。「それは当然です。父は自分としては私をトラキア人として生んでくれたが、一方、母は私をアテナイ人として生んでくれたからだ」



XII CORNELI NEPOTIS CHABRIAS
カブリアス伝(前420–357年)

[1] CHABRIAS Atheniensis. Hic quoque in summis habitus est ducibus resque multas memoria dignas gessit. Sed ex his elucet(際立つ) maxime inventum(考案) ejus in proelio, quod apud Thebas fecit, cum Boeotiis subsidio venisset.

アテナイ人カブリアス。この人物もまた第一級の将軍とみなされ、多くの記憶に値する功績を残した。しかし、その数々の功績の中でも、とりわけ際立っているのは、ボイオティア人を援けるためにテーバイへ赴いた際、戦場で彼が考案した戦法である。

2 Namque in eo victoria fidentem(確信) summum ducem Agesilaum, fugatis jam ab eo conducticiis catervis(部隊) coercuit(食い止める), reliquam phalangem loco vetuit(禁じる) cedere obnixoque(構え) genu(膝) scuto(盾), projecta hasta impetum excipere hostium docuit. Id novum Agesilaus contuens(気づく) progredi non est ausus suosque jam incurrentes(突撃) tuba(ラッパ) revocavit.

というのも、その戦いでガブリアスは、すでに傭兵部隊を撃退して勝利を確信していた名将アゲシラオスの進撃を食い止めたからである。彼は残りの重装歩兵隊に、その場を退かないよう命じ、盾を膝に構え、槍を前方へ突き出して敵の突撃を受け止めるよう教えた。アゲシラオスはこの新しい戦法を見ると、それ以上前進する勇気がなく、すでに突撃を開始していた自軍をラッパの合図で呼び戻した。

3 Hoc usque eo tota Graecia fama celebratum est, ut illo statu Chabrias sibi statuam(像) fieri voluerit, quae publice ei ab Atheniensibus in foro constituta(建てる) est. Ex quo factum est, ut postea athletae ceterique artifices(芸術家) iis statibus(姿勢) in statuis ponendis uterentur, cum victoriam essent adepti(獲得).

この出来事は全ギリシアで非常に有名になったので、カブリアスは自分の像をその姿勢で造らせたいと望んだ。その像は、アテナイ人によって公費で広場に建てられた。これ以来、競技者やその他の芸術家たちは、勝利を収めた時の姿勢で像を造るようになった。

[2] Chabrias autem multa in Europa bella administravit, cum dux Atheniensium esset; in Aegypto sua sponte gessit. Nam Nectenebin adjutum(未来分) profectus regnum ei constituit.

カブリアスは、アテナイの将軍であったとき、ヨーロッパ(=エーゲ海の西側)で多くの戦争を指揮した。しかし、エジプトでは自らの意思で戦争を行った。というのも、彼はエジプト王ネクタネビスを援助するために赴き、その王位を確立してやったからである(前360年)。

2 Fecit idem Cypri, sed publice ab Atheniensibus Euagorae adjutor datus, neque prius inde discessit, quam totam insulam bello devinceret; qua ex re Athenienses magnam gloriam sunt adepti.

彼はキュプロスでも同じことをした。ただしその時は、アテナイ人によって正式にキプロス王エウアゴラスの援軍として派遣され、戦って島全体を征服するまでは、そこを去らなかった。この結果にアテナイ人は大きな名声を得た。

3 Interim bellum inter Aegyptios et Persas conflatum(起きる) est. Athenienses cum Artaxerxe societatem habebant, Lacedaemonii cum Aegyptiis; a quibus magnas praedas(報酬) Agesilaus, rex eorum, faciebat. Id intuens Chabrias, cum in re nulla Agesilao cederet, sua sponte eos adjutum profectus Aegyptiae classi(艦隊の) praefuit, pedestribus copiis Agesilaus.

その間に、エジプト人とペルシア人との間で戦争が勃発した。アテナイ人はアルタクセルクセスと同盟していたが、スパルタ人はエジプト人と同盟していた。スパルタの王アゲシラオスはエジプト人から多額の報酬を得ていたのである。これを見たカブリアスは、自分はどの点でもアゲシラオスに劣らないと思い、自らの意思でエジプト人を援助するために赴き、エジプト艦隊の指揮を執った。一方、アゲシラオスは陸軍を率いた。

[3] Tum praefecti(太守) regis Persae legatos miserunt Athenas questum, quod Chabrias adversum regem bellum gereret cum Aegyptiis. Athenienses diem certam Chabriae praestituerunt(定める), quam ante domum nisi redisset, capitis se illum damnaturos denuntiarunt. Hoc ille nuntio Athenas rediit neque ibi diutius est moratus, quam fuit necesse.

そこでペルシア王の太守たちは、「カブリアスがエジプト人とともに王に対して戦争をしている」と苦情を申し立てるため、アテナイへ使節を送った。アテナイ人はカブリアスに帰国期限を定め、その日までに帰国しなければ死刑に相当する罪で有罪とすると通告した。この知らせを受けると彼はアテナイへ戻ったが、必要以上に長くそこへ留まることはなかった。

2 Non enim libenter erat ante oculos suorum civium, quod et vivebat laute(贅沢) et indulgebat sibi liberalius, quam ut invidiam vulgi posset effugere.

というのも彼は、市民の目にさらされることを好まなかったからである。なぜなら、彼は豪奢な生活を送り、贅沢にふけっていたので、民衆の嫉妬を避けられなかったからである。

3 Est enim hoc commune vitium in magnis liberisque civitatibus, ut invidia gloriae comes(伴侶) sit et libenter de his detrahant(貶める), quos eminere(抜きん出る) videant altius; neque animo aequo pauperes alienam opulentium intuuntur fortunam. Itaque Chabrias, cum ei licebat, plurimum aberat.

大きく自由な国家には共通の欠点がある。それは、名声には常に嫉妬が付きまとい、人々は自分たちより抜きん出ている者の評判を喜んで貶めようとするということである。また貧しい人々は、金持ちの繁栄を穏やかな気持ちで眺めることができない。そのためカブリアスは、許される限り、ほとんど国外で暮らした。

4 Neque vero solus ille aberat Athenis libenter, sed omnes fere principes fecerunt idem, quod tantum se ab invidia putabant futuros, quantum a conspectu suorum recesserint. Itaque Conon plurimum Cypri vixit, Iphicrates in Thraecia, Timotheus Lesbo, Chares Sigeo; dissimilis quidem Chares horum et factis et moribus, sed tamen Athenis et honoratus et potens.

もっとも、進んでアテナイを離れていたのは彼だけではない。ほとんどすべての指導者たちも同じことをした。というのも、同胞の目から遠ざかるほど、それだけ嫉妬からも逃れられると考えたからである。そこで、コノンは長くキプロスに住み、イピクラテスはトラキアに、ティモテオスはレスボス島に、カレスはシゲイオンに滞在した。もっともカレスは、行いにおいても人格においても彼らとは似ても似つかない下等な人物であったが、それでもアテナイでは名誉も権力も得ていた。

[4] Chabrias autem periit bello sociali tali modo. Oppugnabant Athenienses Chium. Erat in classe Chabrias privatus, sed omnes, qui in magistratu erant, auctoritate anteibat(優る), eumque magis milites quam, qui praeerant(指揮する), aspiciebant.

カブリアスは同盟市戦争で、次のような最期を遂げた。アテナイ軍はキオスを攻撃していた。カブリアスは艦隊にはいたが、官職には就いていなかった。それでも彼は現職の指揮官すべてを信望において凌いでおり、兵士たちは実際の指揮官たちよりも彼の方を仰ぎ見ていた。

2 Quae res ei maturavit mortem. Nam dum primus studet portum intrare(入る) gubernatoremque jubet(命ずる) eo dirigere navem, ipse sibi perniciei(破滅) fuit. Cum enim eo penetrasset, ceterae(naves) non sunt secutae. Quo facto circumfusus(取り囲む) hostium concursu(群) cum fortissime pugnaret, navis rostro(船嘴) percussa(打つ) coepit sidere(沈む).

このことが彼の死を早めることになった。というのも、彼は誰よりも先に港へ突入しようとして、船長に船首をそちらへ向けるよう命じたため、自ら破滅を招いてしまったのである。彼の船がそこへ突入したとき、他の船は続かなかった。その結果、敵に取り囲まれて勇敢に戦っているうちに、彼の船は敵船の衝角に突き当てられ、沈み始めた。

3 Hinc refugere cum posset, si se in mare dejecisset(飛び込む), quod(理由) suberat(すぐ近く) classis Atheniensium, quae exciperet(引き上げる) natantis(泳ぐ), perire maluit quam armis abjectis(投げ捨てる) navem relinquere(捨てる), in qua fuerat vectus. Id ceteri facere noluerunt; qui nando in tutum(安全な場所) pervenerunt. At ille praestare(Vまさる) honestam(S) mortem existimans turpi(不名誉) vitae, comminus(白兵戦) pugnans telis(武器) hostium interfectus est.

もし海へ飛び込んでいたなら逃れることもできた。というのも、その近くには泳いでくる者を救い上げるアテナイ艦隊がいたからである。しかし彼は、武器を捨てて自分が乗ってきた船を後にするくらいなら、死ぬ方を選んだ。他の者たちはそうはせず、泳いで安全な場所へたどり着いた。しかし彼は、不名誉な生よりも名誉ある死の方が勝ると考え、白兵戦を続け、敵の武器によって討ち死にした。



XIII CORNELI NEPOTIS TIMOTHEUS
ティモテオス伝(–前354年)

[1] TIMOTHEUS, Cononis filius, Atheniensis. Hic a patre acceptam gloriam multis auxit virtutibus. Fuit enim disertus(雄弁), impiger(活動的), laboriosus(勤勉), rei militaris peritus neque minus civitatis regendae(統治).

ティモテオスはコノンの息子で、アテナイ人である。彼は父から受け継いだ名声を、多くの優れた資質・功績によってさらに高めた。というのも、彼は雄弁で、活動的で、勤勉で、軍事に精通しており、それに劣らず国家統治にも長けていたからである。

2 Multa huius sunt praeclare facta, sed haec maxime illustria. Olynthios et Byzantios bello subegit. Samum cepit; in quo oppugnando superiori bello Athenienses mille et CC talenta consumpserant, id ille sine ulla publica impensa(奪 支出) populo restituit(返還); adversus Cotum bella gessit ab eoque mille et CC talenta praedae(戦利品) in publicum rettulit. Cyzicum obsidione(包囲) liberavit.

彼には多くの立派な功績があるが、とりわけ際立っているのは次のものである。彼はオリュントス人とビュザンティオン人を戦争によって服属させた。また彼はサモスを占領した。これを攻撃するために、前の戦争ではアテナイ人が千二百タラントを費やしていたのだが、彼はそれを公費をまったく使わずに行い、民衆に返還したのである。また、コテュス(=トラキア王)に対して戦争を行い、彼から戦利品として千二百タラントを得て、それを国庫に納めた。またキュジコスをスパルタの包囲から解放した。

3 Ariobarzani simul cum Agesilao auxilio profectus est; a quo cum Laco(スパルタ人) pecuniam numeratam(支払う) accepisset, ille civis suos agro atque urbibus augeri(増える) maluit quam id sumere, cujus partem domum suam ferre posset, itaque accepit Crithoten et Sestum.

また、ティモテオスはペルシア王に反乱を起こした太守アリオバルザネスを助けるため、アゲシラオスとともに出発した。そして、その際スパルタ人がアリオバルザネスが支払った金を受け取ったが、ティモテオスは、一部を自宅へ持ち帰ることのできる金を受け取ることをせず、自分の国民の土地と都市が増えることを望んで、ヘレスポントス海峡の町クリトテとセストスを受け取った(前365年)。

[2] Idem classi praefectus, circumvehens Peloponnesum Laconicen populatus(荒らす), classem eorum fugavit, Corcyram sub imperium Atheniensium redegit, sociosque idem adjunxit Epirotas, Athamanas, Chaonas omnesque eas gentes, quae mare illud adjacent.

また、艦隊の指揮官となった彼は、ペロポネソス半島を航行してラコニア地方を荒らし、スパルタ人の艦隊を敗走させ、コルキュラをアテナイ人の支配下に復帰させた。また、エペイロス人、アタマネス人、カオネス人、その他その海域(=イオニア海)に接するすべての民族を同盟者として加えた。

2 Quo facto Lacedaemonii de diutina contentione destiterunt(>desistoやめる) et sua sponte Atheniensibus imperii maritimi principatum concesserunt pacemque his legibus(条件) constituerunt, ut Athenienses mari duces essent. Quae victoria tantae fuit Atticis laetitiae, ut tum primum arae Paci publice sint factae eique deae pulvinar(台座) sit institutum.

このことによって、ラケダイモン人は長く続いた争いを断念した。そして自発的に、海上支配における主導権をアテナイ人に譲った。そして、アテナイ人が海上の指導者となるという条件で和平を結んだ。この勝利はアテナイ人に非常な喜びをもたらしたので、そのとき初めて、国家として平和のための祭壇が造られ、その女神のために聖なる台座が設けられた。

3 Cujus laudis ut memoria maneret, Timotheo publice statuam in foro posuerunt. Qui honos huic uni ante id tempus contigit, ut, cum patri populus statuam posuisset, filio quoque daret. Sic juxta posita recens filii veterem patris renovavit memoriam.


[3] Hic cum esset magno natu(高齢) et magistratus gerere desisset, bello Athenienses undique premi sunt coepti. Defecerat Samus, descierat(=desciverat離反) Hellespontus, Philippus jam tum valens(有力な), Macedo, multa moliebatur(企てる); cui oppositus Chares cum esset, non satis in eo praesidii putabatur.

この頃の彼は高齢となり、官職に就くこともやめていたが、アテナイ人は戦争によって四方から圧迫され始めた。サモスは離反し、ヘレスポントスも離反していた。そして、当時すでに勢力を増していたマケドニア人フィリッポスは、多くのことを企てていた。これに対してカレスが立ち向かっていたが、彼だけでは十分な防衛力にならないと思われていた。

2 Fit Menestheus praetor, filius Iphicratis, gener Timothei, et ut ad bellum proficiscatur, decernitur. Huic in consilium(顧問) dantur duo, usu sapientiaque praestantes, pater et socer, quod in his tanta erat auctoritas, ut magna spes esset per eos amissa posse recuperari.

イピクラテスの息子であり、ティモテオスの娘婿であるメネステウスが将軍となり、彼を戦争に派遣することが決議された。彼には、経験と知恵において傑出した二人の人物が顧問として付けられた。すなわち、彼の父と義父である。というのは、彼らには非常に大きな権威があったので、失われたものが彼らを通じて取り戻せるという大きな期待があったからである。

3 Hi cum Samum profecti essent et eodem Chares illorum adventu cognito cum suis copiis proficisceretur, ne quid absente se gestum videretur, accidit(起こる), cum ad insulam appropinquarent, ut magna tempestas oriretur; quam evitare duo veteres imperatores utile arbitrati suam classem suppresserunt.

この二人がサモスへ出発し、カレスも彼らの到着を知って、自分が不在の間に何かが行われたと思われないように、同じ場所へ自軍を率いて出発したところ、彼らが島に近づいたとき、大嵐が起こるという事態になった。二人の老練な将軍は、それを避けるのが有益だと考え、自分たちの艦隊を止めた。

4 At ille temeraria(無謀な) usus ratione non cessit(>cedo) majorum natu auctoritati, velut in sua manu esset fortuna. Quo contenderat(過去完 目指す), pervenit, eodemque ut sequerentur, ad Timotheum et Iphicratem nuntium misit. Hinc male re gesta, compluribus amissis navibus eo, unde erat profectus, se recipit litterasque Athenas publice misit, sibi proclive(容易に) fuisse Samum capere, nisi a Timotheo et Iphicrate desertus esset.

しかしメネステウスは無謀な判断をし、まるで勝敗を自分の手中に握っているかのように、年長者たちの助言に従わなかった。彼は目指していた場所に到達し、ティモテオスとイピクラテスにも、そこへ自分に続いて来るよう伝令を送った。その結果、戦況を悪化させ、多数の船を失った彼は、自分が出発した場所へ退却した。そして公的な書簡をアテナイに送り、ティモテオスとイピクラテスに見捨てられていなければ、サモスを占領するのは自分には容易だったと報告した。

5 Populus acer(激した), suspicax ob eamque rem mobilis(気紛れ), adversarius, invidus ― etiam potentiae in crimen vocabantur ― domum revocat: accusantur proditionis. Hoc judicio damnatur Timotheus, lisque ejus aestimatur centum talentis. Ille odio ingratae civitatis coactus Chalcidem se contulit.

民衆は、激しやすく、猜疑心が強く、そのため気持ちが変わりやすく、また敵意と嫉妬に満ちていたので――権力を持っていることさえ罪として非難した――彼らをアテナイへ召喚した。そして彼らを反逆罪で告発したのである。この裁判でティモテオスは有罪となり、彼に課された賠償額は百タラントと査定された。彼はこの恩知らずな国家への憎悪に駆られて、カルキスへ身を寄せた。

[4] Huius post mortem cum populum judicii sui paeniteret, multae(罰金) novem(9) partis detraxit et decem talenta Cononem, filium ejus, ad muri quandam partem reficiendam jussit dare. In quo fortunae varietas est animadversa. Nam quos avus(祖父) Conon muros ex hostium praeda patriae restituerat(再建), eosdem nepos(孫) cum summa ignominia familiae ex sua re familiari(私財) reficere(再建) coactus est.

ティモテオスの死後、民衆は自分たちの判決を後悔すると、ティモテオスに科した罰金の九割を減免し、その十タラントを彼の息子コノンに、城壁の一部分を修復するために支払うよう命じた。このことには、運命の変転が見て取れる。というのは、祖父コノンが敵から得た戦利品によって祖国のために再建したその城壁を、今度は孫のコノンが、家の大きな不名誉を伴いながら、自分の私財によって修復することを強いられたからである。

2 Timothei autem moderatae sapientisque vitae cum pleraque possimus proferre testimonia, uno erimus contenti, quod ex eo facile conici(推測) poterit, quam carus suis fuerit. Cum Athenis adulescentulus causam diceret, non solum amici privatique hospites(客友) ad eum defendendum convenerunt, sed etiam in eis Iason, tyrannus Thessaliae, qui illo tempore fuit omnium potentissimus.

また、ティモテオスの節度ある賢明な生涯については、多くの証拠を挙げることができるが、ここでは一つだけにしておこう。それによって、彼が友人たちからどれほど愛されていたかが容易に推察できるからである。彼が若い頃、アテナイで裁判に訴えられたとき、友人や個人的な客友たちだけでなく、その中にはテッサリアのフェライの僭主イアソンもいて、彼を弁護するために集まった。当時イアソンは全ての人々の中でもっとも勢力ある人物だった。

3 Hic cum in patria sine satellitibus se tutum non arbitraretur, Athenas sine ullo praesidio venit tantique hospitem fecit, ut mallet se capitis periculum adire(受ける) quam Timotheo de fama dimicanti(戦う) deesse. Hunc adversus tamen Timotheus postea populi jussu(命令) bellum gessit, patriae sanctiora jura(義務) quam hospitii esse duxit.

このイアソンは、自国では護衛なしには自分の身の安全を保てないと思っていたのに、アテナイへは護衛を一人も連れずにやって来た。それほどティモテオスを友として大切にしていたので、ティモテオスが自分の名誉を守るために戦っているときに彼をなおざりにするより、自分自身が死の危険に身をさらすことを選んだ。しかし後に、ティモテオスは民衆の命令によって、このイアソンを相手に戦かったのである。彼は、客人関係の義務よりも祖国に対する義務のほうが神聖であると考えたのである。

4 Haec extrema(終わり) fuit aetas imperatorum Atheniensium, Iphicratis, Chabriae, Timothei: neque post illorum obitum(死) quisquam dux in illa urbe fuit dignus memoria.

これが、アテナイの将軍たち、すなわちイピクラテス、カブリアス、ティモテオスの時代の終わりであった。そして彼らの死後、その都市には、記憶に値する将軍は誰一人としていなかった。

5 Venio nunc ad fortissimum virum maximique consilii omnium barbarorum exceptis duobus Carthaginiensibus, Hamilcare et Hannibale.

さて私は今から、二人のカルタゴ人、ハミルカルとハンニバルを除けば、すべての蛮族の中で最も勇敢で、最も優れた思慮を持つ人物(=ペルシヤの太守ダタメス)へと移ろう。

6 De quo hoc plura referemus, quod et obscuriora sunt ejus gesta pleraque et ea, quae prospere ei cesserunt(〜結果になる), non magnitudine copiarum, sed consilii, quo tum omnes superabat, acciderunt; quorum nisi ratio explicata fuerit, res apparere non poterunt.

彼については、より多くを語ることにしよう。というのも、彼の功績の多くはあまり知られておらず、また彼に幸運な結果をもたらした戦果も、大軍の力によるのではなく、その時代のすべての人を上回っていた彼の知略によるものだったからである。そして、その事情を説明しなければ、彼の功績そのものが理解できないだろう。




XIV CORNELI NEPOTIS DATAMES

[1] DATAMES, patre Camisare, natione Care, matre Scythissa natus, primum militum in numero fuit apud Artaxerxen eorum, qui regiam tuebantur. Pater ejus Camisares, quod et manu fortis et bello strenuus et regi multis locis fidelis erat repertus, habuit provinciam partem Ciliciae juxta Cappadociam, quam incolunt Leucosyri. 2 Datames, militare munus fungens, primum, qualis esset, aperuit in bello, quod rex adversus Cadusios gessit. Namque hic multis milibus regiorum interfectis magni fuit ejus opera. Quo factum est, cum in eo bello cecidisset Camisares, ut paterna ei traderetur provincia.

[2] Pari se virtute postea praebuit, cum Autophrodates jussu regis bello persequeretur eos, qui defecerant. Namque huius opera hostes, cum castra jam intrassent, profligati sunt exercitusque reliquus conservatus regis est. Qua ex re majoribus rebus praeesse coepit. 2 Erat eo tempore Thuys, dynastes Paphlagoniae antiquo genere, ortus a Pylaemene illo, quem Homerus Troico bello a Patroclo interfectum ait. 3 Is regi dicto audiens non erat. Quam ob causam bello eum persequi constituit eique rei praefecit Datamen, propinquum Paphlagonis: namque ex fratre et sorore erant nati. Quam ob causam Datames primum experiri voluit, ut sine armis propinquum ad officium reduceret. Ad quem cum venisset sine praesidio, quod ab amico nullas vereretur insidias, paene interiit: nam Thuys eum clam interficere voluit. 4 Erat mater cum Datame, amita Paphlagonis: ea, quid ageretur, resciit filiumque monuit. 5 Ille fuga periculum evitavit bellumque indixit Thuyni. In quo cum ab Ariobarzane, praefecto Lydiae et Ioniae totiusque Phrygiae, desertus esset, nihilo segnius perseveravit vivumque Thuym cepit cum uxore et liberis.

[3] Cujus facti ne prius fama ad regem quam ipse perveniret, dedit operam. Itaque omnibus insciis eo, ubi erat rex, venit posteroque die Thuyn, hominem maximi corporis terribilique facie, quod et niger et capillo longo barbaque erat promissa, optima veste texit, quam satrapae regii gerere consuerant, ornavit etiam torque atque armillis aureis ceteroque regio cultu; 2 ipse agresti duplici amiculo circumdatus hirtaque tunica, gerens in capite galeam venatoriam, dextra manu clavam, sinistra copulam, qua vinctum ante se Thuynem agebat, ut si feram bestiam captam duceret. 3 Quem cum omnes conspicerent propter novitatem ornatus ignotamque formam ob eamque rem magnus esset concursus, fuit nonnemo, qui agnosceret Thuym regique nuntiaret. 4 Primo non accredidit: itaque Pharnabazum misit exploratum. A quo ut rem gestam comperit, statim admitti jussit, magnopere delectatus cum facto tum ornatu, in primis quod nobilis rex in potestatem inopinanti venerat. 5 Itaque magnifice Datamen donatum ad exercitum misit, qui tum contrahebatur duce Pharnabazo et Tithrauste ad bellum Aegyptium, parique eum atque illos imperio esse jussit. Postea vero quam Pharnabazum rex revocavit, illi summa imperii tradita est.

[4] Hic cum maximo studio compararet exercitum Aegyptumque proficisci pararet, subito a rege litterae sunt ei missae, ut Aspim aggrederetur, qui Cataoniam tenebat; quae gens jacet supra Ciliciam, confinis Cappadociae. 2 Namque Aspis, saltuosam regionem castellisque munitam incolens, non solum imperio regis non parebat, sed etiam finitimas regiones vexabat et, quae regi portarentur, abripiebat. 3 Datames etsi longe aberat ab his regionibus et a majore re abstrahebatur, tamen regis voluntati morem gerendum putavit. Itaque cum paucis, sed viris fortibus navem conscendit, existimans, quod accidit, facilius se imprudentem parva manu oppressurum quam paratum quamvis magno exercitu. 4 Hac delatus in Ciliciam, egressus inde, dies noctesque iter faciens Taurum transiit eoque, quo studuerat, venit. Quaerit, quibus locis sit Aspis; cognoscit haud longe abesse profectumque eum venatum. Quae dum speculatur, adventus ejus causa cognoscitur. Pisidas cum eis, quos secum habebat, ad resistendum Assis comparat. 5 Id Datames ubi audivit, arma sumit, suos sequi jubet; ipse equo concitato ad hostem vehitur. Quem procul Aspis conspiciens ad se ferentem pertimescit atque a conatu resistendi deterritus sese dedidit. Hunc Datames vinctum ad regem ducendum tradit Mithridati.

[5] Haec dum geruntur, Artaxerxes reminiscens, a quanto bello a ad quam parvam rem principem ducum misisset, se ipse reprehendit et nuntium ad exercitum Acen misit, quod nondum Datamen profectum putabat, qui diceret, ne ab exercitu discederet. Hic priusquam perveniret, quo erat profectus, in itinere convenit, qui Aspim ducebant. 2 Qua celeritate cum magnam benevolentiam regis Datames consecutus esset, non minorem invidiam aulicorum excepit, quod illum unum pluris quam se omnes fieri videbant. 3 Quo facto cuncti ad eum opprimendum consenserunt. Haec Pandantes, gazae custos regiae, amicus Datami, perscripta ei mittit, in quibus docet eum in magno fore periculo, si quid illo imperante adversi in Aegypto accidisset. 4 Namque eam esse consuetudinem regiam, ut casus adversos hominibus tribuant, secundos fortunae suae; quo fieri, ut facile impellantur ad eorum perniciem, quorum ductu res male gestae nuntientur. Illum hoc majore fore in discrimine, quod, quibus rex maxime oboediat, eos habeat inimicissimos. 5 Talibus ille litteris cognitis, cum jam ad exercitum Acen venisset, quod non ignorabat ea vere scripta, desciscere a rege constituit. Neque tamen quicquam fecit, quod fide sua esset indignum. 6 Nam Mandroclen Magnetem exercitui praefecit; ipse cum suis in Cappadociam discedit conjunctamque huic Paphlagoniam occupat, celans, qua voluntate esset in regem. Clam cum Ariobarzane facit amicitiam, manum comparat, urbes munitas suis tuendas tradit.

[6] Sed haec propter hiemale tempus minus prospere procedebant. Audit Pisidas quasdam copias adversus se parare. Filium eo Arsidaeum cum exercitu mittit: cadit in proelio adulescens. Proficiscitur eo pater non ita cum magna manu, celans, quantum vulnus accepisset, quod prius ad hostem pervenire cupiebat quam de male re gesta fama ad suos perveniret, ne cognita filii morte animi debilitarentur militum. 2 Quo contenderat, pervenit iisque locis castra ponit, ut neque circumiri multitudine adversariorum posset neque impediri, quo minus ipse ad dimicandum manum haberet expeditam. 3 Erat cum eo Mithrobarzanes, socer ejus, praefectus equitum. Is desperatis generi rebus ad hostes transfugit. Id Datames ut audivit, sensit, si in turbam exisset ab homine tam necessario se relictum, futurum, ut ceteri consilium sequerentur. 4 In vulgus edit: suo jussu Mithrobarzanem profectum pro perfuga, quo facilius receptus interficeret hostes. Quare relinqui eum par non esse et omnes confestim sequi. Quod si animo strenuo fecissent, futurum, ut adversarii non possent resistere, cum et intra vallum et foris caederentur. 5 Hac re probata exercitum educit Mithrobarzanem persequitur tantum; qui cum ad hostes pervenerat, Datames signa inferri jubet. 6 Pisidae nova re commoti in opinionem adducuntur perfugas mala fide compositoque fecisse, ut recepti majori essent calamitati. Primum eos adoriuntur. Illi cum, quid ageretur aut quare fieret, ignorarent, coacti sunt cum eis pugnare, ad quos transierant, ab iisque stare, quos reliquerant; quibus cum neutri parcerent, celeriter sunt concisi. 7 Reliquos Pisidas resistentis Datames invadit; primo impetu pellit, fugientis persequitur, multos interficit, castra hostium capit. 8 Tali consilio uno tempore et proditores perculit et hostis profligavit et, quod ad perniciem suam fuerat cogitatum, id ad salutem convertit. Quo neque acutius ullius imperatoris cogitatum neque celerius factum usquam legimus.

[7] Ab hoc tamen viro Sysinas, maximo natu filius, desciit ad regemque transiit et de defectione patris detulit. Quo nuntio Artaxerxes commotus, quod intellegebat sibi cum viro forti ac strenuo negotium esse, qui, cum cogitasset, facere auderet et prius cogitare quam conari consuesset, Autophrodatem in Cappadociam mittit. 2 Hic ne intrare posset, saltum, in quo Ciliciae portae sunt sitae, Datames praeoccupare studuit. 3 Sed tam subito copias contrahere non potuit. A qua re depulsus cum ea manu, quam contraxerat, locum deligit talem, ut neque circumiretur ab hostibus neque praeteriret adversarius, quin ancipitibus locis premeretur, et, si dimicare eo vellet, non multum obesse multitudo hostium suae paucitati posset.

[8] Haec etsi Autophrodates videbat, tamen statuit congredi quam cum tantis copiis refugere aut tam diu uno loco sedere. 2 Habebat barbarorum equitum XX, peditum centum milia, quos illi Cardacas appellant, ejusdemque generis III milia funditorum; praeterea Cappadocum VIII milia, Armeniorum X milia, Paphlagonum V milia, Phrygum X milia, Lydorum V milia, Aspendiorum et Pisidarum circiter III milia, Cilicum II, Captianorum totidem, ex Graecia conductorum III, levis armaturae maximum numerum. 3 Has adversus copias spes omnis consistebat Datami in se locique natura: namque huius partem non habebat vicesimam militum. Quibus fretus conflixit adversariorumque multa milia concidit, cum de ipsius exercitu non amplius hominum mille cecidisset; quam ob causam postero die tropaeum posuit, quo loco pridie pugnatum erat. 4 Hinc cum castra movisset semperque inferior copiis superior omnibus proeliis discederet, quod numquam manum consereret, nisi cum adversarios locorum angustiis clausisset, quod perito regionum callideque cogitanti saepe accidebat, 5 Autophrodates, cum bellum duci majore regis calamitate quam adversariorum videret, pacem amicitiamque hortatus est, ut cum rege in gratiam rediret. 6 Quam ille etsi fidam non fore putabat, tamen condicionem accepit seque ad Artaxerxen legatos missurum dixit. Sic bellum, quod rex adversus Datamen susceperat, sedatum est. Autophrodates in Phrygiam se recepit.

[9] At rex quod implacabile odium in Datamen susceperat, postquam bello eum opprimi non posse animadvertit, insidiis interficere studuit; quas ille plerasque vitavit. 2 Sicut, cum ei nuntiatum esset quosdam sibi insidiari, qui in amicorum erant numero. De quibus quod inimici detulerant, neque credendum neque neglegendam putavit: experiri voluit, verum falsumne sibi esset relatum. 3 Itaque eo profectus est, in quo itinere futuras insidias dixerant. Sed elegit corpore ac statura simillimum sui eique vestitum suum dedit atque eo loco ire, quo ipse consuerat, jussit. Ipse autem ornatu vestituque militari inter corporis custodes iter facere coepit. 4 At insidiatores, postquam in eum locum agmen pervenit, decepti ordine atque vestitu impetum in eum faciunt, qui suppositus erat. Praedixerat autem iis Datames, cum quibus iter faciebat, ut parati essent facere, quod ipsum vidissent. 5 Ipse, ut concurrentis insidiatores animum advertit, tela in eos conjecit. Hoc idem cum universi fecissent, priusquam pervenirent ad eum, quem aggredi volebant, confixi conciderunt.

[10] Hic tamen tam callidus vir extremo tempore captus est Mithridatis, Ariobarzanis filii, dolo. Namque is pollicitus est regi se eum interfecturum, si ei rex permitteret, ut, quodcumque vellet, liceret impune facere, fidemque de ea re more Persarum dextra dedisset. 2 Hanc ut accepit a rege missam, copias parat et absens amicitiam cum Datame facit; regis provincias vexat, castella expugnat, magnas praedas capit, quarum partim suis dispertit, partim ad Datamen mittit; pari modo complura castella ei tradit. 3 Haec diu faciendo persuasit homini se infinitum adversus regem suscepisse bellum, cum nihilo magis, ne quam suspicionem illi praeberet insidiarum, neque colloquium ejus petivit neque in conspectum venire studuit. Sic absens amicitiam gerebat, ut non beneficiis mutuis, sed communi odio, quod erga regem susceperant, contineri viderentur.

[11] Id cum satis se confirmasse arbitratus est, certiorem facit Datamen tempus esse majores exercitus parari et bellum cum ipso rege suscipi, deque ea re, si ei videretur, quo loco vellet, in colloquium veniret. Probata re colloquendi tempus sumitur locusque, quo conveniretur. 2 Huc Mithridates cum uno, cui maxime habebat fidem, ante aliquot dies venit compluribusque locis separatim gladios obruit eaque loca diligenter notat. Ipso autem colloquii die utrique, locum qui explorarent atque ipsos scrutarentur, mittunt; deinde ipsi sunt congressi. 3 Hic cum aliquamdiu in colloquio fuissent et diverse discessissent jamque procul Datames abesset, Mithridates, priusquam ad suos perveniret, ne quam suspicionem pareret, in eundem locum revertitur atque ibi, ubi telum erat infossum, resedit, ut si lassitudine cuperet acquiescere, Datamenque revocavit, simulans se quiddam in colloquio esse oblitum. 4 Interim telum, quod latebat, protulit nudatumque vagina veste texit ac Datami venienti ait: digredientem se animadvertisse locum quendam, qui erat in conspectu, ad castra ponenda esse idoneum. 5 Quem cum digito demonstraret et ille respiceret, aversum ferro transfixit priusque, quam quisquam posset succurrere, interfecit. Ita ille vir, qui multos consilio, neminem perfidia ceperat, simulata captus est amicitia.





XV CORNELI NEPOTIS EPAMINONDAS

[1] EPAMINONDAS, Polymnidis filius. Thebanus. De hoc priusquam scribimus, haec praecipienda videntur lectoribus, ne alienos mores ad suos referant neve ea, quae ipsis leviora sunt, pari modo apud ceteros fuisse arbitrentur. 2 Scimus enim musicen nostris moribus abesse a principis persona, saltare vero etiam in vitiis poni; quae omnia apud Graecos et grata et laude digna ducuntur. 3 Cum autem exprimere imaginem consuetudinis atque vitae velimus Epaminondae, nihil videmur debere praetermittere, quod pertineat ad eam declarandam. 4 Quare dicemus primum de genere ejus, deinde, quibus disciplinis et a quibus sit eruditus; tum de moribus ingeniique facultatibus, et si qua alia memoria digna erunt; postremo de rebus gestis, quae a plurimis animi anteponuntur virtutibus.

[2] Natus est igitur patre, quo diximus, genere honesto, pauper iam a majoribus relictus, eruditus autem sic ut nemo Thebanus magis. Nam et citharizare et cantare ad chordarum sonum doctus est a Dionysio, qui non minore fuit in musicis gloria quam Damon aut Lamprus, quorum pervulgata sunt nomina; cantare tibiis ab Olympiodoro, saltare a Calliphrone. 2 At philosophiae praeceptorem habuit Lysim Tarentinum, Pythagoreum; cui quidem sic fuit deditus, ut adulescens tristem ac severum senem omnibus aequalibus suis in familiaritate anteposuerit, neque prius eum a se dimisit, quam in doctrinis tanto antecessit condiscipulos, ut facile intellegi posset pari modo superaturum omnes in ceteris artibus. 3 Atque haec ad nostram consuetudinem sunt levia et potius contemnenda; at in Graecia utique olim magnae laudi erant. 4 Postquam ephebus est factus et palaestrae dare operam coepit, non tam magnitudini virium servivit quam velocitati. Illam enim ad athletarum usum, hanc ad belli existimabat utilitatem pertinere. 5 Itaque exercebatur plurimum currendo et luctando ad eum finem, quoad stans complecti posset atque contendere. In armis vero plurimum studii consumebat.

[3] Ad hanc corporis firmitatem plura etiam animi bona accesserant. Erat enim modestus, prudens, gravis, temporibus sapienter utens; peritus belli, fortis manu, animo maximo; adeo veritatis diligens, ut ne ioco quidem mentiretur. 2 Idem continens, clemens patiensque admirandum in modum, non solum populi, sed etiam amicorum ferens injurias; in primis commissa celans, quod interdum non minus prodest quam diserte dicere, studiosus audiendi: ex hoc enim facillime disci arbitrabatur. 3 Itaque cum in circulum venisset, in quo aut de re publica disputaretur aut de philosophia sermo haberetur, numquam inde prius discessit, quam ad finem sermo esset adductus. 4 Paupertatem adeo facile perpessus est, ut de re publica nihil praeter gloriam ceperit. Amicorum in se tuendo caruit facultatibus, fide ad alios sublevandos saepe sic usus est, ut iudicari possit omnia ei cum amicis fuisse communia. 5 Nam cum aut civium suorum aliquis ab hostibus esset captus aut virgo amici nubilis, quae propter paupertatem collocari non posset, amicorum consilium habebat et, quantum quisque daret, pro facultatibus imperabat. 6 Eamque summam cum fecerat, priusquam acciperet pecuniam, adducebat eum, qui quaerebat, ad eos, qui conferebant, eique ut ipsi numerarent, faciebat, ut ille, ad quem ea res perveniebat, sciret, quantum cuique deberet.

[4] Temptata autem ejus est abstinentia a Diomedonte Cyziceno. Namque is rogatu Artaxerxis regis Epaminondam pecunia corrumpendum susceperat. Hic magno cum pondere auri Thebas venit et Micythum adulescentulum quinque talentis ad suam perduxit voluntatem, quem tum Epaminondas plurimum diligebat. Micythus Epaminondam convenit et causam adventus Diomedontis ostendit. 2 At ille Diomedonti coram 'Nihil' inquit 'opus pecunia est. Nam si rex ea vult, quae Thebanis sunt utilia, gratis facere sum paratus; sin autem contraria, non habet auri atque argenti satis. Namque orbis terrarum divitias accipere nolo pro patriae caritate. 3 Tu quod me incognitum temptasti tuique similem, existimasti, non miror tibique ignosco; sed egredere propere, ne alios corrumpas, cum me non potueris. Et tu, Micythe, argentum huic redde, aut, nisi id confestim facis, ego te tradam magistratui'. 4 Hunc Diomedon cum rogaret, ut tuto exiret suaque, quae attulerat, liceret efferre, 'Istud quidem' inquit 'faciam, neque tua causa, sed mea, ne, si tibi sit pecunia adempta, aliquis dicat id ad me ereptum pervenisse, quod delatum accipere noluissem'. A quo cum quaesisset, quo se deduci vellet, et ille Athenas dixisset, praesidium dedit, ut tuto perveniret. Neque vero id satis habuit, sed etiam, ut inviolatus in navem escenderet, per Chabriam Atheniensem, de quo supra mentionem fecimus, effecit. 6 Abstinentiae erit hoc satis testimonium. Plurima quidem proferre possimus, sed modus adhibendus est quoniam uno hoc volumine vitam excellentium virorum complurium concludere constituimus, quorum separatim multis milibus versuum complures scriptores ante nos explicarunt.

[5] Fuit etiam disertus, ut nemo ei Thebanus par esset eloquentia, neque minus concinnus in brevitate respondendi quam in perpetua oratione ornatus. 2 Habuit obtrectatorem Menecliden quendam, indidem Thebis, et adversarium in administranda re publica, satis exercitatum in dicendo, ut Thebanum scilicet: namque illi genti plus inest virium quam ingenii. 3 Is quod in re militari florere Epaminondam videbat, hortari solebat Thebanos, ut pacem bello anteferrent, ne illius imperatoris opera desideraretur. Huic ille 'Fallis' inquit 'verbo civis tuos, quod hos a bello avocas: otii enim nomine servitutem concilias. 4 Nam paritur pax bello. Itaque, qui ea diutina volunt frui, bello exercitati esse debent. Quare, si principes Graeciae vultis esse, castris est vobis utendum, non palaestra. 5 Idem ille Meneclides cum huic obiceret, quod liberos non haberet neque uxorem duxisset, maximeque insolentiam quod sibi Agamemnonis belli gloriam videretur consecutus, 'At' ille 'desine' inquit, 'Meneclida, de uxore mihi exprobrare: nam nullius in ista re minus uti consilio volo'. - Habebat enim Meneclides suspicionem adulterii -. 6 'Quod autem me Agamemnonem aemulari putas, falleris. Namque ille cum universa Graecia vix decem annis unam cepit urbem; ego contra ea una urbe nostra dieque uno totam Graeciam Lacedaemoniis fugatis liberavi.'

[6] Idem cum in conventum venisset Arcadum, petens, ut societatem cum Thebanis et Argivis facerent, contraque Callistratus, Atheniensium legatus, qui eloquentia omnes eo praestabat tempore, postularet, ut potius amicitiam sequerentur Atticorum, et in oratione sua multa invectus esset in Thebanos et Argivos in eisque hoc posuisset, 2 animum advertere debere Arcades, qualis utraque civitas civis procreasset, ex quibus de ceteris possent iudicare: Argivos enim fuisse Orestem et Alcmaeonem matricidas: Thebis Oedipum natum, qui cum patrem suum interfecisset, ex matre liberos procreasse: 3 huic in respondendo Epaminondas, cum de ceteris perorasset, postquam ad illa duo opprobria pervenit, admirari se dixit stultitiam rhetoris Attici, qui non animadverterit innocentes illos natos domi, scelere admisso, cum patria essent expulsi, receptos esse ab Atheniensibus. 4 Sed maxime ejus eloquentia elusit Spartae, legati ante pugnam Leuctricam. Quo cum omnium sociorum convenissent legati, coram frequentissimo legationum conventu sic Lacedaemoniorum tyrannidem coarguit, ut non minus illa oratione opes eorum concusserit quam Leuctrica pugna. Tum enim perfecit, quod post apparuit, ut auxilio Lacedaemonii sociorum privarentur.

[7] Fuisse patientem suorumque injurias ferentem civium, quod se patriae irasci nefas esse duceret, haec sunt testimonia. Cum eum propter invidiam cives sui praeficere exercitui noluissent duxque esset delectus belli imperitus, cujus errore eo esset deducta illa multitudo militum, ut omnes de salute pertimescerent, quod locorum angustiis clausi ab hostibus obsidebantur, desiderari coepta est Epaminondae diligentia. Erat enim ibi privatus numero militis. 2 A quo cum peterent opem, nullam adhibuit memoriam contumeliae et exercitum obsidione liberatum domum reduxit incolumem. Nec vero hoc semel fecit, sed saepius. 3 Maxime autem fuit illustre, cum in Peloponnesum exercitum duxisset adversus Lacedaemonios haberetque collegas duos, quorum alter erat Pelopidas, vir fortis ac strenuus. Ei cum criminibus adversariorum omnes in invidiam venissent ob eamque rem imperium iis esset abrogatum atque in eorum locum alii praetores successissent, Epaminondas populi scito non paruit, 4 idemque ut facerent, persuasit collegis et bellum, quod susceperat, gessit. Namque animadvertebat, nisi id fecisset, totum exercitum propter praetorum imprudentiam inscitiamque belli periturum. 5 Lex erat Thebis, quae morte multabat, si quis imperium diutius retinuisset, quam lege praefinitum foret. Hanc Epaminondas cum rei publicae conservandae causa latam videret, ad perniciem civitatis conferre noluit et quattuor mensibus diutius, quam populus iusserat, gessit imperium.

[8] Postquam domum reditum est, collegae ejus hoc crimine accusabantur. Quibus ille permisit, ut omnem causam in se transferrent suaque opera factum contenderent. ut legi non oboedirent. Qua defensione illis periculo liberatis nemo Epaminondam responsurum putabat, quod, quid diceret, non haberet. 2 At ille in iudicium venit, nihil eorum negavit, quae adversarii crimini dabant, omniaque, quae collegae dixerant, confessus est neque recusavit, quo minus legis poenam subiret, sed unum ab iis petivit, ut in periculo suo inscriberent: 3 Epaminondas a Thebanis morte multatus est, quod eos coegit apud Leuctra superare Lacedaemonios, quos ante se imperatoren: nemo Boeotorum ausus fuit aspicere in acie, 4 quodque uno proelio non solum Thebas ab interitu retraxit, sed etiam universam Graeciam in libertatem vindicavit eoque res utrorumque perduxit, ut Thebani Spartam oppugnarent, Lacedaemonii satis haberent, si salvi esse possent, 5 neque prius bellare destitit, quam Messene restituta urbem eorum obsidione clausit. Haec cum dixisset, risus omnium cum hilaritate coortus est, neque quisquam iudex ausus est de eo ferre suffragium. Sic a iudicio capitis maxima discessit gloria.

[9] Hic extremo tempore imperator apud Mantineam cum acie instructa audacius instaret hostes, cognitus a Lacedaemoniis, quod in unius pernicie ejus patriae sitam putabant salutem, universi in unum impetum fecerunt neque prius abscesserunt, quam magna caede multisque occisis fortissime ipsum Epaminondam pugnantem sparo eminus percussum concidere viderunt. 2 Huius casu aliquantum retardati sunt Boeotii, neque tamen prius pugna excesserunt, quam repugnantis profligarunt. 3 At Epaminondas cum animadverteret mortiferum se vulnus accepisse simulque, si ferrum, quod ex hastili in corpore remanserat, extraxisset, animam statim emissurum, usque eo retinuit, quoad renuntiatum est vicisse Boeotios. 4 Id postquam audivit, 'Satis' inquit 'vixi; invictus enim morior.' Tum ferro extracto confestim exanimatus est.

[10] Hic uxorem numquam duxit. In quo cum reprehenderetur, quod liberos non relinqueret, a Pelopida, qui filium habebat infamem, maleque eum in eo patriae consulere diceret, 'Vide', inquit 'ne tu pejus consulas, qui talem ex te natum relicturus sis. Neque vero stirps potest mihi deesse. 2 Namque ex me natam relinquo pugnam Leuctricam, quae non modo mihi superstes, sed etiam immortalis sit necesse est.' 3 Quo tempore duce Pelopida exules Thebas occuparunt et praesidium Lacedaemoniorum ex arce expulerunt, Epaminondas, quamdiu facta est caedes civium, domo se tenuit, quod neque malos defendere volebat neque impugnare, ne manus suorum sanguine cruentaret. Namque omnem civilem victoriam funestam putabat. Idem, postquam apud Cadmeam cum Lacedaemoniis pugnari coeptum est, in primis stetit. 4 Cujus de virtutibus vitaque satis erit dictum, si hoc unum adjunxero, quod nemo ibit infitias, Thebas et ante Epaminondam natum et post ejusdem interitum perpetuo alieno paruisse imperio; contra ea, quamdiu ille praefuerit rei publicae, caput fuisse totius Graeciae. Ex quo intellegi potest unum hominem pluris quam civitatem fuisse.




XVI CORNELI NEPOTIS PELOPIDAS
ペロピダス伝(–前364年)

PELOPIDAS Thebanus, magis historicis quam vulgo notus. Cujus de virtutibus dubito, quemadmodum exponam, quod vereor, si res explicare incipiam, ne non vitam ejus enarrare, sed historiam videar scribere; si tantummodo(単に) summas(要点) attigero, ne rudibus(精通していない) Graecarum litterarum minus dilucide(明らか) appareat, quantus fuerit ille vir. Itaque utrique rei occurram(対処), quantum potuero, et medebor cum satietati tum ignorantiae lectorum.

テーバイ人ペロピダスは、一般の人々よりも、歴史家たちによく知られている人物である。この人物の功績について、私はどのように説明したらよいものか迷っている。というのも、もし出来事を詳しく説明し始めれば、私は彼の生涯を語っているのではなく、歴史を書いているように見えてしまうのではないかと、思うからである。しかし、もし要点だけに触れるなら、ギリシア文学に不慣れな読者には、その人物がどれほど偉大であったかが十分明瞭に伝わらないのではないかと思うのである。そこで、できる限り、この二つの問題に対処して、詳しすぎて読者に飽きられないよう、また簡略すぎて読者に大切なことが伝わらないことがないようにしたいと思う。

2 Phoebidas Lacedaemonius cum exercitum Olynthum duceret iterque per Thebas faceret, arcem(城塞) oppidi, quae Cadmea nominatur, occupavit impulsu(促し) paucorum Thebanorum, qui, adversariae factioni quo facilius resisterent, Laconum rebus studebant(味方する), idque suo privato, non publico fecit consilio. Quo facto eum Lacedaemonii ab exercitu removerunt pecuniaque multarunt, neque eo magis arcem Thebanis reddiderunt, quod susceptis inimicitiis satius ducebant eos obsideri quam liberari. Nam post Peloponnesium bellum Athenasque devictas cum Thebanis sibi rem(戦争) esse existimabant et eos esse solos, qui adversus resistere auderent. Hac mente amicis suis summas potestates dederant alteriusque factionis principes partim interfecerant, alios in exsilium ejecerant; in quibus Pelopidas hic, de quo scribere exorsi sumus, pulsus patria carebat(失う).

スパルタ人ポイビダスが軍隊をオリュントスへ率いて、テーバイを通過したとき、その都市の城塞(アクロポリス)、カドメイアと呼ばれる場所を占領した。これは少数のテーバイ人にそそのかされて行ったものである。彼らは、反対派にいっそう容易に対抗するため、スパルタに味方していた。しかもポイビダスはそれを、国家の公的な命令によってではなく、自分個人の判断で行った。このことによって、スパルタ人は彼を軍から解任し、罰金を科した。しかし、だからといって城塞をテーバイ人に返すことはなかった。というのは、敵対関係が始まった以上、テーバイ人を解放するよりも包囲しておくほうがよいと考えたからである。というのも、ペロポネソス戦争に勝利し、アテナイを打ち破った後、彼らはテーバイ人こそが自分たちと戦い、自分たちに抵抗する唯一の勢力だと考えていたからである。このような考えから、スパルタ人はテーバイで自分たちの友好的な人たちに最高の権力を与え、反対派の指導者たちは一部を殺し、他の者たちを追放した。その中には、今私たちが書き始めたこのペロピダスもおり、彼も祖国を追われ、祖国を失っていた。

[2] Hi omnes fere Athenas se contulerant, non quo sequerentur(求める) otium(平穏), sed ut, quem ex proximo locum(機会) fors(運命) obtulisset(>offero), eo patriam recuperare niterentur(努める).

これらの者たちはほとんど皆アテナイに身を寄せていた。しかし、安穏な生活を送るためではなく、運命が身近なところに機会を与えてくれれば、その機会を利用して祖国を取り戻そうと努めるためであった。

2 Itaque cum tempus est visum rei gerendae, communiter cum iis, qui Thebis idem sentiebant, diem delegerunt ad inimicos opprimendos civitatemque liberandam eum, quo maximi magistratus simul consuerant epulari.

そこで、行動を起こす時機が来たと思われると、彼らはテーバイで同じ考えを持つ者たちと共同して、敵を倒し、都市を解放するための日を選んだ。それは、テーバイの最上級の役人たちが集まって宴会をするのが常だった日であった。

3 Magnae saepe res non ita magnis copiis sunt gestae; sed profecto(確かに) numquam tam ab tenui initio tantae opes sunt profligatae(打ち破る). Nam duodecim adulescentuli coierunt(集まる) ex iis, qui exsilio erant multati, cum omnino non essent amplius centum, qui tanto se offerrent periculo.

大きな戦果が、それほど大きくない軍勢によって成し遂げられることはしばしばある。しかし、これほど小さな出発点から、これほど大きな勢力が打ち破られたことは、確かに一度もなかった。というのも、追放刑を受けていた者たちの中から、わずか十二人の若者が集まったからである。このような大きな危険に身をさらそうとする者は、全部合わせても百人を超えていなかった。

4 Qua paucitate percussa est Lacedaemoniorum potentia. Hi enim non magis adversariorum factioni quam Spartanis eo tempore bellum intulerunt(攻撃), qui principes erant totius Graeciae; quorum imperii majestas(威光), neque ita multo post, Leuctrica pugna ab hoc initio perculsa(滅ぼす) concidit.

この少人数によって、スパルタ人の勢力は打撃を受けた。というのは、彼らはテーバイの反対勢力だけに戦争を仕掛けたのではなく、当時全ギリシアの支配者であったスパルタ人そのものに戦いを挑んだからである。そして彼らの支配の威光は、それからさほど時を経ないうちに、この出来事を出発点として、レウクトラの戦いによって打ち砕かれ、崩壊した。

5 Illi igitur duodecim, quorum dux erat Pelopidas, cum Athenis interdiu(昼間) exissent(接過去完), ut vesperascente caelo Thebas possent pervenire, cum canibus venaticis(猟犬) exierunt(完), retia(網) ferentes, vestitu agresti, quo minore suspicione facerent iter. Qui cum tempore ipso, quo studuerant, pervenissent, domum Charonis deverterunt(寄り道), a quo et tempus et dies erat datus.

そこで、指揮官をペロピダスとするその十二人は、夕暮れにはテーバイに到着できるように、まっ昼間にアテナイを出発したが、怪しまれずに旅が出来るように、猟犬を連れ、網を携え、農夫の服装をして出発した。そして、彼らが予定していたまさにその時刻に到着すると、カロンの家に立ち寄った。彼が時刻と日を指示していたのである。

[3] Hoc loco libet interponere(挿入), etsi sejunctum ab re proposita(本題) est, nimia fiducia quantae calamitati soleat esse. Nam magistratuum Thebanorum statim ad auris pervenit exules in urbem venisse. Id illi vino epulisque dediti usque eo despexerunt, ut ne quaerere quidem de tanta re laborarint.

ここで、本筋からは少し離れるが、過度の自信がどれほどの災難をもたらすことがあるかということを、挿話として述べておきたい。というのも、テーバイの役人たちの耳には、亡命者たちが都市に入ってきたという知らせがすぐに届いたからである。しかし、彼らは酒と宴会に耽っていたため、そのことをあまりにも軽視し、これほど重大なことについて調べようとさえしなかったのである。

2 Accessit(加わる) etiam quod magis aperiret eorum dementiam(愚かさ). Allata est enim epistula Athenis ab Archino uni(与) ex his Archiae(与), qui tum maximum magistratum Thebis obtinebat, in qua omnia de profectione eorum perscripta erant. Quae cum jam accubanti in convivio esset data, sicut erat signata, sub pulvinum(クッション) subiciens(下に置く) 'In crastinum(明日)' inquit 'differo(延期) res severas.'

さらに、彼らの愚かさをいっそう明らかにする出来事まで加わった。というのも、アテナイのアルキノスから、彼らの一人で―当時テーバイで最高位の役人だったアルキアスのもとへ手紙が届けられ、その手紙に、彼らの出発についてすべてが詳しく書かれていたからである。その手紙は、アルキアスがすでに宴席についているときに手渡された。しかし彼はその封印を解くことなく、クッションの下に差し入れ、「重大な問題は明日に回すことにしよう」と言ったのである。

3 At illi omnes, cum jam nox processisset, vinolenti(複主) ab exulibus(亡命者) duce Pelopida sunt interfecti. Quibus rebus confectis, vulgo ad arma libertatemque vocato, non solum qui in urbe erant, sed etiam undique ex agris concurrerunt, praesidium(守備隊) Lacedaemoniorum ex arce pepulerunt(>pello), patriam obsidione(包囲) liberarunt, auctores Cadmeae occupandae partim occiderunt, partim in exsilium ejecerunt.

しかし、彼らは、すでに夜が更けたころ、酒に酔った状態で、ペロピダスを指揮官とする亡命者たちによって皆殺しにされた。これらのことを成し遂げると、民衆に武器を取り、自由のために立ち上がれと呼びかけた。すると都市の内部にいた人たちだけでなく、田園地帯からも、あらゆるところから人々が駆け集まった。彼らは城塞からスパルタ軍の守備隊を追い払い、祖国を包囲から解放した。そしてカドメイア占領の首謀者たちを、一部は殺し、一部は追放した。

[4] Hoc tam turbido tempore, sicut supra docuimus(示した), Epaminondas quoad cum civibus dimicatum est, domi quietus fuit. Itaque haec liberandarum Thebarum propria laus est Pelopidae: ceterae fere communes cum Epaminonda.

このような非常に混乱した時期に、先に述べたように、エパメイノンダスは、同胞たちとの戦いが続いていた間、自宅で静かにしていた。したがって、テーバイを解放したこの功績はペロピダス固有のものである。それ以外の功績は、ほとんどエパメイノンダスとの共通のものである。

2 Namque in Leuctrica pugna imperatore Epaminonda hic fuit dux delectae manus, quae prima phalangem prostravit(>prosterno) Laconum.

というのも、エパメイノンダスが指揮官であったレウクトラの戦いで、ペロピダスは精鋭部隊の指揮官であり、その部隊が最初にスパルタ人の重装歩兵密集部隊を打ち倒したからである。

3 Omnibus praeterea periculis adfuit ― sicut, Spartam cum oppugnavit, alterum tenuit cornu ―, quoque Messena celerius restitueretur, legatus in Persas est profectus. Denique haec fuit altera(第二) persona Thebis, sed tamen secunda ita, ut proxima esset Epaminondae.

さらに、彼はあらゆる危険な戦いに参加した。たとえば、スパルタを攻撃したときには、一方の翼を担当した。また、メッセネ(スパルタの西)がより速やかに再建されるように、ペルシア人のもとへ使節として赴いた。結局、彼はテーバイにおいて第二の人物であった。しかしそれは、エパメイノンダスに次ぐ第二位ではあっても、彼に最も近い人物である、という意味での第二位であった。

[5] Conflictatus autem est cum adversa fortuna. Nam et initio, sicut ostendimus, exul patria caruit, et cum Thessaliam in potestatem Thebanorum cuperet redigere(戻す) legationisque jure satis tectum se arbitraretur, quod apud omnes gentes sanctum esse consuesset, a tyranno Alexandro Pheraeo simul cum Ismenia comprehensus in vincla conjectus est.

しかし彼は不運とも戦わなければならなかった。というのも、まず初めに、すでに述べたように、彼は亡命者として祖国を失っていた。また、テッサリアをテーバイ人の支配下に戻そうとし、使節としての権利(どの民族においても常に神聖なものとされていた)によって自分は十分に守られていると考えていたとき、フェライの僭主アレクサンドロスによって、イスメニアとともに捕らえられ、牢獄に投げ込まれたのである。

2 Hunc Epaminondas recuperavit(取り戻す), bello persequens Alexandrum. Post id factum numquam animo placari potuit in eum, a quo erat violatus(辱める). Itaque persuasit Thebanis, ut subsidio Thessaliae proficiscerentur tyrannosque ejus expellerent.

エパメイノンダスは、アレクサンドロスに戦争を仕掛けて、彼を取り戻した。この事の後、彼は、自分を辱めた者に対して、決して心を鎮めることができなかった。そこで彼は、テッサリアを救援するために出兵して、その僭主たちを追放すべきと、テーバイ人を説得した。

3 Cujus belli cum ei summa esset data eoque cum exercitu profectus esset, non dubitavit, simulac conspexit hostem, confligere(戦う).

この戦争の全指揮権が彼に与えられ、彼が軍隊とともに出発すると、敵を見た途端、彼はためらわず戦闘を開始した。

4 In quo proelio Alexandrum ut animadvertit, incensus ira equum in eum concitavit, proculque digressus a suis, conjectu telorum confossus(突き刺す) concidit. Atque hoc secunda victoria(勝利が間近) accidit: nam jam inclinatae(浮き足立つ) erant tyrannorum copiae.

その戦闘でアレクサンドロスに気づくと、怒りに燃え、彼に向かって馬を駆った。そして彼は味方から遠く離れてしまい、投げ槍などの飛び道具を浴びて倒れた。しかもこれは、勝利がすでにほぼ確実となっていたときに起こったのである。というのも、僭主側の軍勢はすでに劣勢になっていたからである。

5 Quo facto omnes Thessaliae civitates interfectum Pelopidam coronis aureis et statuis aeneis liberosque ejus multo agro donarunt.

このことの後、テッサリアのすべての都市は、戦死したペロピダスに黄金の冠と青銅像を、また彼の子供たちには広大な土地を贈った。



XVII CORNELI NEPOTIS AGESILAUS
アゲシラオス伝(前444–360年)

[1] AGESILAUS Lacedaemonius cum a ceteris scriptoribus tum eximie(とりわけ) a Xenophonte Socratico collaudatus est; eo enim usus(交際) est familiarissime.

ラケダイモン人アゲシラオスは、他の著述家たちからも称賛されたが、とりわけソクラテスの弟子クセノポンから絶賛された。というのも、アゲシラオスはクセノポンと非常に親しく交際していたからである。

2 Hic primum de regno cum Leotychide, fratris filio, habuit contentionem. Mos erat enim a majoribus Lacedaemoniis traditus, ut duos haberent semper reges, nomine magis quam imperio, ex duabus familiis(家>familia) Procli et Eurysthenis(属), qui principes ex progenie Herculis Spartae reges fuerunt.

彼はまず、兄の息子であるレオテュキデスと王位をめぐって争った。昔のスパルタ人から、常に二人の王を置く慣習が伝えられていた。二人の王は、実際の統治権というよりも名目上の王であり、プロクレスとエウリュステネスという二つの家系から出た。彼らはヘラクレスの子孫の中の首長としてスパルタの王となったのである。

3 Horum ex altera in alterius familiae locum fieri non licebat. Ita utraque suum retinebat ordinem(系統). Primum ratio habebatur, qui maximus natu esset ex liberis ejus, qui regnans decessisset; sin is virilem sexum(性) non reliquisset, tum deligebatur(選ぶ), qui proximus esset propinquitate.

これら二つの家系のうち一方の家系から、他方の家系の王位に就くことは許されなかった。こうして、それぞれの家系が自分の王統を維持した。まず、王として死んだ者の子供たちのうち、最年長であるものが考慮された。しかし、その王が男子の子を残していなかった場合には、血縁関係が最も近い者が選ばれた(=二人の王は別々の王統だった)。

4 Mortuus erat Agis rex, frater Agesilai. Filium reliquerat Leotychidem, quem ille natum non agnorat; eundem moriens suum esse dixerat. Is de honore regni cum Agesilao, patruo suo, contendit neque id, quod petivit, consecutus est.

アギス王が死んだ。彼はアゲシラオスの兄であった。彼はレオテュキデスという息子を残していたが、アギスは、その子が生まれたときには自分の子とは認めていなかった。しかし、死の間際には、彼を自分の息子だと言った。そこで彼は、自分の父方の叔父アゲシラオスと王位をめぐって争った。しかし、彼は求めていた王位を手に入れることができなかった。

5 Nam Lysandro suffragante(支持), homine, ut ostendimus supra, factioso et his temporibus potente, Agesilaus antelatus(優先) est.

というのも、上述したように野心的で、この時期には権力を握っていたリュサンドロスがアゲシラオスを支持したため、アゲシラオスが優先されたからである。

[2] Hic simul atque imperii potitus est, persuasit Lacedaemoniis, ut exercitus emitterent in Asiam bellumque regi(王) facerent, docens satius esse in Asia quam in Europa dimicari. Namque fama exierat Artaxerxen comparare classis pedestrisque exercitus, quos in Graeciam mitteret.

彼は王位につくとすぐに、スパルタ人たちを説得して、軍をアジアへ送り、ペルシア王に戦争を仕掛けさせた。ヨーロッパで戦うよりもアジアで戦うほうがよいと説いたのである。というのも、アルタクセルクセスが艦隊と陸軍を準備し、それらをギリシアへ送り込もうとしているという噂が広まっていたからである。

2 Data potestate tanta celeritate usus est, ut prius in Asiam cum copiis pervenerit, quam regii satrapae eum scirent profectum. Quo factum est, ut omnis imparatos imprudentesque(予知していない) offenderet.

権力を与えられると、彼はそれを非常な迅速さで行使し、ペルシア王の太守たちが彼の出発を知るよりも先に、軍を率いてアジアに到着した。その結果、ペルシア側の者たちが誰もまったく準備も警戒もしていないところを衝いたのである。

3 Id ut cognovit Tissaphernes, qui summum imperium tum inter praefectos habebat regios, indutias(休戦) a Lacone petivit, simulans se dare operam, ut Lacedaemoniis cum rege conveniret(合意), re autem vera ad copias comparandas, easque impetravit trimenstris(三か月の).

これを知ったティッサフェルネスは、当時、王の太守たちの中で最高司令権を持っていたが、スパルタ側に休戦を申し入れた。スパルタ人とペルシア王との間に合意が成立するよう努力しているふりをしたのである。しかし実際には、軍を準備するためであり、三か月間の休戦を勝ち取った。

4 Juravit autem uterque se sine dolo indutias conservaturum. In qua pactione summa fide mansit Agesilaus; contra ea Tissaphernes nihil aliud quam bellum comparavit.

双方は、欺くことなく休戦を守ると誓った。この取り決めをアゲシラオスはこの上なく誠実に守った。それに対してティッサフェルネスは、休戦を利用して戦争の準備だけを進めた。

5 Id etsi sentiebat Laco, tamen jus jurandum servabat multumque in eo se consequi dicebat, quod Tissaphernes perjurio(偽誓) suo et homines suis rebus abalienaret et deos sibi iratos redderet; se autem conservata religione confirmare(強固にする) exercitum, cum animadverteret(気づく) deum(複属) numen(威光) facere secum(味方にする) hominesque sibi conciliare amiciores, quod iis studere(味方する) consuessent, quos conservare fidem viderent.

アゲシラオスはそのことを察知していたにもかかわらず、それでも誓約を守った。そして、そうすることで自分は大きなものを得るのだと言っていた。というのも、ティッサフェルネスは自分の偽誓によって、人々を自分から遠ざけ、神々を自分に対して怒らせることになる一方、アゲシラオスは誓約を守ることによって軍を強固にできるからである。神の力が自分の側につき、人々もまた自分にいっそう好意を寄せるようになることを、彼は見て取っていた。人々は、誠実さを守る人に好意を寄せるものだからである。

[3] Postquam indutiarum praeteriit dies, barbarus non dubitans, quod ipsius erant plurima domicilia in Caria et ea regio(地方) his temporibus multo putabatur locupletissima, eo potissimum hostis(複対) impetum facturos, omnis suas copias eo contraxerat(集める).

休戦期間が終わると、ペルシア人のティッサフェルネスは、自分の邸宅の大部分がカリアにあり、また当時この地方は非常に裕福だと考えられていたので、敵は何よりもまずそこへ攻撃を仕掛けてくるだろうと疑わなかった。そこで彼は全軍をそこへ集結させた。

2 At Agesilaus in Phrygiam se convertit eamque prius depopulatus est, quam Tissaphernes usquam se moveret. Magna praeda(戦利品) militibus locupletatis Ephesum hiematum exercitum reduxit(撤退) atque ibi officinis(工場) armorum institutis magna industria(精力) bellum apparavit(準備). Et quo studiosius armarentur insigniusque ornarentur, praemia proposuit, quibus donarentur, quorum egregia in ea re fuisset industria.

ところがアゲシラオスは進路をフリュギアへ向け、ティッサフェルネスが少しも動かないうちに、そこをまず略奪した。そして兵士たちを莫大な戦利品によって豊かにしたのち、エフェソスへ軍を引き返して冬営させ、そこに武器製造所を設けて、大いに精力を傾けて戦争の準備をした。また、兵士たちがより熱心に武装し、より立派に装備するようにするため、その方面で特に優れた努力をした者たちに与える賞品を設けた。

3 Fecit idem in exercitationum(訓練) generibus, ut, qui ceteris praestitissent, eos magnis afficeret muneribus. His igitur rebus effecit, ut et ornatissimum et exercitatissimum haberet exercitum.

同じことを軍事訓練の種目についても行い、他の者たちより優れた成績をあげた者には、豪華な褒賞を与えた。 こうしたことによって彼は、非常に立派に装備され、かつ非常によく訓練された軍隊を持つことになった。

4 Huic cum tempus esset visum copias extrahere ex hibernaculis, vidit, si, quo esset iter facturus, palam pronuntiasset, hostis non credituros aliasque regiones praesidiis occupaturos neque dubitaturos aliud eum facturum, ac pronuntiasset.

そして、冬営地から軍を出発させる時期が来たと思ったとき、彼はこう考えた。自分がどこへ進軍するつもりなのかを公然と明らかにすれば、敵はその情報を信じず、別の地方を守備隊で固めるだろう。敵は、彼が実際に公表したのとは別の事をするだろうと、必ず思い込むだろうと。

5 Itaque cum ille Sardis iturum se dixisset, Tissaphernes eandem Cariam defendendam putavit. In quo cum eum opinio fefellisset victumque se vidisset consilio, sero suis praesidio profectus est. Nam cum illo venisset, jam Agesilaus multis locis expugnatis(攻略) magna erat praeda potitus.

そこで彼が「サルディスへ向かう」と言ったところ、ティッサフェルネスは、前と同じくカリアを守らなければならないと考えた。しかし、この判断によって彼はアゲシラオスの意図を読み違え、策で敗れたことを悟ったので、遅ればせながらサルディスの救援に向かった。しかし彼がそこに到着したときには、アゲシラオスはすでに多くの場所を攻め落とし、多大な戦利品を手に入れていた。

6 Laco autem cum videret hostis equitatu superare, numquam in campo(平地) sui fecit potestatem(戦端を開く) et iis locis manum conseruit(交戦する), quibus plus pedestres copiae valerent. Pepulit ergo, quotienscumque congressus est, multo majores adversariorum copias et sic in Asia versatus est, ut omnium opinione victor duceretur.

一方、スパルタ人アゲシラオスは、敵が騎兵において自軍を上回っていることを知っていたので、決して自軍を平地で戦わせようとはせず、歩兵のほうが優勢となるような場所で敵と交戦した。そのため彼は、敵と戦うたびに、自軍よりはるかに大きな敵軍を撃退した。そしてアジアでこのように戦い続けた結果、誰もが彼を勝者と認めるほどになった。

[4] Hic cum jam animo meditaretur proficisci in Persas et ipsum regem adoriri(攻撃), nuntius(使者) ei domo venit ephororum missu, bellum Athenienses et Boeotos indixisse Lacedaemoniis; quare venire ne dubitaret.

彼がすでにペルシアへ進軍し、ペルシア王自身に攻撃を仕掛けようと心の中で考えていたとき、スパルタからエポロスたちの使者によって知らせが届いた。アテナイ人とボイオティア人がスパルタ人に宣戦布告したので、急いで帰ってくるようにという知らせであった。

2 In hoc non minus ejus pietas suspicienda(賞賛) est quam virtus bellica: qui cum victori praeesset(指揮) exercitui maximamque haberet fiduciam(自信) regni Persarum potiundi, tanta modestia dicto audiens(従順) fuit jussis absentium magistratuum, ut si privatus in comitio esset Spartae. Cujus exemplum utinam imperatores nostri sequi voluissent!

このことにおいて、彼の祖国への敬虔な忠誠は、軍事的武勇に劣らず称賛されるべきである。というのも、彼は勝利を重ねていた軍隊の指揮官であり、ペルシア王国を征服できるという非常な自信を持っていたにもかかわらず、遠く離れた地にいる役人たちの命令にこれほど慎ましく従順に従ったのである。その姿は、まるでスパルタの民会にいる一介の私人であるかのようであった。われわれの将軍たちも、この例に倣おうとしてくれたなら、どれほどよかったことだろう。

3 Sed illuc redeamus. Agesilaus opulentissimo regno praeposuit bonam existimationem multoque gloriosius duxit, si institutis(慣習) patriae paruisset, quam si bello superasset Asiam.

しかし、話に戻ろう。アゲシラオスは、非常に富裕なペルシア王国よりも、祖国での良い評判を優先した。そして、アジアを戦争によって征服するよりも、祖国の制度・慣習に従ったほうが、はるかに栄誉あることだと考えた。

4 Hac igitur mente Hellespontum copias trajecit tantaque usus est celeritate, ut quod iter Xerxes anno vertente(巡る) confecerat, hic transierit XXX diebus.

そこで、このような考えから、彼は軍隊を率いてヘレスポントスを渡った。そして非常な速さを発揮したので、クセルクセスが一年をかけて踏破した道程を、彼はわずか三十日で通過した。

5 Cum jam haud ita longe abesset a Peloponneso, obsistere(食い止める) ei conati sunt Athenienses et Boeotii ceterique eorum socii apud Coroneam; quos omnes gravi proelio vicit.

そして、彼がもうそれほどペロポネソスから遠くないところまで来たとき、アテナイ人とボイオティア人、およびその他の彼らの同盟者たちは、コロネイア付近で彼を食い止めようとした。彼はこれらすべての敵を激しい戦闘で打ち破った。

6 Huius victoriae vel maxima fuit laus, quod, cum plerique ex fuga se in templum Minervae conjecissent quaerereturque ab eo, quid his vellet fieri, etsi aliquot vulnera acceperat eo proelio et iratus videbatur omnibus, qui adversus arma tulerant, tamen antetulit irae religionem et eos vetuit violari.

この勝利について、とりわけ大きな称賛に値するのは次のことである。戦闘から逃げた敵兵の多くがアテナ女神の神殿に逃げ込み、「この者たちをどう処置したらよいか」と彼に尋ねられたとき、彼はその戦闘でいくつかの傷を負い、また武器を取って自分に敵対した者たちすべてに対して怒っていたように見えたにもかかわらず、怒りよりも宗教的な畏敬を優先して、彼らを傷つけることを禁じたのである。

7 Neque vero hoc solum in Graecia fecit, ut templa deorum sancta haberet, sed etiam apud barbaros summa religione omnia simulacra arasque conservavit.

そして実際、彼はギリシアにおいて神々の神殿を神聖なものとして扱っただけではなかった。蛮族の土地においても、深い宗教的畏敬をもって、神々の像や祭壇をすべて守ったのである。

8 Itaque praedicabat mirari se, non sacrilegorum(神聖冒涜) numero haberi, qui supplicibus(嘆願者) eorum(deorum) nocuissent, aut non gravioribus poenis affici, qui religionem minuerent(損なう), quam qui fana spoliarent.

そして彼は、神々に庇護を求めた者たちに危害を加えた者が、神聖冒涜の内に数えられないこと、また、神殿を略奪する者よりも、宗教的な畏敬を軽んじる者のほうが、もっと重い罰を受けないことは驚きであると常々公言した。

[5] Post hoc proelium collatum omne bellum est circa Corinthum ideoque Corinthium est appellatum.

この戦いの後、戦争全体がコリントス周辺で行われるようになり、そのため「コリントス戦争」と呼ばれるようになった。

2 Hic cum una pugna decem milia hostium Agesilao duce cecidissent eoque facto opes adversariorum debilitatae(無力にする) viderentur, tantum afuit ab insolentia gloriae, ut commiseratus sit fortunam(不幸) Graeciae, quod tam multi a se victi vitio(過ち) adversariorum concidissent: namque illa multitudine, si sana mens esset Graeciae, supplicium(罰を受ける) Persas dare potuisse.

ここで一度の戦闘によって、アゲシラオスの指揮のもと一万人もの敵兵が倒れ、このことによって敵側の戦力が弱まったように見えた。それにもかかわらず、彼は勝利の栄光によって思い上がるどころか、むしろギリシアの不幸を嘆いた。というのも、これほど多くのギリシア人が、敵の過ちのために、自分によって敗北させられて命を落としたからである。もしギリシア人が健全な判断力を持っていたなら、この大勢のギリシア人によって、ペルシア人に十分な報復を加えることができたはずなのに、と彼は考えたのである。

3 Idem cum adversarios intra moenia compulisset et, ut Corinthum oppugnaret, multi hortarentur, negavit id suae virtuti convenire: se enim eum esse dixit, qui ad officium peccantis redire cogeret, non qui urbes nobilissimas expugnaret Graeciae.

また彼は、敵を城壁内へ追い込んだあと、多くの者からコリントスを攻撃するよう勧められた。しかし、それは自分の武勇にふさわしくないとして拒んだ。というのも、自分は、過ちを犯している者を本来の義務へ立ち返らせるよう強いる者であって、ギリシアの名高い都市を攻め落とす者ではない、と彼は言ったのである。

4 'Nam si' inquit 'eos exstinguere voluerimus, qui nobiscum adversus barbaros steterunt, nosmet ipsi nos expugnaverimus illis quiescentibus. Quo facto sine negotio(苦もなく), cum voluerint, nos oppriment'.

「なぜなら、もしわれわれが、かつて蛮族と戦うために共に立ち上がった者たちを滅ぼそうとするなら、彼らが何もしないでいる間に、われわれがわれわれ自身を征服してしまうことになる。そうなれば、彼らは望みさえすれば、苦もなくわれわれを打ち倒すことだろう」

[6] Interim accidit illa calamitas apud Leuctra Lacedaemoniis. Quo ne proficisceretur, cum a plerisque ad exeundum premeretur, ut si de exitu(結果) divinaret, exire noluit. Idem, cum Epaminondas Spartam oppugnaret essetque sine muris oppidum, talem se imperatorem praebuit, ut eo tempore omnibus apparuerit, nisi ille fuisset, Spartam futuram non fuisse.

その頃、スパルタ軍はレウクトラで大敗するという大災難に見舞われた。アゲシラオス王は、多くの人にレウクトラへ出陣するように強く勧められたが、まるでその戦いの結果をあらかじめ予知していたかのように、出陣を拒否した。また、エパメイノンダスがスパルタを攻撃しようとしたとき、スパルタには城壁さえなかったが、アゲシラオスは見事な指揮をとった。そのため、このとき誰もが、「もしアゲシラオスがいなかったら、スパルタは滅んでいただろう」と思ったほどである。

2 In quo quidem discrimine celeritas ejus consilii saluti fuit universis. Nam cum quidam adulescentuli, hostium adventu perterriti, ad Thebanos transfugere vellent et locum extra urbem editum(高い) cepissent, Agesilaus, qui perniciosissimum fore videret, si animadversum esset quemquam ad hostis transfugere conari, cum suis eo venit atque, ut si bono animo fecissent, laudavit consilium eorum, quod eum locum occupassent; se quoque id fieri debere animadvertisse(気づく).

この危機を救った最大の要因の一つは、アゲシラオスの判断の速さだった。敵が近づいてきたことを恐れた何人かの若者が、テバイ側に寝返ろうとして、町の外の高い場所を占拠したとき、アゲシラオスは、もし彼らが敵に寝返ろうとしていることが人々に知られたら危険この上ないと考えて、部下を連れて彼らのところへ行き、まるで彼らが善意からそうしたかのように、彼らがそこを占拠した判断を褒めて、自分もここを確保する必要があると考えていたと述べた。

3 Sic adulescentis simulata laudatione recuperavit et adjunctis de suis comitibus locum tutum reliquit. Namque illi(若者) aucti numero eorum, qui expertes(知らない) erant consilii, commovere(移動) se non sunt ausi eoque libentius(安心して), quod latere(知られていない) arbitrabantur, quae cogitaverant.

こうしてアゲシラオスは、若者たちの行動をわざと褒めることで、彼らを再び味方に引き戻した。そして自分の部下もそこに加え、その場所を安全な拠点として彼らに任せた。若者たちは、自分たちの本当の企てを知らないアゲシラオスの部下が加わったため、そこから動こうとはしなかった。しかも、自分たちが寝返ろうとしていたことはアゲシラオスに知られていないと思っていたので、安心してそこに留まっていたのである。

[7] Sine dubio post Leuctricam pugnam Lacedaemonii se numquam refecerunt neque pristinum imperium recuperarunt, cum interim numquam Agesilaus destitit, quibuscumque rebus posset, patriam juvare.

レウクトラの戦いの後、スパルタ人が再び立ち直ることはなく、以前の勢力を取り戻すこともなかった。ところがその間もアゲシラオスは、祖国を助けるために、自分にできることは何でもするのをやめなかった。

2 Nam cum praecipue Lacedaemonii indigerent pecunia, ille omnibus, qui a rege defecerant, praesidio fuit; a quibus magna donatus pecunia patriam sublevavit.

というのも、スパルタがとりわけ資金に困窮していたとき、アゲシラオスは、ペルシア王から離反したどの人々にも軍事援助をしたが、その見返りに彼らから多額の金を贈られると、それを使ってスパルタを助けたからである。

3 Atque in hoc illud in primis fuit admirabile, cum maxima munera ei ab regibus ac dynastis civitatibusque conferrentur, quod nihil umquam domum suam contulit, nihil de victu, nihil de vestitu Laconum mutavit.

しかも、このことで特に驚くべきことは次のことだった。彼は王たちや有力者たち、都市国家などから莫大な贈り物をもらっても、その金を一度も自分の家へ持ち帰らなかったので、スパルタ人としてのいつもの食生活も、衣服も、何一つ変えなかったのである。

4 Domo eadem fuit contentus, qua Eurysthenes, progenitor(始祖) majorum suorum, fuerat usus; quam qui intrarat, nullum signum libidinis, nullum luxuriae videre poterat, contra ea plurima patientiae atque abstinentiae: sic(domus) enim erat instructa(備え付け), ut in nulla re differret cujusvis inopis(貧しい) atque privati.

彼は、先祖たちの始祖であるエウリュステネスが住んでいたのと同じ家で満足していた(=ネポスはアギスとアゲシラオスはエウリュステネス統だとしている)。その家に入った人は、そこに贅沢や快楽を好んだ痕跡を一つも見ることができず、反対に、質素さと節制の跡をたくさん見ることができた。実際、その家の中は、どこを見ても、貧しい一般の私人の家と少しも違わなかった。

[8] Atque hic tantus vir ut naturam fautricem(支持者) habuerat in tribuendis animi virtutibus, sic maleficam(有害な) nactus est in corpore fingendo. Nam et statura(背丈) fuit humili(低い) et corpore exiguo(小さい) et claudus(びっこ) altero pede. Quae res etiam nonnullam afferebat deformitatem, atque ignoti(彼を知らない), faciem eius cum intuerentur, contemnebant; qui autem virtutes noverant, non poterant admirari satis.

アゲシラオスはこのような偉大な人物であったが、生まれつき精神的な美徳に恵まれていたものの、身体的な面では不遇であった。というのは、彼は背が低く、体も小柄で、びっこだったからである。そのため、見た目もかなり不格好だった。そして、彼を知らない人々は、彼の姿を見ると軽蔑した。しかし、彼の優れた人柄を知っている人々は、彼をどれほど称賛しても称賛しきれなかった。

2 Quod ei usu venit(起きる), cum annorum LXXX subsidio Tacho in Aegyptum iisset et in acta cum suis accubuisset(食事) sine ullo tecto stratumque(敷物) haberet tale, ut terra tecta esset stramentis(藁) neque huc amplius quam pellis(毛布) esset injecta(上掛け), eodemque comites omnes accubuissent, vestitu humili atque obsoleto(擦り切れた), ut eorum ornatus(服装) non modo in iis regem neminem significaret, sed homines non beatissimos esse suspicionem praeberet.

このことがよく分かる出来事があった。彼が八十歳になってタコス王(=古代エジプト第30王朝〜360年)を援助するためエジプトへ行ったときのことである。彼は海辺で部下たちと一緒に、屋根もない場所で食事をした。そこには地面に藁が敷いてあるだけで、その上に掛けられていたのも毛皮一枚だけだった。そして彼の仲間たちも全員、同じようにそこで横になって食事をしていた。彼らの服装も粗末で古びていたので、その身なりを見ても、彼らの中に王が一人いるとはとても思えず、むしろ「彼らはそれほど裕福な人々ではないのだろう」と思われるほどだった。

3 Huius de adventu fama cum ad regios esset perlata, celeriter munera eo cujusque generis sunt allata. His quaerentibus Agesilaum vix fides facta est unum esse ex iis, qui tum accubabant.

アゲシラオスが到着したという知らせがタコス王側に伝わると、さまざまな種類の贈り物が急いで彼のところへ運ばれてきた。しかし、贈り物を持ってきた人々は、アゲシラオスは誰かを尋ねても、そこで食事をしている者たちのうちの一人がそうだとは、なかなか信じることができなかった。

4 Qui cum regis verbis(王に代わって), quae attulerant, dedissent, ille praeter vitulinam(仔牛肉) et ejusmodi genera obsonii(おかず), quae praesens tempus desiderabat, nihil accepit; unguenta, coronas secundamque mensam(デザート) servis dispertiit(分ける), cetera referri jussit.

彼らがタコス王からの贈り物を渡すと、アゲシラオスは、その時必要だった子牛の肉などの食べ物を除いては、何も受け取らなかった。香油や花冠、それにデザートなどは奴隷たちに分け与え、残りの贈り物は返すよう命じた。

5 Quo facto eum barbari magis etiam contempserunt, quod eum ignorantia bonarum rerum illa potissimum sumpsisse arbitrabantur.

ところが、このことによって、エジプト人たちはかえって彼を軽蔑した。というのも、彼らは「彼は良い物について何も知らないからこそ、こんなものだけを選んで受け取ったのだ」と思ったからである。

6 Hic eum ex Aegypto reverteretur, donatus a rege Nectanabide ducentis viginti talentis, quae ille muneri populo suo daret venissetque in portum, qui Menelai vocatur, jacens inter Cyrenas et Aegyptum, in morbum implicitus(病気にかかる) decessit.

その後、アゲシラオスはエジプトから帰る途中、王ネクタナビス(=タコスから王位を奪った最後のエジプト王)から二百二十タラントを贈られた。彼はそれを自分の国民に与えるために持ち帰ろうとしていたが、キュレネ(=リビア東部)とエジプトの間にあるメネラオス港と呼ばれる港に到着したところ、そこで病気になり、亡くなった。

7 Ibi eum amici, quo Spartam facilius perferre possent, quod mel non habebant, cera circumfuderunt atque ita domum rettulerunt.

そこで友人たちは、遺体をスパルタまで運びやすくするため、蜂蜜を持っていなかったので、遺体を蝋で包み、それを故国へ運んだ。



XVIII CORNELI NEPOTIS EUMENES

[1] EUMENES Cardianus. Huius si virtuti par data esset fortuna, non ille quidem major exstitisset, sed multo illustrior atque etiam honoratior, quod magnos homines virtute metimur, non fortuna. 2 Nam cum aetas ejus incidisset in ea tempora, quibus Macedones florerent, multum ei detraxit inter eos viventi, quod alienae erat civitatis, neque aliud huic defuit quam generosa stirps. 3 Etsi ille domestico summo genere erat, tamen Macedones eum sibi aliquando anteponi indigne ferebant, neque tamen non patiebantur. Vincebat enim omnes cura, vigilantia, patientia, calliditate et celeritate ingenii. 4 Hic peradulescentulus ad amicitiam accessit Philippi, Amyntae filii, brevique tempore in intimam pervenit familiaritatem. 5 Fulgebat enim jam in adulescentulo indoles virtutis. Itaque eum habuit ad manum scribae loco, quod multo apud Graios honorificentius est quam apud Romanos. Namque apud nos re vera, sicut sunt, mercennarii scribae existimantur; at apud illos e contrario nemo ad id officium admittitur nisi honesto loco, et fide et industria cognita, quod necesse est omnium consiliorum eum esse participem. 6 Hunc locum tenuit amicitiae apud Philippum annos septem. Illo interfecto eodem gradu fuit apud Alexandrum annos tredecim. Novissimo tempore praefuit etiam alterae equitum alae, quae Hetaerice appellabatur. Utrique autem in consilio semper adfuit et omnium rerum habitus est particeps.

[2] Alexandro Babylone mortuo cum regna singulis familiaribus dispertirentur et summa rerum tradita esset tuenda eidem, cui Alexander moriens anulum suum dederat, 2 Perdiccae ― ex quo omnes conjecerant eum regnum ei commisisse, quoad liberi ejus in suam tutelam pervenissent: aberat enim Crateros et Antipater, qui antecedere hunc videbantur; mortuus erat Hephaestio, quem unum Alexander, quod facile intellegi posset, plurimi fecerat. Hoc tempore data est Eumeni Cappadocia sive potius dicta: nam tum in hostium erat potestate. 3 Hunc sibi Perdiccas adjunxerat magno studio, quod in homine iidem et industriam magnam videbat, non dubitans, si eum pellexisset, magno usui fore sibi in iis rebus, quas apparabat. Cogitabat enim, quod fere omnes in magnis imperiis concupiscunt, omnium partis corripere atque complecti. 4 Neque vero hoc ille solus fecit, sed ceteri quoque omnes, qui Alexandri fuerant amici. Primus Leonnatus Macedoniam praeoccupare destinavit. Hic multis magnisque pollicitationibus persuadere Eumeni studuit, ut Perdiccam desereret ac secum faceret societatem. 5 Cum perducere eum non posset, interficere conatus est; et fecisset, nisi ille clam noctu ex praesidiis ejus effugisset.

[3] Interim conflata sunt illa bella, quae ad internecionem post Alexandri mortem gesta sunt, omnesque concurrerunt ad Perdiccam opprimendum. Quem etsi infirmum videbat, quod unus omnibus resistere cogebatur, tamen amicum non deseruit neque salutis quam fidei fuit cupidior. 2 Praefecerat hunc Perdiccas ei parti Asiae, quae inter Taurum montem jacet atque Hellespontum, et illum unum opposuerat Europaeis adversariis; ipse Aegyptum oppugnatum adversus Ptolemaeum erat profectus. 3 Eumenes cum neque magnas copias neque firmas haberet, quod et inexercitatae et non multo ante erant contractae, adventare autem dicerentur Hellespontumque transisse Antipater et Crateros magno cum exercitu Macedonum, viri cum claritate tum usu belli praestantes ― Macedones vero milites ea tum erant fama, qua nunc Romani feruntur: 4 etenim semper habiti sunt fortissimi, qui summa imperii potirentur ― Eumenes intellegebat, si copiae suae cognossent, adversus quos ducerentur, non modo non ituras, sed simul cum nuntio dilapsuras. 5 Itaque hoc ei visum est prudentissimum, ut deviis itineribus milites duceret, in quibus vera audire non possent, et his persuaderet se contra quosdam barbaros proficisci. 6 Itaque tenuit hoc propositum et prius in aciem exercitum eduxit proeliumque commisit, quam milites sui scirent, cum quibus arma conferrent. Effecit etiam illud locorum praeoccupatione, ut equitatu potius dimicaret, quo plus valebat, quam peditatu, quo erat deterior.

[4] Quorum acerrimo concursu cum magnam partem diei esset pugnatum, cadit Crateros dux et Neoptolemus, qui secundum locum imperii tenebat. Cum hoc concurrit ipse Eumenes. 2 Qui cum inter se complexi in terram ex equis decidissent, ut facile intellegi possent inimica mente contendisse animoque magis etiam pugnasse quam corpore, non prius distracti sunt, quam alterum anima relinqueret. Ab hoc aliquot plagis Eumenes vulneratur, neque eo magis ex proelio excessit, sed acrius hostis institit. 3 Hic equitibus profligatis, interfecto duce Cratero, multis praeterea et maxime nobilibus captis pedester exercitus, quod in ea loca erat deductus, ut invito Eumene elabi non posset, pacem ab eo petit. Quam cum impetrasset, in fide non mansit et se, simulac potuit, ad Antipatrum recepit. 4 Eumenes Craterum ex acie semivivum elatum recreare studuit; dum id non posset, pro hominis dignitate proque pristina amicitia ― namque illo usus erat Alexandro vivo familiariter ― amplo funere extulit ossaque in Macedoniam uxori ejus ac liberis remisit.

[5] Haec dam apud Hellespontum geruntur, Perdiccas apud Nilum flumen interficitur a Seleuco et Antigene rerumque summa ad Antipatrum defertur. Hic, qui deseruerant, exercitu suffragium ferente, capitis absentes damnantur, in his Eumenes. Hae ille perculsus plaga non succubuit neque eo setius bellum administravit. Sed exiles res animi magnitudinem, etsi non frangebant, tamen minuebant. 2 Hunc persequens Antigonus, dum omni genere copiarum abundaret, saepe in itineribus vexabatur, neque umquam ad manum accedere licebat nisi iis locis, quibus pauci multis possent resistere. 3 Sed extremo tempore, cum consilio capi non posset, multitudine circumitus est. Hinc tamen multis suis amissis se expedivit et in castellum Phrygiae, quod Nora appellatur, confugit. 4 In quo cum circumsederetur et vereretur, ne uno loco manens equos militares perderet, quod spatium non esset agitandi, callidum fuit ejus inventum, quemadmodum stans jumentum concalfieri exercerique posset, quo libentius et cibo uteretur et a corporis motu non removeretur. 5 Substringebat caput loro altius, quam ut prioribus pedibus plene terram posset attingere; deinde post verberibus cogebat exsultare et calces remittere. Qui motus non minus sudorem excutiebat, quam si in spatio decurreret. 6 Quo factum est, quod omnibus mirabile est visum, ut aeque jumenta nitida ex castello educeret, cum complures menses in obsidione fuisset, ac si in campestribus ea locis habuisset. 7 In hac conclusione, quotienscumque voluit, apparatum et munitiones Antigoni alias incendit, alias disjecit. Tenuit autem se uno loco, quamdiu hiems fuit, quod castra sub divo habere non poterat. Ver appropinquabat: simulata deditione, dum de condicionibus tractat, praefectis Antigoni imposuit seque ac suos omnes extraxit incolumis.

[6] Ad hunc Olympias, mater quae fuerat Alexandri cum litteras et nuntios misisset in Asiam consultum, utrum regnum repetitum in Macedoniam veniret ― nam tum in Epiro habitabat ― et eas res occuparet, 2 huic ille primum suasit, ne se moveret et exspectaret, quoad Alexandri filius regnum adipisceretur; sin aliqua cupiditate raperetur in Macedoniam, oblivisceretur omnium injuriarum et in neminem acerbiore uteretur imperio. 3 Horum illa nihil fecit. Nam et in Macedoniam profecta est et ibi crudelissime se gessit. Petit autem ab Eumene absente, ne pateretur Philippi domus ac familiae inimicissimos stirpem quoque interimere ferretque opem liberis Alexandri. 4 Quam veniam si daret, quam primum exercitus a pararet, quos sibi subsidio adduceret. Id quo facilius faceret, se omnibus praefectis, qui in officio manebant, misisse litteras, ut ei parerent ejusque consiliis uterentur. 5 His rebus Eumenes permotus satius duxit, si ita tulisset fortuna, perire bene meritis referentem gratiam quam ingratum vivere.

[7] Itaque copias contraxit, bellum adversus Antigonum comparavit. Quod una erant Macedones complures nobiles, in his Peucestes, qui corporis custos fuerat Alexandri, tum autem obtinebat Persidem, et Antigenes, cujus sub imperio phalanx erat Macedonum, invidiam verens, quam tamen effugere non potuit, si potius ipse alienigena summi imperii potiretur quam alii Macedonum, quorum ibi erat multitudo, 2 in principiis Alexandri nomine tabernaculum statuit in eoque sellam auream cum sceptro ac diademate jussit poni eoque omnes cottidie convenire, ut ibi de summis rebus consilia caperentur, credens minore se invidia fore si specie imperii nominisque simulatione Alexandri bellum videretur administrare. 3 Quod effecit. Nam cum non ad Eumenis principia, sed ad regia conveniretur atque ibi de rebus deliberaretur, quodam modo latebat, cum tamen per eum unum gererentur omnia.

[8] Hic in Paraetacis cum Antigono conflixit, non acie instructa, sed in itinere, eumque male acceptum in Mediam hiematum coegit redire. Ipse in finitima regione Persidis hiematum copias divisit, non ut voluit, sed ut militum cogebat voluntas. 2 Namque illa phalanx Alexandri Magni, quae Asiam peragrarat deviceratque Persas, inveterata cum gloria tum etiam licentia, non parere se ducibus, sed imperare postulabat, ut nunc veterani faciunt nostri. Itaque periculum est, ne faciant, quod illi fecerunt, sua intemperantia nimiaque licentia ut omnia perdant neque minus eos, cum quibus steterint, quam adversus quos fecerint. 3 Quod si quis illorum veteranorum legat facta, paria horum cognoscat neque rem ullam nisi tempus interesse judicet. Sed ad illos revertar. Hiberna sumpserant non ad usum belli, sed ad ipsorum luxuriam longeque inter se discesserant. 4 Hoc Antigonus cum comperisset intellegeretque se parem non esse paratis adversariis, statuit aliquid sibi consilii novi esse capiendum. Duae erant viae, qua ex Medis, ubi ille hiemabat, ad adversariorum hibernacula posset perveniri. 5 Quarum brevior per loca deserta, quae nemo incolebat propter aquae inopiam, ceterum dierum erat fere decem; illa autem, qua omnes commeabant, altero tanto longiorem habebat anfractum, sed erat copiosa omniumque rerum abundans. 6 Hac si proficisceretur, intellegebat prius adversarios rescituros de suo adventu, quam ipse tertiam partem confecisset itineris; sin per loca sola contenderet, sperabat se imprudentem hostem oppressurum. 7 Ad hanc rem conficiendam imperavit quam plurimos utris atque etiam culleos comparari, post haec pabulum, praeterea cibaria cocta dierum decem, ut quam minime fieret ignis in castris. Iter quo habeat, omnis celat. Sic paratus, qua constituerat, proficiscitur.

[9] Dimidium fere spatium confecerat, cum ex fumo castrorum ejus suspicio allata est ad Eumenem hostem appropinquare. Conveniunt duces; quaeritur, quid opus sit facto. Intellegebant omnes tam celeriter copias ipsorum contrahi non posse, quam Antigonus adfuturus videbatur. 2 Hic omnibus titubantibus et de rebus summis desperantibus Eumenes ait, si celeritatem velint adhibere et imperata facere, quod ante non fecerint, se rem expediturum. Nam quod diebus quinque hostis transisse posset, se effecturum, ut non minus totidem dierum spatio retardaretur. Quare circumirent, suas quisque contraheret copias. 3 Ad Antigoni autem refrenandum impetum tale capit consilium. Certos mittit homines ad infimos montes, qui obvii erant itineri adversariorum, hisque praecipit, ut prima nocte, quam latissime possint, ignis faciant quam maximos atque hos secunda vigilia minuant, tertia perexiguos reddant 4 et assimulata castrorum consuetudine suspicionem iniciant hostibus, his locis esse castra ac de eorum adventu esse praenuntiatum; idemque postera nocte faciant. 5 Quibus imperatum erat, diligenter praeceptum curant. Antigonus tenebris obortis ignis conspicatur; credit de suo adventu esse auditum et adversarios illuc suas contraxisse copias. 6 Mutat consilium et, quoniam imprudentes adoriri non posset, flectit iter suum et illum anfractum longiorem copiosae viae capit ibique diem unum opperitur ad lassitudinem sedandam militum ac reficienda jumenta, quo integriore exercitu decerneret.

[10] Sic Eumenes callidum imperatorem vicit consilio celeritatemque impedivit ejus, neque tamen multum profecit. 2 Nam invidia ducum, cum quibus erat, perfidiaque Macedonum veteranorum, cum superior proelio discessisset, Antigono est deditus, cum exercitus ei ter ante separatis temporibus jurasset se eum defensuram neque umquam deserturum. Sed tanta fuit nonnullorum virtutis obtrectatio, ut fidem amittere mallent quam eum non perdere. 3 Atque hunc Antigonus, cum ei fuisset infestissimus conservasset, si per suos esset licitum, quod ab nullo se plus adjuvari posse intellegebat in iis rebus, quas impendere jam apparebat omnibus. Imminebant enim Seleucus, Lysimachus, Ptolemaeus, opibus jam valentes, cum quibus ei de summis rebus erat dimicandum. 4 Sed non passi sunt ii, qui circa erant, quod videbant Eumene recepto omnis prae illo parvi futuros. Ipse autem Antigonus adeo erat incensus, ut nisi magna spe maximarum rerum leniri non posset.

[11] Itaque cum eum in custodiam dedisset et praefectus custodum quaesisset, quemadmodum servari vellet, 'Ut acerrimum' inquit 'leonem aut ferocissimum elephantum'. Nondum enim statuerat, conservaret eum necne. 2 Veniebat autem ad Eumenem utrumque genus hominum, et qui propter odium fructum oculis ex ejus casu capere vellent, et qui propter veterem amicitiam colloqui consolarique cuperent; multi etiam, qui ejus formam cognoscere studebant, qualis esset, quem tam diu tamque valde timuissent, cujus in pernicie positam spem habuissent victoriae. 3 At Eumenes cum diutius in vinclis esset, ait Onomarcho, penes quem summa imperii erat custodiae, se mirari, quare jam tertium diem sic teneretur: non enim hoc convenire Antigoni prudentiae, ut sic deuteretur victo; quin aut interfici aut missum fieri juberet. 4 Hic cum ferocius Onomarcho loqui videretur, 'Quid tu?' inquit 'animo si isto eras, cur non in proelio cecidisti potius, quam in potestatem inimici venires?' 5 Huic Eumenes 'Utinam quidem istud evenisset! Sed eo non accidit, quod numquam cum fortiore sum congressus. Non enim cum quoquam arma contuli, quin is mihi succubuerit; non enim virtute hostium, sed amicorum perfidia decidi'. Neque id erat falsum. *** Nam et dignitate fuit honesta et viribus ad laborem ferendum firmis neque tam magno corpore quam figura venusta.

[12] De hoc Antigonus cum solus constituere non auderet, ad consilium rettulit. Hic eum omnes primo perturbati admirarentur non jam de eo sumptum esse supplicium, a quo tot annos adeo essent male habiti, ut saepe ad desperationem forent adducti, 2 quique maximos duces interfecisset, denique in quo uno tantum esset, ut, quoad ille viveret, ipsi secari esse non possent, interfecto nihil habituri negotii essent, postremo, si illi redderet salutem, quaerebant, quibus amicis esset usurus: sese enim cum Eumene apud eum non futuros. 3 Hic cognita consilii voluntate tamen usque ad septimum diem deliberandi sibi spatium reliquit. Tum autem, cum jam vereretur, ne qua seditio exercitus oriretur, vetuit quemquam ad eum admitti et cottidianum victum removeri jussit. Nam negabat se ei vim allaturum, qui aliquando fuisset amicus. 4 Hic tamen non amplius quam triduum fame fatigatus, cum castra moverentur, insciente Antigono jugulatus est a custodibus.

[13] Sic Eumenes annorum V et XL, cum ab anno vicesimo, uti supra ostendimus, VII annos Philippo apparuisset, XIII apud Alexandrum eundem locum obtinuisset, in his unum equitum alae praefuisset, post autem Alexandri Magni mortem imperator exercitus duxisset summosque duces partim reppulisset, partim interfecisset, captus non Antigoni virtute, sed Macedonum perjurio, talem habuit exitum vitae. 2 In quo quanta omnium fuerit opinio eorum, qui post Alexandrum Magnum reges sunt appellati, ex hoc facillime potest judicari, quod nemo Eumene vivo rex appellatus est, sed praefectus, 3 eidem post huius occasum statim regium ornatum nomenque sumpserunt neque, quod initio praedicarant, se Alexandri liberis regnum servare, praestare voluerunt et uno propugnatore sublato, quid sentirent, aperuerunt. Huius sceleris principes fuerunt Antigonus, Ptolemaeus, Seleucus, Lysimachus, Cassandrus. 4 Antigonus autem Eumenem mortuum propinquis ejus sepeliundum tradidit. Hi militari honestoque funere, comitante toto exercitu, humaverunt ossaque ejus in Cappadociam ad matrem atque uxorem liberosque ejus deportanda curarunt.



XIX CORNELI NEPOTIS PHOCION
フォーキオン伝(前402–318年)

[1] PHOCION Atheniensis etsi saepe exercitibus praefuit summosque magistratus cepit, tamen multo ejus notior integritas vitae quam rei militaris labor. Itaque huius memoria est nulla, illius autem magna fama, ex quo cognomine Bonus est appellatus.

アテナイの人フォーキオンは、しばしば軍の指揮を執り、最高の執政職に就いたものの、軍事面での功績よりも、その清廉潔白な生き方のほうが遥かに世に知られている。そのため、前者の記憶は皆無に等しいが、後者の評判は極めて大きく、そのおかげで彼は「ボーヌス(善人)」という異名で呼ばれるに至った。

2 Fuit enim perpetuo pauper, cum divitissimus esse posset propter frequentis delatos honores potestatesque summas, quae ei a populo dabantur.

実際、彼は、民衆から与えられた頻繁な栄誉や最高の権力ゆえに、大富豪になることもできたはずであるにもかかわらず、常に貧しかった。

3 Hic cum a rege Philippo munera magnae pecuniae repudiaret legatique hortarentur accipere simulque admonerent, si ipse his facile careret(なしで済ます), liberis tamen suis prospiceret(配慮), quibus difficile esset in summa paupertate tantam paternam tueri gloriam,

彼がフィリッポス王(=マケドニア王フィリッポス2世)からの多額の金品の贈り物を拒絶した際、使節たちが受け取るよう促すとともに、「仮にあなたご自身はこれらのものがなくても平気であるとしても、ご自身のお子様方の将来に配慮なさるべきです。極度の貧困の中で、これほど大きな父親の栄光を維持していくことは、子供たちにとって困難でしょうから」と助言した。

4 his ille 'Si mei similes erunt, idem hic' inquit 'agellus(小さな土地) illos alet, qui me ad hanc dignitatem perduxit; sin dissimiles sunt futuri, nolo meis impensis(支出) illorum ali augerique luxuriam(贅沢).'

これに対し、彼は次のように答えた。「もし子供たちが私に似た人間になるならば、私をこの地位へと導いてくれたこの小さな農地が、彼らを同様に養ってくれるだろう。しかし、もし私とは似ても似つかぬ人間となるならば、私の金で彼らの贅沢をまかなって増長させることを私は望まない」

[2] Idem cum prope ad annum octogesimum prospera pervenisset fortuna(奪), extremis temporibus magnum in odium pervenit(憎まれる) suorum civium,

そんな彼だが、八十歳近くになるまで幸運に恵まれて歩んできたにもかかわらず、その晩年において同胞たる市民たちの大きな憎悪を買うこととなった。

2 primo quod cum Demade(アテナイの弁論家) de urbe tradenda(明渡す) Antipatro(アレクサンダー大王の部下) consenserat ejusque consilio Demosthenes cum ceteris, qui bene de re publica meriti existimabantur, populi scito(決議) in exsilium erant expulsi(追放). Neque in eo solum offenderat(過去完まちがう), quod patriae male consuluerat, sed etiam quod amicitiae fidem non praestiterat(守る).

第一に、彼がデマデスとともにアテナイ市をアンティパトロスへ明け渡すことに同意し、彼の計略によってデモステネスをはじめ、国家に多大な功績があったとみなされていた他の人々が民会の議決によって追放されたからである。彼が間違ったのは、祖国の利益を損なったというにとどまらず、友情の信義を守らなかったことにある。

3 Namque auctus adjutusque a Demosthene eum, quem tenebat, ascenderat gradum, cum adversus Charetem(アテナイの将軍) eum subornaret; ab eodem in judiciis, cum capitis causam diceret, defensus aliquotiens, liberatus discesserat(〜となる>discedo). Hunc non solum in periculis non defendit, sed etiam prodidit.

なぜなら、フォーキオンはデモステネスに高められ援助され、さらにデモステネスに後押しされてカレスに取って代わって、今の地位まで登り詰めることができたのであり、また死罪に問われた裁判においても、デモステネスによって何度も弁護され、無罪となることができたからである。それにもかかわらず、フォーキオンはデモステネスを危機において弁護しなかったばかりか、裏切りさえしたのである。

4 Concidit(失脚) autem maxime uno crimine(罪), quod, cum apud eum summum esset imperium populi et Nicanorem, Cassandri praefectum(将軍), insidiari(陰謀) Piraeo Atheniensium(属) a Dercylo moneretur(警告) idemque postularet, ut provideret(対策する), ne commeatibus(補給) civitas privaretur(失う), huic audiente populo Phocion negavit esse periculum seque ejus rei obsidem(保証) fore pollicitus est.

フォーキオンが失脚したのは、とりわけ一つの罪状が原因であった。すなわち、人民から最高指揮権を与えられていたとき、カッサンドロスの将軍ニカノルがアテナイのピレウス港を狙っているとデルキュロスから警告を受け、さらに都市が補給路を失わないよう対策を講じるよう求められたにもかかわらず、フォーキオンは民衆の面前で彼に「その危険はない」と言い、その件については自分が保証すると約束したのである。

5 Neque ita multo post Nicanor Piraeo est potitus(占領), sine quo Athenae omnino esse non possunt. Ad quem recuperandum(取り戻す) cum populus armatus concurrisset, ille non modo neminem ad arma vocavit, sed ne armatis quidem praeesse(指揮) voluit.

ところが、その後まもなくニカノルはピレウスを占領した。ピレウスなしではアテナイはほとんど存立できないほど重要であった。その奪還のために武装した民衆が集まったときでさえ、フォーキオンは武器を取るよう誰にも呼びかけず、それどころか武装した者たちの指揮すら執ろうとはしなかった。

[3] Erant eo tempore Athenis duae factiones, quarum una populi causam agebat, altera optimatium. In hac erat Phocion et Demetrius Phalereus. Harum utraque Macedonum patrociniis(庇護) utebatur. Nam populares Polyperchonti favebant, optimates cum Cassandro sentiebant.

アテナイには二つの党派があり、一方は民衆派、もう一方は貴族派であった。貴族派にはフォーキオンとデメトリオス・ファレレウスが属していた。もっとも、両党ともマケドニア勢力の後援を受けていた。すなわち民衆派はポリュペルコンを支持し、貴族派はカッサンドロスに味方していた。

2 Interim a Polyperchonte Cassandrus Macedonia pulsus est. Quo facto populus superior factus statim duces adversariae factionis capitis damnatos patria propulit, in his Phocionem et Demetrium Phalereum, deque ea re legatos ad Polyperchontem misit, qui ab eo peterent, ut sua decreta confirmaret.

その後、ポリュペルコンによってカッサンドロスがマケドニアから追放されると、民衆派が優勢となり、直ちに反対派の指導者たちを有罪として国外へ追放した。その中にはフォーキオンとファレーロンのデメトリオスも含まれていた。そして、その処分の承認を求めるため、ポリュペルコンのもとへ使節を派遣した。

3 Huc eodem profectus est Phocion. Quo ut venit, causam apud Philippum regem verbo(名目), re ipsa quidem apud Polyperchontem jussus est dicere: namque is tum regis rebus praeerat.

フォーキオンも同じくそこへ赴いた。到着すると、名目上はフィリッポス王に、しかし実際には国政を掌握していたポリュペルコンに対して弁明するよう命じられた。

4 Hic ab Agnone(アテナイの弁論家) accusatus, quod Piraeum Nicanori prodidisset, ex consilii sententia in custodiam conjectus(投げ込む), Athenas deductus est, ut ibi de eo legibus fieret judicium.

ところが、その場でアグノンから「ピレウスをニカノルに引き渡した」と告発され、評議会の決議により拘禁され、アテナイへ送還されて、そこで正式な裁判を受けることになった。

[4] Huc ut perventum est, cum propter aetatem pedibus jam non valeret vehiculoque portaretur, magni concursus(集り) sunt facti, cum alii, reminiscentes veteris famae, aetatis misererentur, plurimi vero ira exacuerentur(駆り立てる) propter proditionis suspicionem Piraei maximeque, quod adversus populi commoda(利益) in senectute(晩年) steterat.

そこへ到着すると、高齢のためもはや自力で歩くことができず、車に乗せられていたフォーキオンを見ようと大勢の人々が集まった。ある者は彼の昔の名声を思い起こして、その老いた姿に同情したが、大多数は、彼がピレウスを敵に引き渡したとの疑い、そして何より晩年になっても民衆の利益に反対する立場を取り続けたことに腹を立てていた。

2 Quare ne perorandi(弁論) quidem ei data est facultas et dicendi causam(弁明). Inde judicio legitimis quibusdam confectis damnatus, traditus est undecimviris, quibus ad supplicium more Atheniensium publice damnati tradi solent.

そのため、彼には弁論や弁明の機会すら与えられなかった。そして、一応法定の手続だけは済ませたうえで有罪とされ、アテナイの慣例どおり死刑囚を処刑する十一人委員に引き渡された。

3 Hic cum ad mortem duceretur, obvius ei fuit Euphiletus, quo familiariter fuerat usus. Is cum lacrimans dixisset 'O quam indigna perpeteris(経験する), Phocion!' huic ille 'At non inopinata' inquit: 'hunc enim exitum plerique clari viri habuerunt Athenienses'.

死刑場へ連行される途中、かつて親しく交際していたエウピレトスが彼に出会い、涙ながらに「フォーキオン、何という理不尽な目に遭われることか」と言った。すると彼は、「いや、これは予想外のことではない。アテナイの名士たちの多くが、このような最期を遂げてきたのだから」と答えた。

4 In hoc tantum fuit odium multitudinis, ut nemo ausus sit eum liber sepelire. Itaque a servis sepultus est.

彼に対する民衆の憎しみはあまりにも激しく、自由人で彼を埋葬しようとする者は一人も現れなかった。そのため、彼は奴隷たちによって埋葬された。



XX CORNELI NEPOTIS TIMOLEON
ティモレオン伝(前411–337年

[1] TIMOLEON Corinthius. Sine dubio magnus omnium judicio hic vir exstitit. Namque huic uni contigit, quod nescio an nulli, ut et patriam, in qua erat natus, oppressam a tyranno liberaret et a Syracusanis, quibus auxilio erat missus, jam inveteratam servitutem depelleret totamque Siciliam multos annos bello vexatam a barbarisque oppressam suo adventu in pristinum restitueret.

コリントスのティモレオン。この人が疑いなく偉大な人物であったことは万人の認めるところである。なぜなら、自身が生まれ落ちた祖国を僭主の圧政から解放し、援軍として派遣されたシラクサの人々から長年定着していた隷属状態を払拭し、長年の戦争に苦しみ異民族(カルタゴ人)に抑圧されていたシチリア全土を、自らの到着によってかつての平和な姿へと復元させたからである。これほどの功績を成し遂げた者は、他に類を見ない。

2 Sed in his rebus non simplici fortuna conflictatus est et, id quod difficilius putatur, multo sapientius tulit(受け止める) secundam quam adversam fortunam.

しかし、これらの戦いにおいて彼が直面した運命は一筋縄ではいかないものであった。そして、一般により困難とされることだが、「逆境」以上に「順境」をはるかに賢明に受け止めたのであった。

3 Nam cum frater ejus Timophanes, dux a Corinthiis delectus, tyrannidem per milites mercennarios occupasset(接過去完) particepsque regni posset esse, tantum afuit a societate sceleris, ut antetulerit civium suorum libertatem fratris saluti et parere legibus quam imperare patriae satius duxerit.

コリントス人によって将軍に選ばれた実兄ティモファネスが、傭兵を利用して僭主の座を奪ったとき(前365年)、ティモレオン自身も共同統治者となることができたのだが、彼はその罪深き企てに加わることを固く拒んだ。市民の自由を兄の生命よりも優先し、祖国を支配することよりも法に従うことの方が勝っていると考えたからである。

4 Hac mente per haruspicem(占い師) communemque affinem(姻戚), cui soror ex eisdem parentibus nata nupta erat, fratrem tyrannum interficiundum curavit. Ipse non modo manus non attulit, sed ne aspicere(見る) quidem fraternum sanguinem voluit. Nam dum res conficeretur, procul in praesidio fuit, ne quis satelles(護衛) posset succurrere(救援).

この信念に基づいて、彼は占い師と義兄(実の姉妹の夫)をによって、僭主となった兄を殺害させた。彼自身は直接手を下さなかっただけでなく、兄の血を見ることさえ拒んだ。事が実行されている間、僭主の手下が救援に駆けつけないよう、少し離れた場所で警備に当たっていたのである。

5 Hoc praeclarissimum ejus factum non pari modo probatum est ab omnibus. Nonnulli(少なからぬ) enim laesam ab eo pietatem(家族の情愛) putabant et invidia laudem virtutis obterebant(見下す). Mater vero post id factum neque domum ad se filium admisit neque aspexit(顔を見る), quin(〜なしに) eum fratricidam impiumque detestans(嫌う) compellaret(非難).

しかし、この極めて気高い行為が、すべての人々から等しく称賛されたわけではなかった。ある人々は、彼が肉親の情愛を傷つけたと考え、ある人々は嫉妬から彼の徳の誉れを貶めようとした。ことに母親は、事件の後、息子を自宅に足を踏み入れさせず、顔を合わせれば「兄殺しの不孝者」と嫌悪し激しく非難した。

6 Quibus rebus ille adeo est commotus, ut non numquam(時には) vitae finem facere voluerit atque ex ingratorum hominum conspectu morte decedere.

これらの出来事にティモレオンは精神的に追い詰められ、時には自害を願い、恩知らずな人々の目の前から死をもって去ろうとまで考えた。

[2] Interim Dione Syracusis interfecto Dionysius rursus Syracusarum potitus est. Cujus adversarii opem a Corinthiis petierunt ducemque, quo in bello uterentur(享受する), postularunt. Huc Timoleon missus incredibili felicitate Dionysium tota Sicilia depulit.

その間に、ディオンがシラクサで殺害されると、ディオニュシオス二世(前397–343年)が再びシラクサの覇権を握った。彼の敵対者たちはコリントス人へ援助を求め、戦争を指揮する将軍の派遣を依頼した。この地へ派遣されたティモレオンは、信じがたいほどの幸運に恵まれ、ディオニュシオスをシチリア全土から追い払った(前344年)。

2 Cum interficere posset, noluit, tutoque ut Corinthum perveniret, effecit, quod utrorumque Dionysiorum opibus Corinthii saepe adjuti fuerant, cujus(その事の) benignitatis memoriam volebat exstare(残る), eamque praeclaram(誇り高い) victoriam ducebat, in qua plus esset clementiae quam crudelitatis, postremo ut non solum auribus acciperetur, sed etiam oculis cerneretur, quem et ex quanto regno ad quam fortunam detulisset(落す).

彼はディオニュシオスを殺害することができたにもかかわらず、そうすることを望まず、安全にコリントスへ到着できるよう取り計らった。というのも、コリントス人は両ディオニュシオス(1世と2世)の富によって度々支援を受けており、ティモレオンはその恩義の記憶を残しておきたいと考えたからである。また、残酷さよりも慈悲深さが上回る勝利こそを誇り高い勝利と見なし、最後に、彼が誰を、どれほどの王国から、どのような運命へと突き落としたのかを、人々が耳で聞くだけでなく目でも確認できるようにするためであった。

3 Post Dionysii decessum cum Hiceta bellavit, qui adversatus erat Dionysio; quem non odio tyrannidis dissensisse, sed cupiditate indicio(明白だ) fuit, quod ipse expulso Dionysio imperium dimittere noluit.

ディオニュシオスの追放後、ティモレオンは、かつてディオニュシオスに対抗していたヒケタスと戦った。ヒケタスが僭主政治への憎しみからではなく、権力への欲望からディオニュシオスと争っていたことは、ディオニュシオスが追放された後に自身が支配権を手放そうとしなかったことからも明白だった。

4 Hoc superato Timoleon maximas copias Carthaginiensium apud Crinissum flumen fugavit(敗走) ac satis habere(満足) coegit, si liceret Africam obtinere, qui jam complures annos possessionem Siciliae tenebant. Cepit etiam Mamercum, Italicum ducem, hominem bellicosum et potentem, qui tyrannos adjutum in Siciliam venerat.

ティモレオンはヒケタスを打ち破った後、クリニソス川の戦いにおいてカルタゴの大軍を敗走させ、すでに長年シチリアを領有していた彼らに、アフリカ本体を維持できれば十分であると思い知らせた。さらに彼は好戦的で力あるイタリアの将軍マメルコスも捕らえた。僭主らを助けるためにシチリアへやって来ていたからである。

[3] Quibus rebus confectis cum propter diuturnitatem(長期) belli non solum regiones, sed etiam urbes desertas videret, conquisivit(捜し集める), quos potuit, primum Siculos(シチリア人); dein Corintho arcessivit colonos, quod ab his initio Syracusae erant conditae.

これらの事を成し遂げた後、長引く戦争のために農村地域だけでなく都市までもが荒廃しているのを見て、ティモレオンは捜索できる限りのシチリア人をまず呼び集めた。次いで、元々シラクサがコリントス人によって建設された都市であったことから、コリントスから入植者を呼び寄せた。

2 Civibus veteribus sua restituit, novis bello vacuefactas(無人となった) possessiones(領地) divisit; urbium moenia disjecta(粉砕された) fanaque(神殿) deserta(荒れた) refecit; civitatibus leges libertatemque reddidit; ex maximo bello tantum otium totae insulae conciliavit(もたらす), ut hic conditor urbium earum, non illi, qui initio deduxerant, videretur.

彼は旧市民には元々の所有物を返還し、新市民には戦争によって無人となった領地を分配した。破壊されていた都市の城壁や放置されていた神殿を修復し、諸都市に法律と自由を取り戻した。そして、絶え間ない大戦から島全体にこれほど大きな平和と安寧をもたらしたため、最初に植民市を築いた人たちではなく、彼が、それらの都市の建設者と見なされるほどになった。

3 Arcem Syracusis, quam munierat(過去完) Dionysius ad urbem obsidendam(圧迫する), a fundamentis disjecit(粉砕); cetera tyrannidis propugnacula(砦) demolitus est deditque operam, ut quam minime multa vestigia servitutis manerent.

彼は、シラクサにおいては、ディオニュシオスが市民を脅迫・抑圧するために築いていた要塞を根底から打ち壊した。その他の僭主政治の砦も取り壊し、隷属状態の痕跡が可能な限り残らないよう尽力した。

4 Cum tantis esset opibus(権力), ut etiam invitis imperare posset, tantum autem amorem haberet omnium Siculorum, ut nullo recusante regnum obtinere, maluit se diligi quam metui. Itaque, cum primum potuit, imperium deposuit(捨てる) ac privatus Syracusis, quod reliquum vitae fuit, vixit.

彼は人々の意に反して支配できるほどの絶大な権力を握っており、また彼は王位に就いても誰も反対しないほど全シチリア人から愛されていたが、恐れられるよりも愛されることを選んだ。それゆえ、支配権を返上することが可能になると、すぐにそうして、残りの生涯をシラクサの一私人として過ごした。

5 Neque vero id imperite fecit. Nam quod ceteri reges imperio potuerunt, hic benevolentia tenuit. Nullus honos huic defuit, neque postea res ulla Syracusis gesta est publice, de qua prius sit decretum quam Timoleontis sententia cognita.

しかし、彼がそうしたのは愚かさからではなかった。他の王たちが武力や権力によって成し遂げたことを、彼は人々の好意によって維持したのである。彼にはいかなる栄誉も欠けることなく、その後シラクサで公に行われた政策で、ティモレオンの意見を確認する前に決定されたものは一つとしてなかった。

6 Nullius umquam consilium non modo antelatum(優先), sed ne comparatum quidem est; neque id magis benevolentia factum est quam prudentia.

誰の意見も彼の意見より優先されなかっただけでなく、彼の意見と同列に扱われることさえなかった。しかも、それは人々が抱く好意によるものと言うよりは、彼の卓越した思慮深さによるものであった。

[4] Hic cum aetate jam provectus esset, sine ullo modo morbo lumina oculorum amisit. Quam calamitatem ita moderate tulit, ut neque eum querentem quisquam audierit, neque eo minus privatis publicisque rebus interfuerit(参加する).

さて、彼はすでに高齢に達した頃、どんな病に患うこともなかったが、視力を失った。彼はこの不幸を誠に節度をもって受け止めたため、不平を言うのを誰も聞いたことがなかったし、またそれによって私人としての仕事や公務への参加が減ることもなかった。

2 Veniebat autem in theatrum, cum ibi concilium populi(民会) haberetur, propter valetudinem(病) vectus jumentis(馬) junctis, atque ita de vehiculo(馬車), quae videbantur, dicebat. Neque hoc illi quisquam tribuebat superbiae(傲慢). Nihil enim umquam neque insolens neque gloriosum(自慢) ex ore ejus exiit.

ただ彼は民会が劇場で開催される際には、健康上の理由から馬車に乗って訪れ、そのまま車上から必要な意見を述べた。そして、誰もこの行為を彼の傲慢さのせいだとは思わなかった。彼の口からは、高慢な言葉や自慢話の類が出たことなど、かつて一度もなかったからである。

3 Qui quidem, cum suas laudes(功績) audiret praedicari(賞賛), numquam aliud dixit quam se in ea re(→quod) maxime diis agere gratias(礼を言う) atque habere(感謝する), quod, cum Siciliam recreare constituissent, tum se potissimum ducem esse voluissent. Nihil enim rerum humanarum sine deorum numine geri putabat. Itaque suae domi sacellum(聖堂) Automatias constituerat idque sanctissime colebat.

実際、彼は自らの功績が称賛されるのを聞く時、いつも次のように語るのを常とした。すなわち、「神々がシチリアを復興させようとお決めになったとき、この自分を特に将軍として望んでくださったことに対して、私は深く感謝のお礼を捧げている」と。彼は、人間の営みで神々の意志なしに行われるものは何一つないと考えていたのである。それゆえ、彼は自宅に運命の神の祠(ほこら)を建てて、極めて慎み深く祭っていた。

4 Ad hanc hominis excellentem bonitatem mirabiles accesserant casus. Nam proelia maxima natali suo die fecit omnia: quo factum est, ut ejus diem natalem festum haberet universa Sicilia.

彼は卓越した美徳の持ち主であったが、それに加えて、驚くべき幸運の持ち主でもあった。というのも、彼の最も重要な戦いは、すべて彼の誕生日に行われたからである。そのため、全シチリアが彼の誕生日を祝日として祝うこととなったのである。

[5] Huic quidam Laphystius, homo petulans et ingratus, vadimonium(出廷) cum vellet imponere, quod cum illo se lege agere(告訴) diceret, et complures concurrissent, qui procacitatem(不躾さ) hominis manibus coercere(制圧) conarentur, Timoleon oravit omnes, ne id facerent.

あるとき、ラフュスティオスという生意気で恩知らずな男が、ティモレオンに対して「お前を告訴する」と言って出廷を命じようとした。その男の不躾さに憤慨した多くの人々が駆けつけ、力ずくで彼を制圧しようとすると、ティモレオンは全員に対し、そのようなことをしないように懇願した。

2 Namque id ut Laphystio et cuivis liceret, se maximos labores summaque adisse(被る) pericula. Hanc enim speciem libertatis esse, si omnibus, quod quisque vellet, legibus experiri(訴える) liceret. Idem, cum quidam Laphystii similis, nomine Demaenetus, in contione populi de rebus gestis(功績) ejus detrahere(こきおろす) coepisset ac nonnulla inveheretur(罵倒) in Timoleonta,

「なぜなら、ラフュスティオスをはじめとする誰にでもそのような権利が認められるようにするために、私は絶大な苦労と最大の危険に身を晒してきたからだ。誰もが自分が望む事について法に則って裁判を起こすことができること、それこそが真の自由の姿である」と。また、ラフュスティオスと同類のデマイネトスという男が民会で彼の功績を貶め、ティモレオンに対して幾つかの非難を浴びせた際にも、

3 dixit nunc demum se voti esse damnatum(聞き届けられた): namque hoc a diis immortalibus semper precatum(祈る), ut talem libertatem restitueret Syracusanis, in qua cuivis liceret, de quo vellet, impune dicere.

彼は次のように語った。「今やついに、私の願いは聞き届けられた。なぜなら、誰であろうと自分が望む事について処罰されることなく発言できる自由をシラクサの人々に取り戻すことこそ、私が不死の神々に対して常に祈り続けてきたことなのだから」と。

4 Hic cum diem supremum obisset, publice a Syracusanis in gymnasio, quod Timoleonteum appellatur, tota celebrante(参列) Sicilia sepultus est.

彼が最期を迎えると、シラクサ市によって公費で、後に「ティモレオンのギムナシウム」と呼ばれる運動場に、全シチリアの人々が参列する中で手厚く葬られたのである。



XXI CORNELI NEPOTIS REGES
諸王について

[1] Hi fere fuerunt Graecae gentis duces, qui memoria digni videantur, praeter REGES. Namque eos attingere noluimus, quod omnium res gestae separatim sunt relatae. Neque tamen hi admodum sunt multi.

以上が、記録に値すると思われるギリシアの将軍たちである。ただし、「王たち」は除かれている。というのも、彼らの事績はすべて別個に記述されているため、ここでは触れたくなかったからである。それにしても、彼らの数はそれほど多いわけではない。

2 Lacedaemonius autem Agesilaus nomine, non potestate fuit rex, sicut ceteri Spartani. Ex iis vero, qui dominatum(支配) imperio tenuerunt, excellentissimi fuerunt, ut nos judicamus, Persarum Cyrus et Darius, Hystaspi filius; quorum uterque privatus virtute regnum est adeptus. Prior horum apud Massagetas in proelio cecidit; Darius senectute diem obiit supremum.

一方、スパルタのアゲシラオスは、他のスパルタの王たちと同様に、称号においてのみ王であり、絶対的な権力において王であったわけではない。しかし、強大な権力によって支配を維持した者たちの中で、私が考えるに、最も卓越していたのは、ペルシアのキュロス二世(前600–529年)とダレイオス一世(ヒュスタスペスの子)(前550–486年)であった。彼ら二人はいずれも一貴族であったが、自らの卓越した能力によって王位を手に入れた。彼らのうち前者はマッサゲタイ族との戦いで戦死し、ダレイオスは高齢で最期を迎えた。

3 Tres sunt praeterea ejusdem generis(系統): Xerxes et duo Artaxerxae, Macrochir cognomine et Mnemon. Xerxi maxime est illustre, quod maximis post hominum memoriam exercitibus terra marique bellum intulit Graeciae.

さらに、同系のペルシアの王たちには他に三人がいる。クセルクセスと、二人のアルタクセルクセス(それぞれ別名「長腕王」「記憶王」と呼ばれる)である。クセルクセス(前519–465年)において最も際立っているのは、人類の記憶にある限り最大の陸海軍を率いてギリシアに戦いを挑んだことである。

4 At Macrochir praecipuam habet laudem amplissimae pulcherrimaeque corporis formae, quam incredibili ornavit virtute belli: namque illo Perses nemo manu fuit fortior. Mnemon autem justitiae fama floruit. Nam cum matris suae scelere amisisset uxorem, tantum indulsit dolori, ut eum pietas vinceret.

一方、長腕王(–前424年)は、その極めて堂々とした美しい容姿によって特別な称賛を受けており、それを戦争での信じがたい武勇で飾った。というのも、ペルシア人で彼ほど腕力において強靭な者は一人もいなかったからである。そして記憶王(前453–358年)は、その正義の評判によって名を馳せた。彼は自分の母親の陰謀によって妻を失った際、怒り狂いながらも、親子の情愛には勝てなかったからである。

5 Ex his duo eodem nomine morbo naturae debitum reddiderunt; tertius ab Artabano praefecto ferro interemptus(>interimo殺す) est.

これらの三人のうち、同じ名前の二人(アルタクセルクセス1世と2世)は病によって天寿を全うした。しかし三人目の者(クセルクセス)は、長官アルタバノスの剣によって命を奪われた。

[2] Ex Macedonum autem gente duo multo ceteros antecesserunt rerum gestarum gloria: Philippus, Amyntae filius, et Alexander Magnus. Horum alter Babylone morbo consumptus est: Philippus Aegiis(>Aegiae) a Pausania, cum spectatum ludos iret, juxta theatrum occisus est.

一方、マケドニア人の系統からは、二人の人物がその事績の栄光において他のすべての人々を遥かに凌駕した。アミュンタスの子フィリッポス(2世,前382–336年)と、アレクサンドロス大王(前356–323年)である。彼らのうち後者はバビロンにて病で世を去り、フィリッポスはアイガイにおいて、競技会を観覧しに行く途中、劇場のすぐ近くで部下のパウサニアスによって殺害された。

2 Unus Epirotes, Pyrrhus, qui cum populo Romano bellavit. Is cum Argos oppidum oppugnaret in Peloponneso, lapide ictus interiit. Unus item Siculus, Dionysius prior(一世). Nam et manu fortis et belli peritus(熟練した) fuit et, id quod in tyranno non facile reperitur, minime libidinosus, non luxuriosus, non avarus, nullius denique rei cupidus nisi singularis perpetuique imperii ob eamque rem crudelis. Nam dum id studuit munire(固める), nullius pepercit(容赦) vitae, quem ejus insidiatorem(陰謀者) putaret.

エペイロス人からは、ただ一人、ローマ人と戦ったピュロス(前319–272年)がいる。彼はペロポネソス半島の都市アルゴスを攻撃していた際、石に当たって命を落とした。シチリア人からも同じくただ一人、ディオニュシオス一世(前432–367年)がいる。彼は武勇に秀で、戦争に長けており、僭主には容易に見出せない資質——すなわち、決して色好みでなく、贅沢を好まず、強欲でなく、果ては単独かつ永久の支配権以外には何一つ欲望を抱かない人物であった。しかし、彼はこの点において、残酷であった。なぜなら、彼は支配権を盤石にすることに執着したため、自身の命を狙っていると見た者の命は誰一人として容赦しなかったからである。

3 Hic cum virtute tyrannidem sibi peperisset(過去完>pario手に入れる), magna retinuit felicitate. Maior enim annos LX natus(歳) decessit florente regno neque in tam multis annis cujusquam ex sua stirpe funus vidit, cum ex tribus uxoribus liberos(子供) procreasset multique ei nati essent nepotes(孫).

彼は実力によって僭主の座を手に入れると、驚くべき幸運によってそれを維持した。というのも、彼は王国が繁栄を極めていた六十歳以上の年齢で世を去り、これほど長年にわたる歳月の中で、自らの子孫から誰一人の葬儀を出すことがなかったからである。彼は三人の妻との間に子供たちをもうけ、多くの孫たちにも恵まれていたのであった。

[3] Fuerunt praeterea magni reges ex amicis Alexandri Magni, qui post obitum ejus imperia ceperunt, in his Antigonus et huius filius Demetrius, Lysimachus, Seleucus, Ptolemaeus.

さらに、アレクサンドロス大王の友たちの間からも、大王の死後に支配権を握った偉大な王たちが出た。その中にはアンティゴノス(前382–301年)とその子デメトリオス(前337–283年)、リュシマコス(前360–281年)、セレウコス(前359–281年)、プトレマイオス(1世,前367–282年)らがいる。

2 Ex his Antigonus in proelio, cum adversus Seleucum et Lysimachum dimicaret(戦う), occisus est. Pari leto(死) affectus est Lysimachus ab Seleuco; namque societate dissoluta bellum inter se gesserunt.

彼らのうちアンティゴノスは、セレウコスおよびリュシマコスと戦った合戦(イプソスの戦い)において戦死した。リュシマコスもまた、セレウコスによって同様の死を遂げた。同盟関係が破綻した後、彼らは互いに戦争を開始したからである。

3 At Demetrius, cum filiam suam Seleuco in matrimonium dedisset neque eo magis(にも関わらず) fida(信頼ある) inter eos amicitia manere potuisset, captus bello in custodia socer(舅) generi(婿) periit a morbo.

一方、デメトリオスは自らの娘(ストラトニケ)をセレウコスに妻として与えたものの、それによって両者の間に信頼ある友情が保たれることはなく、戦争で捕らえられ、義理の父(=デメトリオス)は義理の息子(セレウコス)の監視のもと、病気によって没した。

4 Neque ita multo post Seleucus a Ptolemaeo Cerauno dolo(謀略) interfectus est, quem ille(Seleucus) a patre expulsum Alexandrea, alienarum opum(>ops助け) indigentem receperat(過去完). Ipse autem Ptolemaeus, cum vivus filio regnum tradidisset, ab illo eodem vita privatus dicitur.

それから間もなく、セレウコスはプトレマイオス・ケラウノス(プトレマイオス1世の息子 前319–279年)の謀略にかかって殺害された。このケラウノスは、父によってアレクサンドリアから追放され援助を必要としていたところを、セレウコス自身が受け容れてやった男であった。そしてプトレマイオス(1世)自身は、生存中に息子(=プトレマイオス2世)に王国を譲ったが、その同じ息子によって命を奪われたという噂がある。

5 De quibus quoniam satis dictum putamus, non incommodum videtur non praeterire Hamilcarem et Hannibalem, quos et animi magnitudine et calliditate(巧妙) omnes in Africa natos praestitisse constat(明白).

彼らについてはこれで十分に語ったと思われるが、次にハミルカルとハンニバルにあえて言及することは不適切ではあるまい。彼らは精神の偉大さと巧みな策略において、アフリカに生まれたあらゆる人々を凌駕していたことが広く認められているからである。



XXII CORNELI NEPOTIS HAMILCAR
ハミルカル伝(–前228年)

[1] HAMILCAR, Hannibalis filius, cognomine Barca, Carthaginiensis, primo Poenico bello, sed temporibus extremis, admodum adulescentulus in Sicilia praeesse coepit exercitui.

バルカの異名を持つカルタゴ人、ハンニバルの子ハミルカルは、第一次ポエニ戦争の末期、きわめて若い盛りにシチリアにおいて軍の指揮を執り始めた。

2 Cum ante ejus adventum et mari et terra male res gererentur Carthaginiensium, ipse, ubi adfuit, numquam hosti cessit neque locum(余地) nocendi(害する) dedit saepeque e contrario(それどころか) occasione data lacessivit(挑戦) semperque superior discessit(〜となる). Quo facto, cum paene omnia in Sicilia Poeni amisissent, ille Erycem sic defendit, ut bellum eo loco gestum non videretur.

彼の到着前には、カルタゴ側の陣営は陸でも海でも惨敗を喫していたが、彼自身が現地に着任するや、決して敵に屈することなく、被害を受ける余地を与えなかった。それどころか好機あるたびに頻繁に攻撃を仕掛け、常に優位に立って引き揚げた。その結果、カルタゴ勢がシチリアのほぼ全土を失っていた中で、彼はエリュクスの要塞を確固として防衛し、その場所で戦争が行われているとは到底見えないほど見事に抑え込んだのであった。

3 Interim Carthaginienses classe apud insulas Aegatis a C. Lutatio, consule Romanorum, superati(敗れ) statuerunt(決める) belli facere finem eamque rem arbitrio(一任) permiserunt(委ねる) Hamilcaris. Ille etsi flagrabat bellandi cupiditate, tamen paci(講和) serviundum(従う) putavit, quod patriam, exhaustam sumptibus(出費), diutius calamitates belli ferre non posse intellegebat,

その間、カルタゴ本国はアエガテス諸島沖の海戦にてローマの執政官ガイウス・ルタティウス・カトゥルス率いる艦隊に破れ、講和を決意し、その件の一任をハミルカルに託した。彼は戦意に燃えていたものの、出費によって荒廃し切った祖国がこれ以上戦争の惨禍に耐えられないことを理解していたため、講和に従うべきだと考えた。

4 sed ita, ut statim mente agitaret, si paulum modo res essent refectae, bellum renovare Romanosque armis persequi, donicum(=donec) aut virtute vicissent aut victi manus dedissent.

しかし彼は、少しでも情勢が回復したならば、戦争を再開して、自らの武勇によって勝利を収めるか、あるいは敗れて降伏するか決着がつくまで、ローマ人を武力で徹底追撃しようと、すぐさま心の中で目論んでいたのである。

5 Hoc consilio pacem conciliavit(もたらす); in quo tanta fuit ferocia, cum Catulus negaret bellum compositurum(鎮める), nisi ille cum suis, qui Erycem tenuerunt, armis relictis Sicilia decederent, ut succumbente(屈する) patria ipse periturum se potius dixerit, quam cum tanto flagitio(恥辱) domum rediret. Non enim suae esse virtutis arma a patria accepta adversus hostis adversariis tradere. Huius pertinaciae cessit Catulus.

彼はこの意図をもって講和を成立させた。その際、彼の屈強さはまことに凄まじいものであった。カトゥルスが「エリュクスを保持しているハミルカルとその兵らが武器を捨ててシチリアを去らない限り、講和をまとめない」と拒絶した時、ハミルカルは、「それほどの大恥をかいて帰国するくらいなら、祖国が滅んで自分は戦死したほうがましだ。なぜなら、敵に対抗するために祖国から授かった武器を、敵に引き渡すことは自らの武勇の誇りに反するからだ」と言い放ったのである。カトゥルスはこの堅固な意地に折れて妥協した。

[2] At ille ut Carthaginem venit, multo aliter, ac sperarat, rem publicam se habentem cognovit. Namque diuturnitate externi mali tantum exarsit(完 燃え上がる) intestinum bellum(内乱), ut numquam in pari periculo fuerit Carthago, nisi cum deleta est.

しかし、彼がカルタゴに到着した時、国家の状態は彼が予想していたのとは大きく異なっていることを知った。というのも、対外的な災いが長期化したことによって、大規模な内乱が燃え上がっており、カルタゴが壊滅した時を除けば、これほどの巨大な危険がカルタゴに迫っていたことはないからである。

2 Primo mercennarii milites, qui adversus Romanos fuerant, desciverunt(離脱); quorum numerus erat ‾XX‾ milium. Hi totam abalienarunt(離反させる) Africam, ipsam Carthaginem oppugnarunt.

まず、カルタゴがローマ人に対抗するために雇っていた傭兵たちが叛逆した。その数は二万人に及んだ。彼らはアフリカ全土を反乱に巻き込み、カルタゴ市そのものを包囲・攻撃した。

3 Quibus malis adeo sunt Poeni perterriti, ut etiam auxilia ab Romanis petierint eaque impetrarint(獲得). Sed extremo, cum prope jam ad desperationem pervenissent, Hamilcarem imperatorem fecerunt.

これらの惨禍にカルタゴ人は大いに恐怖し、ローマ人にさえ援助を要請して、それを獲得したほどであった。しかし、窮状がいよいよ絶望的となるや、彼らはこの同じハミルカルを再び最高司令官に任命した。

4 Is non solum hostis a muris Carthaginis removit, cum amplius C milia facta essent armatorum, sed etiam eo compulit, ut locorum angustiis clausi plures fame quam ferro interirent. Omnia oppida abalienata, in his Uticam atque Hipponem, valentissima totius Africae, restituit patriae.

彼は、武装した敵の兵力が十万人以上に膨れ上がっていたにもかかわらず、敵をカルタゴの城壁から退けただけでなく、彼らを狭隘な峡谷に追い込み、剣によってよりもむしろ飢餓によって多くの者を死に追いやった。彼は離反していたすべての都市、その中には全アフリカの中でも最も強固な都市であるウティカやヒッポをも祖国へと復帰させた。

5 Neque eo fuit contentus, sed etiam finis imperii propagavit, tota Africa tantum otium reddidit, ut nullum in ea bellum videretur multis annis fuisse.

彼はそれだけに満足せず、カルタゴの領土を拡張し、アフリカ全土にまったき平和をもたらしたため、そこでは何年にわたって一度も戦争などなかったように見えたほどであった。

[3] Rebus his ex sententia(思い通り) peractis, fidenti animo atque infesto(敵意) Romanis, quo facilius causam bellandi reperiret, effecit, ut imperator cum exercitu in Hispaniam mitteretur, eoque secum duxit filium Hannibalem annorum novem.

これらの事を思い通りに遂行すると、彼は確固たる自信とローマ人への激しい敵意を胸に、戦争を起こす口実をより容易に見出せるよう、自身が司令官として軍とともにスペインへ派遣されるよう取り計らった。そしてその地へ、九歳になる息子のハンニバルを連れて行った。

2 Erat praeterea cum eo adulescens illustris(名高い), formosus, Hasdrubal; quem nonnulli diligi turpius, quam par erat, ab Hamilcare loquebantur. Non enim maledici tanto viro deesse poterant. Quo factum est, ut a praefecto morum Hasdrubal cum eo vetaretur(禁止) esse. Huic ille filiam suam in matrimonium dedit, quod moribus eorum non poterat interdici(禁止) socero(et) genero.

このとき彼の傍らには、ハスドルバル(–前221年)という高貴で容姿端麗な若者がいた。彼については「ハミルカルから不適切なほど愛されている」と噂するものがいた。これほど偉大な人物に対しても、誹謗中傷する者がいたのである。その結果、ハスドルバルがハミルカルと同居することを風紀監督官から禁じられるという事態に至った。そこでハミルカルは彼に自身の娘を妻として与えた。彼らの法によれば、義父と義理の息子の間に同居を禁じることはできなかったからである。

3 De hoc ideo(=idcirco) mentionem fecimus, quod Hamilcare occiso ille exercitui praefuit resque magnas gessit et princeps(最初に) largitione vetustos pervertit mores Carthaginiensium ejusdemque post mortem Hannibal ab exercitu accepit imperium.

私がハスドルバルについて言及したのは、ハミルカルの戦死後に彼が軍の指揮を執って大功を立て、さらに金銭のばらまきによってカルタゴ人の古き良き道徳を初めて腐敗させた人物だからであり、また彼の死後にハンニバルが軍から指揮権を受け取ったためである。

[4] At Hamilcar posteaquam mare transiit in Hispaniamque venit, magnas res secunda gessit fortuna; maximas bellicosissimasque gentes subegit; equis, armis, viris, pecunia totam locupletavit(豊かにする) Africam.

しかし、ハミルカルは海を渡ってスペインに到着した後、幸運にも恵まれて輝かしい偉業を成し遂げた。彼は極めて好戦的な最大級の諸部族を服従させ、馬匹、武器、兵員、そして金銭によってカルタゴ本国を豊かに潤した。

2 Hic cum in Italiam bellum inferre meditaretur, nono anno, postquam in Hispaniam venerat, in proelio pugnans adversus Vettones occisus est.

彼はイタリアへ戦争を仕掛けようと企てていた矢先、スペインに到着してから九年目、ウェットーネス人との戦闘で戦った際に戦死した。

3 Huius perpetuum odium erga Romanos maxime concitasse(引き起こす) videtur secundum bellum Poenicum. Namque Hannibal, filius ejus, assiduis(絶え間ない) patris obtestationibus(懇願) eo est perductus(導く), ut interire quam Romanos non experiri(争う) mallet.

ローマ人に対する彼の絶えざる憎悪こそが、第二次ポエニ戦争を引き起こしたと思われる。というのも、彼の息子ハンニバルは、父の絶え間ない説得によって、「ローマ人に戦いを挑まないくらいなら死んだほうがマシだ」と思い詰めるに至ったからである。



XXIII CORNELI NEPOTIS HANNIBAL

[1] HANNIBAL, Hamilcaris filius, Carthaginiensis. Si verum est, quod nemo dubitat, ut populus Romanus omnes gentes virtute superarit, non est infitiandum Hannibalem tanto praestitisse ceteros imperatores prudentia, quanto populus Romanus antecedat fortitudine cunctas nationes. 2 Nam quotienscumque cum eo congressus est in Italia, semper discessit superior. Quod nisi domi civium suorum invidia debilitatus esset, Romanos videtur superare potuisse. Sed multorum obtrectatio devicit unius virtutem. 3 Hic autem velut hereditate relictum odium paternum erga Romanos sic conservavit, ut prius animam quam id deposuerit, qui quidem, cum patria pulsus esset et alienarum opum indigeret, numquam destiterit animo bellare cum Romanis.

[2] Nam ut omittam Philippum, quem absens hostem reddidit Romanis, omnium his temporibus potentissimus rex Antiochus fuit. Hunc tanta cupiditate incendit bellandi, ut usque a rubro mari arma conatus sit inferre Italiae. 2 Ad quem cum legati venissent Romani, qui de ejus voluntate explorarent darentque operam consiliis clandestinis ut Hannibalem in suspicionem regi adducerent, tamquam ab ipsis corruptus alia atque antea sentiret, neque id frustra fecissent idque Hannibal comperisset seque ab interioribus consiliis segregari vidisset, tempore dato adiit ad regem, 3 eique cum multa de fide sua et odio in Romanos commemorasset, hoc adjunxit: 'Pater meus' inquit 'Hamilcar puerulo me, utpote non amplius VIIII annos nato, in Hispaniam imperator proficiscens Carthagine, Jovi optimo maximo hostias immolavit. 4 Quae divina res dum conficiebatur, quaesivit a me, vellemne secum in castra proficisci. Id cum libenter accepissem atque ab eo petere coepissem, ne dubitaret ducere, tum ille 'Faciam', inquit 'si mihi fidem, quam postulo, dederis.' Simul me ad aram adduxit, apud quam sacrificare instituerat, eamque ceteris remotis tenentem jurare jussit numquam me in amicitia cum Romanis fore. 5 Id ego jus jurandum patri datum usque ad hanc aetatem ita conservavi, ut nemini dubium esse debeat, quin reliquo tempore eadem mente sim futurus. 6 Quare, si quid amice de Romanis cogitabis, non imprudenter feceris, si me celaris; cum quidem bellum parabis, te ipsum frustraberis, si non me in eo principem posueris.' Hac igitur, qua diximus, aetate cum patre in Hispaniam profectus est.

[3] Cujus post obitum, Hasdrubale imperatore suffecto, equitatui omni praefuit. Hoc quoque interfecto exercitus summam imperii ad eum detulit. Id Carthaginem delatum publice comprobatum est. 2 Sic Hannibal, minor V et XX annis natus imperator factus, proximo triennio omnes gentes Hispaniae bello subegit; Saguntum, foederatam civitatem, vi expugnavit; tres exercitus maximos comparavit. 3 Ex his unum in Africam misit, alterum cum Hasdrubale fratre in Hispania reliquit, tertium in Italiam secum duxit. Saltum Pyrenaeum transiit. Quacumque iter fecit, cum omnibus incolis conflixit: neminem nisi victum dimisit. 4 Ad Alpes posteaquam venit, quae Italiam ab Gallia seiungunt, quas nemo umquam cum exercitu ante eum praeter Herculem Graium transierat, quo facto is hodie saltus Graius appellatur, Alpicos conantes prohibere transitu concidit; loca patefecit, itinera muniit, effecit, ut ea elephantus ornatus ire posset, qua antea unus homo inermis vix poterat repere. Hac copias traduxit in Italiamque pervenit.

[4] Conflixerat apud Rhodanum cum P. Cornelio Scipione consule eumque pepulerat. Cum hoc eodem Clastidi apud Padum decernit sauciumque inde ac fugatum dimittit. 2 Tertio idem Scipio cum collega Tiberio Longo apud Trebiam adversus eum venit. Cum his manum conseruit, utrosque profligavit. Inde per Ligures Appenninum transiit, petens Etruriam. 3 Hoc itinere adeo gravi morbo afficitur oculorum, ut postea numquam dextro aeque bene usus sit. Qua valetudine cum etiam tum premeretur lecticaque ferretur C. Flaminium consulem apud Trasumenum cum exercitu insidiis circumventum occidit neque multo post C. Centenium praetorem cum delecta manu saltus occupantem. Hinc in Apuliam pervenit. 4 Ibi obviam ei venerunt duo consules, C. Terentius et L. Aemilius. Utriusque exercitus uno proelio fugavit, Paulum consulem occidit et aliquot praeterea consulares, in his Cn. Servilium Geminum, qui superiore anno fuerat consul.

[5] Hac pugna pugnata Romam profectus est nullo resistente. In propinquis urbi montibus moratus est. Cum aliquot ibi dies castra habuisset et Capuam reverteretur, Q. Fabius Maximus, dictator Romanus, in agro Falerno ei se objecit. 2 Hic clausus locorum angustiis noctu sine ullo detrimento exercitus se expedivit; Fabioque, callidissimo imperatori, dedit verba. Namque obducta nocte sarmenta in cornibus juvencorum deligata incendit ejusque generis multitudinem magnam dispalatam immisit. Quo repentino objecto visu tantum terrorem injecit exercitui Romanorum, ut egredi extra vallum nemo sit ausus. 3 Hanc post rem gestam non ita multis diebus M. Minucium Rufum, magistrum equitum pari ac dictatorem imperio, dolo productum in proelium fugavit. Tiberium Sempronium Gracchum, iterum consulem, in Lucanis absens in insidias inductum sustulit. M. Claudium Marcellum, quinquies consulem, apud Venusiam pari modo interfecit. 4 Longum est omnia enumerare proelia. Quare hoc unum satis erit dictum, ex quo intellegi possit, quantus ille fuerit: quamdiu in Italia fuit, nemo ei in acie restitit, nemo adversus eum post Cannensem pugnam in campo castra posuit.

[6] Hinc invictus patriam defensum revocatus bellum gessit adversus P. Scipionem, filium ejus, quem ipse primo apud Rhodanum, iterum apud Padum, tertio apud Trebiam fugarat. 2 Cum hoc exhaustis jam patriae facultatibus cupivit impraesentiarum bellum componere, quo valentior postea congrederetur. In colloquium convenit; condiciones non convenerunt. 3 Post id factum paucis diebus apud Zamam cum eodem conflixit: pulsus ― incredibile dictu ― biduo et duabus noctibus Hadrumetum pervenit, quod abest ab Zama circiter milia passuum trecenta. 4 In hac fuga Numidae, qui simul cum eo ex acie excesserant, insidiati sunt ei; quos non solum effugit, sed etiam ipsos oppressit. Hadrumeti reliquos e fuga collegit; novis dilectibus paucis diebus multos contraxit.

[7] Cum in apparando acerrime esset occupatus, Carthaginienses bellum cum Romanis composuerunt. Ille nihilo setius exercitui postea praefuit resque in Africa gessit [itemque Mago frater ejus] usque ad P. Sulpicium C. Aurelium consules. 2 His enim magistratibus legati Carthaginienses Romam venerunt, qui senatui populoque Romano gratias agerent, quod cum iis pacem fecissent, ob eamque rem corona aurea eos donarent simulque peterent, ut obsides eorum Fregellis essent captivique redderentur. 3 His ex senatus consulto responsum est: munus eorum gratum acceptumque esse; obsides, quo loco rogarent, futuros; captivos non remissuros, quod Hannibalem, cujus opera susceptum bellum foret, inimicissimum nomini Romano, etiamnum cum imperio apud exercitum haberent itemque fratrem ejus Magonem. 4 Hoc responso Carthaginienses cognito Hannibalem domum et Magonem revocarunt. Huc ut rediit, rex factus est, postquam praetor fuerat, anno secundo et vicesimo. Ut enim Romae consules, sic Carthagine quotannis annui bini reges creabantur. 5 In eo magistratu pari diligentia se Hannibal praebuit, ac fuerat in bello. Namque effecit, ex novis vectigalibus non solum ut esset pecunia, quae Romanis ex foedere penderetur, sed etiam superesset, quae in aerario reponeretur. 6 Deinde [anno post praeturam] M. Claudio L. Furio consulibus Roma legati Carthaginem venerunt. Hos Hannibal ratus sui exposcendi gratia missos, priusquam iis senatus daretur, navem ascendit clam atque in Syriam ad Antiochum profugit. 7 Hac re palam facta Poeni naves duas, quae eum comprehenderent, si possent consequi, miserunt, bona ejus publicarunt, domum a fundamentis disjecerunt, ipsum exulem judicarunt.

[8] At Hannibal anno tertio postquam domo profugerat, L. Cornelio Q. Minucio consulibus, cum quinque navibus Africam accessit in finibus Cyrenaeorum si forte Carthaginienses ad bellum Antiochi spe fiduciaque inducere posset, cui jam persuaserat ut cum exercitibus in Italiam proficisceretur. Huc Magonem fratrem excivit. 2 Id ubi Poeni resciverunt, Magonem eadem, qua fratrem, absentem affecerunt poena. Illi desperatis rebus cum solvissent naves ac vela ventis dedissent, Hannibal ad Antiochum pervenit. De Magonis interitu duplex memoria prodita est. Namque alii naufragio, alii a servolis ipsius interfectum eum scriptum reliquerunt. 3 Antiochus autem, si tam in agendo bello consiliis ejus parere voluisset, quam in suscipiendo instituerat, propius Tiberi quam Thermopylis de summa imperii dimicasset. Quem etsi multa stulte conari videbat, tamen nulla deseruit in re. 4 Praefuit paucis navibus, quas ex Syria jussus erat in Asiam ducere, hisque adversus Rhodiorum classem in Pamphylio mari conflixit. Quo cum multitudine adversariorum sui superarentur, ipse, quo cornu rem gessit, fuit superior.

[9] Antiocho fugato verens, ne dederetur, quod sine dubio accidisset, si sui fecisset potestatem, Cretam ad Gortynios venit, ut ibi, quo se conferret, consideraret. 2 Vidit autem vir omnium callidissimus in magno se fore periculo, nisi quid providisset, propter avaritiam Cretensium. Magnam enim secum pecuniam portabat, de qua sciebat exisse famam. 3 Itaque capit tale consilium. Amphoras complures complet plumbo, summas operit auro et argento. Has praesentibus principibus deponit in templo Dianae, simulans se suas fortunas illorum fidei credere. His in errorem inductis statuas aeneas, quas secum portabat, omni sua pecunia complet easque in propatulo domi abicit. 4 Gortynii templum magna cura custodiunt non tam a ceteris quam ab Hannibale, ne ille inscientibus iis tolleret secumque duceret.

[10] Sic conservatis suis rebus Poenus illusis Cretensibus omnibus ad Prusiam in Pontum pervenit. Apud quem eodem animo fuit erga Italiam neque aliud quicquam egit quam regem armavit et exercuit adversus Romanos. 2 Quem cum videret domesticis opibus minus esse robustum, conciliabat ceteros reges, adjungebat bellicosas nationes. Dissidebat ab eo Pergamenus rex Eumenes, Romanis amicissimus, bellumque inter eos gerebatur et mari et terra; 3 sed utrobique Eumenes plus valebat propter Romanorum societatem. Quo magis cupiebat eum Hannibal opprimi; quem si removisset, faciliora sibi cetera fore arbitrabatur. Ad hunc interficiundum talem iniit rationem. 4 Classe paucis diebus erant decreturi. Superabatur navium multitudine; dolo erat pugnandum, cum par non esset armis. Imperavit quam plurimas venenatas serpentes vivas colligi easque in vasa fictilia conici. 5 Harum cum effecisset magnam multitudinem, die ipso, quo facturus erat navale proelium, classiarios convocat hisque praecipit, omnes ut in unam Eumenis regis concurrant navem, a ceteris tantum satis habeant se defendere. Id illos facile serpentium multitudine consecuturos. 6 Rex autem in qua nave veheretur, ut scirent, se facturum. Quem si aut cepissent aut interfecissent, magno iis pollicetur praemio fore.

[11] Tali cohortatione militum facta classis ab utrisque in proelium deducitur. Quarum acie constituta, priusquam signum pugnae daretur, Hannibal, ut palam faceret suis, quo loco Eumenes esset, tabellarium in scapha cum caduceo mittit. 2 Qui ubi ad naves adversariorum pervenit epistulamque ostendens se regem professus est quaerere, statim ad Eumenem deductus est, quod nemo dubitabat, quin aliquid de pace esset scriptum. Tabellarius ducis nave declarata suis eodem, unde erat egressus, se recepit. 3 At Eumenes soluta epistula nihil in ea repperit, nisi quae ad irridendum eum pertinerent. Cujus etsi causam mirabatur neque reperiebat, tamen proelium statim committere non dubitavit. 4 Horum in concursu Bithynii Hannibalis praecepto universi navem Eumenis adoriuntur. Quorum vim rex cum sustinere non posset, fuga salutem petit; quam consecutus non esset, nisi intra sua praesidia se recepisset, quae in proximo litore erant collocata. 5 Reliquae Pergamenae naves cum adversarios premerent acrius, repente in eas vasa fictilia, de quibus supra mentionem fecimus, conici coepta sunt. Quae jacta initio risum pugnantibus concitarunt, neque, quare id fieret, poterat intellegi. 6 Postquam autem naves suas oppletas conspexerunt serpentibus, nova re perterriti, cum, quid potissimum vitarent, non viderent, puppes verterunt seque ad sua castra nautica rettulerunt. 7 Sic Hannibal consilio arma Pergamenorum superavit neque tum solum, sed saepe alias pedestribus copiis pari prudentia pepulit adversarios.

[12] Quae dum in Asia geruntur, accidit casu ut legati Prusiae Romae apud T. Quintium Flamininum consularem cenarent atque ibi de Hannibale mentione facta ex his unus diceret eum in Prusiae regno esse. 2 Id postero die Flamininus senatui detulit. Patres conscripti, qui Hannibale vivo numquam se sine insidiis futuros existimarent, legatos in Bithyniam miserunt, in his Flamininum, qui ab rege peterent, ne inimicissimum suum secum haberet sibique dederet. 3 His Prusia negare ausus non est: illud recusavit, ne id a se fieri postularent, quod adversus jus hospitii esset: ipsi, si possent, comprehenderent; locum ubi esset, facile inventuros. Hannibal enim uno loco se tenebat, in castello, quod ei a rege datum erat muneri, idque sic aedificarat, ut in omnibus partibus aedificii exitus haberet, scilicet verens, ne usu veniret, quod accidit. 4 Huc cum legati Romanorum venissent ac multitudine domum ejus circumdedissent, puer ab ianua prospiciens Hannibali dixit plures praeter consuetudinem armatos apparere. Qui imperavit ei, ut omnes fores aedificii circumiret ac propere sibi nuntiaret, num eodem modo undique obsideretur. 5 Puer cum celeriter, quid esset, renuntiasset omnisque exitus occupatos ostendisset, sensit id non fortuito factum, sed se peti neque sibi diutius vitam esse retinendam. Quam ne alieno arbitrio dimitteret, memor pristinarum virtutum venenum, quod semper secum habere consuerat, sumpsit.

[13] Sic vir fortissimus, multis variisque perfunctus laboribus, anno acquievit septuagesimo. Quibus consulibus interierit, non convenit. Namque Atticus M. Claudio Marcello Q. Fabio Labeone consulibus mortuum in annali suo scriptum reliquit, at Polybius L. Aemilio Paulo Cn. Baebio Tamphilo, Sulpicius autem Blitho P. Cornelio Cethego M. Baebio Tamphilo. 2 Atque hic tantus vir tantisque bellis districtus nonnihil temporis tribuit litteris. Namque aliquot ejus libri sunt, Graeco sermone confecti, in his ad Rhodios de Cn. Manlii Volsonis in Asia rebus gestis. 3 Huius belli gesta multi memoriae prodiderunt, sed ex his duo, qui cum eo in castris fuerunt simulque vixerunt, quamdiu fortuna passa est, Silenus et Sosylus Lacedaemonius. Atque hoc Sosylo Hannibal litterarum Graecarum usus est doctore. 4 Sed nos tempus est huius libri facere finem et Romanorum explicare imperatores, quo facilius collatis utrorumque factis, qui viri praeferendi sint, possit judicari.



XXIV CORNELI NEPOTIS M. CATO
マルクス・カト(前234–149年)

[1] M. CATO, ortus municipio(自治都市) Tusculo adulescentulus, priusquam honoribus operam daret, versatus est in Sabinis, quod ibi heredium(相続財産) a patre relictum habebat. Inde hortatu L. Valerii Flacci, quem in consulatu censuraque habuit collegam, ut M. Perpenna censorius narrare solitus est, Romam demigravit in foroque esse coepit.

マルクス・カトは、トゥスクルム市の出身で、若い頃、まだ官職に就くことを志す以前には、サビニ人の地方で暮らしていた。というのも、そこに父から受け継いだ農地を所有していたからである。そこから、元監察官マルクス・ペルペンナが語るのを常としていたことによると、後に執政官職と監察官職で同僚となるルキウス・ウァレリウス・フラックスの勧めによってローマへ移住し、法廷や政界で活動し始めた。

2 Primum stipendium(兵役) meruit(軍務に就く) annorum decem septemque. Q. Fabio M. Claudio consulibus tribunus militum(軍司令官) in Sicilia fuit. Inde ut rediit, castra secutus est C. Claudii Neronis, magnique opera ejus existimata est in proelio apud Senam, quo cecidit Hasdrubal, frater Hannibalis.

彼は十七歳で初めて兵役に就いた。クィントゥス・ファビウスとマルクス・クラウディウスが執政官であった年、彼はシチリアで軍司令官を務めた。そこから帰還すると、彼は執政官ガイウス・クラウディウス・ネロの軍に従軍した。そして、ハンニバルの弟ハスドルバルが戦死したセナの戦い(前207年)において、彼の働きは非常に高く評価された。

3 Quaestor obtigit P. Africano consuli; cum quo non pro sortis necessitudine vixit: namque ab eo perpetua dissensit vita.

彼はのちにアフリカヌスと呼ばれるプブリウス・スキピオが執政官(前205年)であったとき、抽選によってその財務官に任命された(前204年)。しかし彼は、職務上の結び付きにふさわしい関係をスキピオとは保たなかった。というのも、生涯にわたって彼とは意見を異にしていたからである。

4 Aedilis plebi(属) factus est cum C. Helvio. Praetor provinciam obtinuit Sardiniam, ex qua, quaestor superiore tempore ex Africa decedens, Q. Ennium poetam deduxerat; quod non minoris aestimamus quam quemlibet amplissimum Sardiniensem triumphum.

彼はガイウス・ヘルウィウスとともに平民造営官となった(前199年)。法務官になると、サルディニア属州の担当になった。彼は以前、アフリカから財務官として帰国する途中、このサルディニアから詩人クィントゥス・エンニウスをローマへ連れて来ていた。私はこのことを、サルディニアでどんな大きな勝利を挙げることにも劣らぬ大きな功績だと評価している。

[2] Consulatum gessit cum L. Valerio Flacco, sorte provinciam nactus Hispaniam citeriorem, exque ea triumphum deportavit(持ち帰る).

彼はルキウス・ウァレリウス・フラックスとともに執政官を務め(前195年)、くじによって属州ヒスパニア・キテリオルを割り当てられ、そこから凱旋式を挙げて帰国した。

2 Ibi cum diutius moraretur, P. Scipio Africanus, consul iterum, cujus in priori consulatu quaestor fuerat, voluit eum de provincia depellere et ipse ei succedere neque hoc per senatum efficere potuit, cum(←) quidem Scipio principatum in civitate obtineret, quod tum non potentia, sed jure(法) res publica administrabatur. Qua ex re iratus senatui, consulatu peracto(終える) privatus in urbe mansit.

彼がそこで通常より長く任地にとどまっていたとき、二度目の執政官であったプブリウス・スキピオ・アフリカヌス(前194年)─カトは彼の最初の執政官の時には財務官であった─は、彼を属州から更迭し、自らその後任になろうとした。しかし、スキピオは国家第一人者であったにも関わらず、元老院を通じてそれを実現することはできなかった。というのは、当時の国家は権力ではなく法律によって運営されていたからである。このことから元老院に腹を立てたスキピオは、執政官の任期を終えると、一私人としてローマにとどまった。

3 At Cato, censor cum eodem Flacco factus, severe praefuit ei potestati. Nam et in complures nobiles animadvertit(処罰) et multas res novas in edictum addidit, qua re luxuria reprimeretur, quae jam tum incipiebat pullulare(はびこる).

一方カトは、同じフラックスとともに監察官となり(前184年)、その職務を厳格に遂行した。彼は多くの貴族を処罰し、また監察官布告に多くの新しい規定を加えた。それによって、すでにその頃から芽生え始めていた奢侈を抑えるようにしたのである。

4 Circiter annos octoginta, usque ad extremam aetatem ab adulescentia, rei publicae causa suscipere inimicitias non destitit. A multis temptatus(攻撃された) non modo nullum detrimentum existimationis fecit, sed, quoad vixit, virtutum laude crevit.

彼は青年時代から八十歳近くの、人生の最晩年に至るまで、国家のために人々の敵意を買うことをやめなかった。彼は、多くの人から攻撃を受けたが、名声を少しも損なわなかっただけでなく、むしろ生きている間じゅう、その徳に対する称賛によってますます評価を高めていった。

[3] In omnibus rebus singulari fuit industria. Nam et agricola(農夫) sollers(熟練した) et peritus juris consultus et magnus imperator et probabilis orator et cupidissimus(愛する) litterarum(学問) fuit.

彼はあらゆる事柄において、並外れた勤勉さを示した。というのも、彼は熟練した農夫であり、有能な法律家であり、優れた将軍であり、説得力に富む弁論家であり、さらに学問をこの上なく愛する人でもあった。

2 Quarum studium etsi senior arripuerat(習得), tamen tantum progressum fecit, ut non facile reperiri possit neque de Graecis neque de Italicis rebus, quod ei fuerit incognitum. Ab adulescentia confecit(書く) orationes. Senex historias scribere instituit.

彼は学問の研究を始めたのは晩年になってからではあったが、それでも非常な進歩を遂げたので、ギリシアやイタリアの事について、彼の知らないことを見つけるのは容易ではないほどであった。彼は青年時代から演説を書いた。老年になると歴史を書くことを始めた。

3 Earum sunt libri VII. Primus continet res gestas regum populi Romani: secundus et tertius, unde quaeque civitas orta sit Italica; ob quam rem omnes Origines videtur appellasse. In quarto autem bellum Poenicum est primum, in quinto secundum.

彼の歴史書は全七巻から成っている。第一巻はローマ王政時代の事績を扱う。第二・第三巻はイタリアの諸都市がそれぞれどこから起こったかを述べる。そこから彼は全巻を『起源(オリギネス)』と名づけたようである。第四巻には第一次ポエニ戦争が、第五巻には第二次ポエニ戦争が扱われている。

4 Atque haec omnia capitulatim sunt dicta. Reliquaque bella pari modo persecutus est usque ad praeturam Servii Galbae, qui diripuit Lusitanos; atque horum bellorum duces non nominavit, sed sine nominibus res notavit. In eisdem exposuit, quae in Italia Hispaniisque aut fierent aut viderentur admiranda. In quibus multa industria et diligentia comparet(見られる), nulla doctrina.

しかも、これらはすべて簡潔に章立てにして述べられている。その後の戦争も同じように、ルシタニア人を虐殺・略奪したセルウィウス・ガルバの法務官の時代(前151年)に至るまで叙述した。そして、それらの戦争では将軍たちの名を挙げず、名前を記さないまま出来事を記録した。また同じ著作の中で、イタリアやヒスパニアで起こったこと、あるいは見るに値する場所についても記述した。しかし、そこには多くの努力と丹念さが見られるが、学問的教養は見られない。

5 Huius de vita et moribus plura in eo libro persecuti(述べる) sumus, quem separatim de eo fecimus rogatu T. Pomponii Attici. Quare studiosos Catonis ad illud volumen delegamus.

彼の生涯や人物については、私がティトゥス・ポンポニウス・アッティクスの依頼で彼について別に著した書物の中で、さらに詳しく述べている。それゆえ、カトについてさらに学びたい人は、その書物を読んでもらいたい。



XXV CORNELI NEPOTIS ATTICUS

アッティクス伝(前110〜32年)

[1] T. POMPONIUS ATTICUS, ab origine ultima stirpis Romanae generatus(生まれた), perpetuo(副) a majoribus acceptam equestrem obtinuit dignitatem(身分).

ティトゥス・ポンポニウス・アッティクスは、古くから続くローマの家系の出身であり、祖先から受け継いだ騎士身分を生涯にわたって保ち続けた。

2 Patre usus est diligente et, ut tum erant tempora, diti in primisque studioso litterarum. Hic, prout ipse amabat litteras, omnibus doctrinis, quibus puerilis aetas impertiri(授ける) debet, filium erudivit(教育).

父は、子をよく気遣う人物であり、当時としては裕福で、とりわけ学問を愛する人であった。父は自ら文学を愛していたので、少年時代に授けるべきあらゆる学芸を息子に学ばせた。

3 Erat autem in puero praeter docilitatem(教えやすい) ingenii(素質) summa suavitas(魅力) oris(発音) atque vocis, ut non solum celeriter acciperet, quae tradebantur(教える), sed etiam excellenter pronuntiaret. Qua ex re in pueritia(子供時代) nobilis(有名な) inter aequales ferebatur(みなす) clariusque(傑出) exsplendescebat(目立つ), quam generosi(生まれのよい) condiscipuli(学友) animo aequo ferre possent.

少年アッティクスは、生まれつき理解力に優れていただけでなく、発声にも声音にもたいへんな魅力があった。そのため、教えられたことを素早く身につけるだけでなく、それを見事に朗誦することもできた。このため、彼は幼い頃から同年代の者たちの間で評判となり、名門の家柄の学友たちが平静な気持ちではいられないほど際立っていた。

4 Itaque incitabat omnes studio suo. Quo in numero fuerunt L. Torquatus, C. Marius filius, M. Cicero; quos consuetudine(交際) sua sic devinxit, ut nemo his perpetuo fuerit carior.

それゆえ、彼の熱心な勉学ぶりは周囲の者たちを大いに刺激した。その仲間の中には、ルキウス・トルクァトゥス、ガイウス・マリウス(前157〜86)の子(前109〜82)、そしてマルクス・キケロ(前106〜43)がいた。アッティクスは彼らとの交際のよってとても固い絆で結ばれ、彼は生涯を通じて彼らにとっての最愛の友となったのである。

[2] Pater mature decessit. Ipse adulescentulus propter affinitatem P. Sulpicii, qui tribunus plebi interfectus est, non expers fuit illius periculi. Namque Anicia, Pomponii consobrina(従姉妹), nupserat Servio, fratri Sulpicii.

父は早くに世を去った。アッティクス自身も、護民官であったプブリウス・スルピキウスが殺害された際(前88年)、その縁戚関係のために、この事件による危険を免れることはできなかった。というのも、従妹のポンポニウス・アニキアが、スルピキウスの兄セルウィウスに嫁いでいたからである。

2 Itaque interfecto Sulpicio, posteaquam vidit Cinnano tumultu civitatem esse perturbatam neque sibi dari facultatem pro dignitate vivendi, quin alterutram(いずれか一つ) partem offenderet(敵に回す), dissociatis(分ける) animis civium, cum alii Sullanis, alii Cinnanis faverent(味方) partibus, idoneum tempus ratus studiis(学問) obsequendi(専念する) suis, Athenas se contulit(赴く). Neque eo setius adulescentem Marium hostem judicatum juvit opibus suis, cujus fugam pecunia sublevavit(助ける).

スルピキウスが殺された後、キンナ(前132〜84)による騒乱で国家が混乱し、市民の心が二つに分かれ、一方はスラ(前138〜78)に、他方はキンナに味方するようになり、名誉を損なうことなく生きようとすれば、どちらか一方を敵に回さざるを得ない状況であることを知ると、アッティクスは、自分の学問への志を遂げるのにちょうどよい時だと考えて、アテナイへ旅立った。しかし、それでもなお、国家の敵と宣告されていた小マリウスを財力によって援助することをやめず、その逃亡を資金面で支えた。

3 Ac ne illa peregrinatio(外国暮らし) detrimentum(損害) aliquod afferret rei familiari, eodem magnam partem fortunarum trajecit(移す) suarum. Hic ita vixit, ut universis Atheniensibus merito(当然) esset carissimus.

また、この外国暮らしが家の財産に損害を及ぼさないよう、彼は自分の財産の大部分をアテナイへ移した。そこで彼は全アテナイ市民から深く愛されたが、それも当然だと思えるような暮らしぶりだったのである。

4 Nam praeter gratiam(人望), quae jam in adulescentulo magna erat, saepe suis opibus inopiam(窮乏) eorum publicam levavit. Cum enim versuram(借り換え) facere publice necesse esset neque ejus condicionem aequam(有利な) haberent, semper se interposuit(間に立つ) atque ita, ut neque usuram(利息) umquam ab iis acceperit neque longius, quam dictum(約束) esset, debere(借りる) passus(許す) sit.

というのも、若くしてすでに備わっていた人望に加えて、彼はしばしば私財を投じて、アテナイ市の財政難を救ったからである。市が公的に借り換えをしなければならないときにも、有利な条件で借りることができないと、彼はいつも自ら間に立ち、しかも、市から利息を一度も受け取らず、また約束した期限以上に借金を長引かせることも許さなかった。

5 Quod utrumque erat iis salutare(有益). Nam neque indulgendo(寛大にする) inveterascere(V習慣となる) eorum aes alienum(S) patiebatur(放置) neque multiplicandis usuris crescere.

このことは両方とも、市にとってたいへん有益であった。というのも、一方では、情けをかけて借金が慢性化することを防ぎ、他方では、利息が重なって債務が雪だるま式に増えることも防いだからである。

6 Auxit hoc officium alia quoque liberalitate. Nam universos frumento donavit, ita ut singulis sex modii tritici(小麦) darentur; qui modus mensurae medimnus Athenis appellatur.

さらに彼はこのアテナイへの親切な振る舞いに加えて、さらに気前の良いところを見せた。すなわち、市民全員に穀物を供給し、一人につき小麦六モディウスが配給されるようにしたのである。この計量単位は、アテナイではメディムノスと呼ばれる。

[3] Hic autem sic se gerebat, ut communis(愛想がいい) infimis(最下層), par principibus videretur. Quo factum est, ut huic omnes honores(敬意を), quos possent, publice haberent(表する) civemque facere studerent; quo beneficio(厚意) ille uti noluit, quod nonnulli ita interpretantur, amitti(失う) civitatem Romanam alia ascita(我物にする).

さらに、アテナイでアッティクスは、身分の低い人々に対しては慈悲深く振る舞い、高い地位にある人々に対しては物怖じすることなく堂々と振る舞った。以上のようなことから、市民たちは彼に可能な限りあらゆる栄誉を公に授けようとし、さらに彼をアテナイ市民にしようと熱心に働きかけた。しかし彼はこのような厚意に甘えるつもりはなかった。というのも、新たな市民権を取得するとローマ市民権を失うと多くの人は考えているからである。

2 Quamdiu adfuit, ne qua sibi statua poneretur, restitit; absens prohibere non potuit. Itaque aliquot ipsi(与) et Piliae locis sanctissimis posuerunt: hunc enim in omni procuratione(運営) rei publicae(行政) actorem(実行者) auctoremque(助言者) habebant.

また、彼はアテナイに滞在している間は、自分のために像が建てられることを固く辞退していたが、留守中までそれを止めることはできなかった。そのため、市民たちは彼の像を、妻ピリアの像と並べて、市内のいくつかの最も神聖な場所に建立した。というのも、彼らは国家のあらゆる行政運営において、アッティクスを実質的な指導者であり助言者であると考えていたからである。

3 Igitur primum illud munus fortunae, quod in ea potissimum urbe natus est, in qua domicilium(住居) orbis terrarum(世界) esset imperii(帝国), ut eandem et patriam haberet et domum; hoc specimen prudentiae, quod, cum in eam se civitatem contulisset(赴く), quae antiquitate, humanitate(洗練) doctrinaque praestaret(優る) omnes, unus ei fuerit carissimus.

このようにして、まずアッティクスが、世界帝国の都となるべき都市ローマに生まれ、その都市を祖国であると同時にわが家とすることができたのは、運命の賜物であるが、彼が、古さ、洗練された文化、学問においてすべての都市に勝るアテナイに来たとき、その町の人々から、誰よりも深く愛される人物となったのは、彼の思慮深さの賜物である。

[4] Huc ex Asia Sulla decedens cum venisset, quamdiu ibi fuit, secum habuit Pomponium, captus adulescentis et humanitate et doctrina. Sic enim Graece loquebatur, ut Athenis natus videretur; tanta autem suavitas erat sermonis Latini, ut appareret in eo nativum(生得) quendam leporem(優美) esse, non ascitum. Item poemata pronuntiabat et Graece et Latine sic, ut supra nihil posset addi.

スラはアジアから引き揚げてアテナイにやって来ると、滞在中ずっとアッティクスを身近に置いた。若きアッティクスの教養ある人柄と学識に深く魅了されたからである。というのも、彼はギリシア語をあたかもアテナイ生まれであるかのように話した。また、彼のラテン語の話しぶりも魅力にあふれ、そこに見られる優雅さは訓練によって身につけたものではなく天性のものであることは明らかだった。さらに、ギリシア語・ラテン語の詩を朗誦する巧みさも、これ以上望めないほど見事なものであった。

2 Quibus rebus factum est ut Sulla nusquam eum ab se dimitteret cuperetque secum (eum) deducere. Qui cum persuadere temptaret(試みる), 'Noli, oro te', inquit Pomponius 'adversum eos me velle ducere, cum quibus ne contra te arma ferrem, Italiam reliqui.' At Sulla adulescentis officio collaudato omnia munera ei, quae Athenis acceperat, proficiscens jussit deferri.

このようなことから、スラはどこへ行くにも彼を手放したがらず、自分とともにイタリアへ連れて帰りたいと望んだ。しかし、スラがそう説得すると、アッティクスは言った。「どうか、それだけはおやめください。私は、かつてあなたに対して同士とともに武器を取ることを避けるためにイタリアを去ったのです。その私を、あなたはその同士と敵対させるために連れて行こうとしておられるのです」と。スラはこの若者の徳義を大いに称賛し、出発に際して、アテナイで受け取っていた贈り物をすべて彼のもとへ届けさせたのである。

3 Hic complures annos moratus(滞在), cum et rei familiari tantum operae daret, quantum non indiligens(不注意な) deberet pater familias, et omnia reliqua tempora aut litteris aut Atheniensium rei publicae tribueret, nihilo minus amicis urbana officia praestitit.

アッティクスはその後も長年アテナイに滞在し、善良な家長として当然払うべき注意を家産の管理に払い、残りの時間はことごとく学問かアテナイの公共のために費やしたが、それにも関わらず、ローマの友人たちに対する務めも何ら怠りなく果たしたのである。

4 Nam et ad comitia(選挙) eorum ventitavit, et si qua res major acta est, non defuit. Sicut Ciceroni in omnibus ejus periculis singularem fidem praebuit; cui ex patria fugienti HS ducenta et quinquaginta milia donavit.

実際、彼は友人たちの選挙にはたびたび駆けつけたし、重大な事件が起きたときには彼らに対する援助を惜しまなかった。とりわけ、キケロがどんな危機に直面したときにも、彼は比類ない忠誠を示し、祖国から亡命するキケロに二十五万セステルティウスを贈ったのである。

5 Tranquillatis(落ち着く) autem rebus Romanis remigravit Romam, ut opinor, L. Cotta et L. Torquato consulibus. Quem discedentem sic universa civitas Atheniensium prosecuta(見送る) est, ut lacrimis desiderii(別れ別れ) futuri dolorem indicaret(示す).

さて、ローマの情勢が落ち着くと、おそらくルキウス・コッタとルキウス・トルクァトゥスが執政官だった年(前65)に、彼はローマへ帰った。彼がアテナイを去るときには、アテナイ市民の全員が見送った。そしてアッティクスと別れ別れになる悲しみを涙によって表したのである。

[5] Habebat avunculum Q. Caecilium, equitem Romanum, familiarem L. Luculli, divitem, difficillima natura. Cujus sic asperitatem veritus est, ut, quem nemo ferre posset, huius sine offensione(害する) ad summam senectutem retinuerit(接完) benevolentiam(好意). Quo facto tulit pietatis fructum.

アッティクスには、クィントゥス・カエキリウスという母方の叔父がいた。ローマ騎士で、ルキウス・ルクルスの親しい友人であり、裕福ではあったが、きわめて気難しい性格の持ち主であった。アッティクスはその怒りっぽい気性を畏敬して、誰も付き合いきれないような人物であったにもかかわらず、その好意を少しも損なうことなく、叔父が晩年を迎えるまで保ち続けた。そして、この振る舞いによって、彼はその忠誠に対する報いを受けた。

2 Caecilius enim moriens testamento adoptavit eum heredemque(相続人) fecit ex dodrante(3/4); ex qua hereditate accepit circiter centies sestertium.

というのも、カエキリウスは死に臨んで遺言により彼を養子とし、財産の四分の三を相続させたからである。その遺産として、アッティクスはおよそ一千万セステルティウスを受け継いだ(前58年)。

3 Erat nupta soror Attici Q. Tullio Ciceroni, easque nuptias M. Cicero conciliarat, cum quo a condiscipulatu(学友時代) vivebat conjunctissime, multo etiam familiarius quam cum Quinto, ut judicari possit plus in amicitia valere similitudinem morum quam affinitatem.

また、アッティクスの妹はクィントゥス・トゥッリウス・キケロに嫁いでいた。この縁談は、学生時代から誰よりも親しく交際していたマルクス・キケロが取り持ったものである。しかし、アッティクスはクィントゥスよりも、マルクスと親しくしていた。このことからも、友情においては姻戚関係よりも性格の一致のほうが大きな力を持つと言うことができる。

4 Utebatur autem intime Q. Hortensio, qui his temporibus principatum eloquentiae tenebat, ut intellegi non posset, uter eum plus diligeret(愛する), Cicero an Hortensius, et, id quod erat difficillimum, efficiebat, ut, inter quos tantae laudis esset aemulatio, nulla intercederet(間に起こる) obtrectatio(中傷) essetque talium virorum copula(絆).

さらに彼は、当時弁論界の第一人者であったクィントゥス・ホルテンシウスとも親しく交際しており、キケロとホルテンシウスのどちらがアッティクスをより深く愛していたのか分からないほどであった。しかも、実に困難なことであるが、大きな名声を競い合う二人の間に少しも中傷や反目が生じることなく、彼らが固い友情で結ばれるように、仲を取り持ったのである。

[6] In re publica(政治生活) ita est versatus, ut semper optimarum partium et esset et existimaretur, neque tamen se civilibus fluctibus(大波=内戦) committeret, quod non magis eos(波) in sua potestate(運命を支配) existimabat esse, qui se his dedissent, quam qui maritimis(海の波) jactarentur.

彼は政治生活においては、常に良識派に属し、またそう見られるように振る舞っていた。しかし、内乱という荒波に自ら身を投じることはなかった。というのも、内乱の荒波に身を委ねた者は、海の波に翻弄されている者と同じく、自らの運命を支配しているとは思えなかったからである。

2 Honores(官職) non petiit, cum ei paterent propter vel gratiam(人望) vel dignitatem(名声), quod neque peti more majorum(祖先) neque capi possent conservatis legibus(法律を守って) in tam effusi(属 横行) ambitus(選挙買収) largitionibus(ばらまき) neque geri(遂行) e re publica(国益のために) sine periculo corruptis civitatis moribus.

さらに、彼はその人望や名声のために官職への道が開かれていたにもかかわらず、その道を進まなかった。というのも、買収のばらまきがこれほど横行する時代には、祖先以来の正当な方法で選挙運動をしたり、法律を遵守しながら当選したりすることはできず、また国家の風紀が腐敗していたため、国益のために職務を遂行しようとすれば危険を避けることもできなかったからである。

3 Ad hastam publicam numquam accessit(参加する). Nullius rei neque praes(保証人) neque manceps(請負人) factus est. Neminem neque suo nomine neque subscribens(署名) accusavit; in jus(法廷) de sua re numquam iit: judicium nullum habuit.

彼は没収財産の公売には一度も参加せず、いかなる事業についても保証人にも請負人にもならなかった。また、自ら原告となったり、共同告発者として加わったりして、誰かを告発したことはなかった。自分の財産のことで法廷へ赴いたこともなく、自分が裁判員となることも一度もなかった。

4 Multorum consulum praetorumque praefecturas(地方長官) delatas(提供) sic accepit, ut neminem in provinciam sit secutus, honore fuerit contentus, rei familiaris(財産) despexerit fructum(利益); qui ne cum Q. quidem Cicerone voluerit ire in Asiam, cum apud eum legati(副官) locum obtinere posset. Non enim decere se arbitrabatur, cum praeturam gerere(総督になる) noluisset, asseclam(部下) esse praetoris.

彼は、多くの執政官や法務官から地方長官職を提供されたが、それを受け入れるにあたっては、誰の後について属州へ赴くこともなく、その名誉だけで満足し、属州で財産を増やすことなど考えなかった。実際、彼は、クィントゥス・キケロとともにアジア属州へ行けば、副官の地位を得られたにもかかわらず、同行することを望まなかった。というのも、自ら法務官(=総督になる)になることを望まなかった以上、法務官(=クィントゥス)の随員となるのは自分にふさわしくないと考えたからである。

5 Qua in re non solum dignitati(品位) serviebat, sed etiam tranquillitati, cum suspiciones quoque vitaret criminum. Quo fiebat(この結果), ut ejus observantia omnibus esset carior, cum eam(S) officio, non timori neque spei tribui(V) viderent.

こうすることで、彼は自らの品位を守っただけでなく、のちのち属州での不正行為の嫌疑を受けることを避けることで、平穏な生活をも守ったのである。その結果、人々は彼の万事に控え目な態度が恐れや利益への期待ではなく、責任感から出たものだと認めたので、彼のその態度はいっそう誰からも尊ばれるようになった。

[7] Incidit(起こる) Caesarianum civile bellum, cum haberet annos circiter sexaginta. Usus est aetatis vacatione(兵役免除) neque se quoquam(どこへも) movit ex urbe. Quae amicis suis opus fuerant ad Pompeium proficiscentibus, omnia ex sua re familiari dedit. Ipsum Pompeium conjunctum(親密な) non offendit.

カエサルの内戦が勃発したとき、彼はおよそ六十歳であった。彼は年齢による兵役免除を利用し、ローマからどこへも行こうとしなかった。しかし、ポンペイウスのもとへ赴く友人たちに必要なものは、何でも自分の財産から与え、親友ポンペイウスの気分を害することもなかった。

2 Nullum ab eo habebat ornamentum(恩恵), ut ceteri, qui per eum aut honores aut divitias(富) ceperant; quorum partim invitissimi castra sunt secuti, partim summa cum ejus offensione domi remanserunt.

彼はポンペイウスから何の恩恵も受けていなかった。ポンペイウスのおかげで官職や富を得ていた他の人々は、ある者はいやいやながら軍に従い、ある者はポンペイウスの大きな不興を買いながらローマに留まった。

3 Attici autem quies(中立) tantopere Caesari fuit grata, ut victor, cum privatis pecunias per epistulas imperaret(命じる), huic non solum molestus(負担をかける) non fuerit, sed etiam sororis filium et Q. Ciceronem ex Pompeii castris concesserit(許す). Sic vetere(従来の) instituto(掟) vitae(生き方) effugit nova pericula.

ところが、アッティクスの中立はカエサルに非常に歓迎され、カエサルが他の私人には手紙で金銭の供出を命じたときにも、彼には少しも負担を課さなかったばかりか、ポンペイウス軍にいた彼の甥とクィントゥス・キケロをアッティクスに免じて許した。このようにして、彼は従来からの生き方のおかげで、この新たな危機をも切り抜けたのである。

[8] Secutum est illud tempus occiso Caesare, cum res publica penes(手中) Brutos videretur esse et Cassium ac tota civitas se ad eos convertisse videretur.

カエサルが殺害された後、国家の実権は二人のブルトゥスとカッシウスの手の中にあり、国民全体も彼らを支持しているように思える時期が訪れた。

2 Sic M. Bruto usus(交際) est, ut nullo ille adulescens aequali(同年代) familiarius quam hoc sene(老人) neque solum eum principem(第一の) consilii(助言) haberet, sed etiam in convictu(食事).

この時、アッティクスはマルクス・ブルトゥスと非常に親しく交わっていたので、若きブルトゥスは同世代の誰よりもこの年長の友人と親しくして、相談事では彼を第一の助言者としただけでなく、食事の席にも第一番の客として招いた。

3 Excogitatum est a quibusdam, ut privatum aerarium(金庫) Caesaris interfectoribus(殺害者) ab equitibus Romanis constitueretur(設ける). Id facile effici posse arbitrati sunt(考える), si principes ejus ordinis pecunias contulissent. Itaque appellatus(依頼する) est a C. Flavio, Bruti familiari, Atticus, ut ejus rei princeps(発起人) esse vellet.

そこである人々は、カエサル殺害者たちのために、ローマ騎士階級が私設の資金庫を設けようと考えた。彼らは、騎士階級の有力者たちが資金を出し合えば、これは容易に実現できると考えたのである。そこで、ブルトゥスの親しい友人ガイウス・フラウィウスは、アッティクスにその計画の発起人となるよう求めた。

4 At ille, qui officia amicis praestanda(果たす) sine factione(党派) existimaret semperque a talibus se consiliis(企て) removisset, respondit: si quid Brutus de suis facultatibus(財産) uti voluisset, usurum, quantum hae paterentur: sed neque cum quoquam de ea re collocuturum(相談) neque coiturum(共同). Sic ille consensionis(共謀) globus(結束) huius unius dissensione disjectus(解散) est.

しかし彼は、友人への義務は果たすべきだが、党派に加わるべきではないと常に考え、そのような政治的な企てには一切関わらないようにしていたので、こう答えた。「もしブルトゥスが私の財産を必要とするなら、私の財産の許す限り提供しよう。しかし、この件について私は他人と相談したり、人々と共同して行動したりするつもりはない」。こうして、彼一人の不同意によって、この共謀の結束は崩れてしまった。

5 Neque multo post superior esse coepit Antonius, ita ut Brutus et Cassius destituta(奪 捨てる) tutela(維持) provinciarum(職務), quae iis dicis causa(名目上) datae erant a consule, desperatis rebus in exsilium proficiscerentur; neque eo magis(だからといって〜ない) potenti(支配) adulatus(おもねる) est Antonio neque desperatos reliquit.

そして間もなくアントニウスが勢力を巻き返して優位に立った。そのためブルートゥスとカッシウスは、執政官から名目上与えられていた職務の維持を投げ捨て、情勢に絶望して亡命先へ立ち去った。しかし、だからといってアッティクスは、勢力を伸ばしたアントニウスにおもねるようなこともなく、また絶望した友人たちを見捨てることもなかった。

6 Atticus, qui pecuniam simul cum ceteris conferre noluerat florenti illi parti, abjecto(失脚) Bruto Italiaque cedenti(去る) HS centum milia muneri(贈り物) misit, eidem in Epiro absens(離れた場所から) trecenta jussit dari.

かつては、勢いのあったブルトゥス派のために他の人々と共同で資金を出すことを拒んだアッティクスであったが、失脚してイタリアを去るブルトゥスには贈り物として十万セステルティウスを送り、さらにエペイロスにいる彼のもとに三十万セステルティウスを支給するようローマから命じた。

[9] Secutum est bellum gestum apud Mutinam. In quo si tantum eum prudentem dicam, minus, quam debeam, praedicem(接 賞賛), cum ille potius divinus fuerit, si divinatio appellanda est perpetua naturalis bonitas, quae nullis casibus(運命の変電) agitur(左右する) neque minuitur(損なう).

その後、ムティナの戦いが起こった。このときのアッティクスについて、もし私が彼を単に「思慮深い」と言うだけなら、その真価を十分に語ったことにはならない。むしろ彼は、もし生まれつき変わることのない「人の良さ」を「先見の明」と呼んでよいなら、神がかり的であったと言うべきである。その善良さは、どのような運命の変転にも左右されることなく、少しも損なわれることがなかったからである。

2 Hostis(国家の敵) Antonius judicatus Italia cesserat(過去完); spes restituendi(復活) nulla erat. Non solum inimici, qui tum erant potentissimi et plurimi, sed etiam, qui adversariis ejus se dabant et in eo laedendo aliquam consecuturos(se) sperabant commoditatem(利益), Antonii familiares insequebantur(迫害), uxorem Fulviam omnibus rebus spoliare cupiebant, liberos etiam exstinguere parabant.

アントニウスは国家の敵と宣告されてイタリアから退去し、その復帰の望みはまったくないように見えた。当時もっとも有力で人数も多かった彼の政敵だけでなく、彼の敵方に加わってアントニウスを攻撃することで何らかの利益を得ようと期待していた人々までが、アントニウスの友人たちを迫害した。彼らは妻フルウィアから財産をことごとく奪おうとし、その子どもたちさえも滅ぼそうとしていた。

3 Atticus cum Ciceronis intima familiaritate uteretur, amicissimus esset Bruto, non modo nihil iis indulsit(許す) ad Antonium violandum, sed e contrario familiares ejus ex urbe profugientes, quantum potuit, texit, quibus rebus indiguerunt(欠ける), adjuvit.

アッティクスは、キケロとはこの上なく親しい交際を結び、ブルトゥスとも最も親しい友人であったが、それでも彼らがアントニウスを害することに組しなかった。それどころか反対に、アントニウスの友人たちがローマから逃れてくると、できる限り彼らをかくまい、必要なものを与えて援助した。

4 P. vero Volumnio ea tribuit, ut plura a parente proficisci non potuerint. Ipsi autem Fulviae, cum litibus distineretur(悩ます) magnisque terroribus vexaretur, tanta diligentia officium suum praestitit(果たす), ut nullum illa stiterit vadimonium(出廷) sine Attico, sponsor omnium rerum fuerit.

とりわけその一人であったプブリウス・ウォルムニウスには、親が与え得る以上の厚遇を施した。さらにアントニウスの妻フルウィアについても、多くの訴訟を抱え、大きな不安に苦しめられていたとき、アッティクスはこれ以上ないほど誠実に助力した。そのため彼女は、アッティクスなしには一度も裁判に出廷することがなく、彼はあらゆる件で彼女の保証人となった。

5 Quin etiam, cum illa fundum secunda fortuna(順境) emisset(接過去完 買う) in diem(後払いで) neque post calamitatem(不運) versuram(借金) facere potuisset, ille se interposuit pecuniamque sine faenore sineque ulla stipulatione credidit(貸す), maximum existimans quaestum(儲け) (se)memorem gratumque cognosci(不) simulque aperiens(示す) se non fortunae, sed hominibus solere esse amicum.

さらに彼女は、幸運な時代に代金後払いで一つの土地を購入していたが、没落後には借金をすることができなくなった。そのときアッティクスは自ら間に立ち、利息も取らず、担保も求めずに金を貸した。彼は、自分が恩を忘れず感謝を知る人間であると認められることこそ最大の利益であると考えており、同時に、自分は人の地位や運勢ではなく、その人自身に友情を寄せるのを常としていることを示した。

6 Quae cum faciebat, nemo eum temporis causa facere poterat existimare. Nemini enim in opinionem veniebat Antonium rerum(権力) potiturum.

彼がこうしたことをしていた当時、それを時勢に迎合した行為だと考える者は誰一人いなかった。というのも、その頃には、アントニウスが再び権力を握るなどとは誰も思っていなかったからである。

7 Sed sensim(徐々に) is a nonnullis optimatibus reprehendebatur, quod parum odisse malos cives videretur. Ille autem, sui judicii, potius, quid se facere par(何をするのが正しいか) esset, intuebatur, quam quid alii laudaturi forent.

それどころか、その後、彼は一部の良識派の人々から、「悪しき市民(=アントニウス)を憎み方が足りない」と非難され始めた。だが彼は、自分自身の判断に従い、他人が何を賞賛するかではなく、自分が何をなすべきかを見つめて行動したのである。

[10] Conversa subito fortuna est. Ut Antonius rediit in Italiam, nemo non(誰もみな) magno in periculo Atticam putarat propter intimam familiaritatem Ciceronis et Bruti.

ところが、運命は突然逆転した。アントニウスがイタリアへ戻ると、キケロやブルトゥスと極めて親しい間柄であったため、アッティクスは大きな危険にさらされるに違いないと、誰もが思った。

2 Itaque ad adventum imperatorum de foro decesserat, timens proscriptionem, latebatque apud P. Volumnium, cui, ut ostendimus, paulo ante opem tulerat(助ける) ― tanta varietas his temporibus fuit fortunae, ut modo hi, modo illi in summo essent aut fastigio(頂点) aut periculo ― habebatque secum Q. Gellium Canum, aequalem simillimumque sui.

そこで彼は、将軍たち(=第二回三頭政治の指導者たち)が到着する前に公の場から身を隠し、追放者名簿の対象になることを恐れて、身を潜めていた。その隠れ家は、先に述べたように、少し前に彼が援助したプブリウス・ウォルムニウスのもとであった――この時代の運命の移り変わりは実に激しく、ある時はこの者たちが、またある時はあの者たちが、最高の栄誉の座にいたかと思えば、たちまち最大の危険に陥ったのである――。アッティクスはまた、自分と同年齢で、親友のクィントゥス・ゲッリウス・カヌスを一緒にかくまっていた。

3 Hoc quoque sit Attici bonitatis exemplum, quod cum eo, quem puerum in ludo(学生時代) cognorat, adeo conjuncte(親密に) vixit, ut ad extremam aetatem(老年) amicitia eorum creverit(成長>cresco).

これもまた、アッティクスの善良さを示す一例である。というのも、彼は学生時代に知り合ったこの友人と、生涯を通じて変わることなく親しく交わり、その友情は老年に至るまでますます深まっていったからである。

4 Antonius autem etsi tanto odio ferebatur in Ciceronem, ut non solum ei, sed etiam omnibus ejus amicis esset inimicus eosque vellet proscribere, multis hortantibus tamen Attici memor fuit officii et ei, cum requisisset(尋ねる=requisivisset>requīrō), ubinam esset(居場所), sua manu scripsit, ne timeret statimque ad se veniret: se eum et illius causa Canum de proscriptorum numero exemisse(除外eximo). Ac ne quod periculum incideret(起こる), quod noctu fiebat(夜中に起きる), praesidium(護衛) ei misit.

他方アントニウスは、キケロに対して非常な憎しみを抱いており、キケロ本人だけでなく、その友人すべてを敵とみなし、彼らを追放者名簿に載せようと考えていた。しかし、多くの人々の勧めもあって、アッティクスから受けた恩義を忘れず、彼の所在を尋ねると、自らの手で手紙を書き、「恐れることはない。すぐ私のもとへ来なさい。私は君を、そして君のためにカヌスも追放者名簿から除外しておいた」と伝えた。さらに、夜間の移動中に危険が及ばないよう、護衛まで付けてやった。

5 Sic Atticus in summo timore(危険) non solum sibi, sed etiam ei, quem carissimum habebat, praesidio fuit(救う). Neque enim suae solum a quoquam auxilium petit salutis, ut appareret(未完接) nullam sejunctam sibi ab eo velle fortunam.

このように、最大の危険の中で、アッティクスは自分自身だけでなく、自分が最も愛していた友人の命をも救うことができた。というのも、彼は、誰かに助けを求めるにしても、自分一人の身の安全だけを図ろうとはしなかったからである。こうして、彼は自分の運命を友人カヌスの運命と切り離して考えるつもりはないことを明らかにしたのである。

6 Quod si gubernator praecipua(特別の) laude fertur, qui navem ex hieme marique scopuloso(危険な) servat(救う), cur non singularis(並外れた) ejus existimetur prudentia(深慮遠謀), qui ex tot tamque gravibus procellis(嵐) civilibus ad incolumitatem pervenit?

もし、冬の荒海や暗礁の多い海から船を無事に救い出す舵取りが、とりわけ高く賞賛されるのであれば、これほど数多くのしかもこれほど激しい内乱という嵐をくぐり抜けて、無事に生き抜いたアッティクスの先見の明は、比類ないものと評価されるべきだろう。

[11] Quibus ex malis ut se emersit, nihil aliud egit, quam ut quam plurimis, quibus rebus posset, esset auxilio. Cum proscriptos praemiis(賞金) imperatorum vulgus conquireret(探す), nemo in Epirum venit, cui res ulla defuerit, nemini non ibi perpetuo manendi potestas facta est:

こうした災難から無事に抜け出すと、アッティクスは、ただひたすら、自分にできる限り多くの人々を助けることに努めた。追放名簿の対象となった人々を、三頭政治の指導者たちが懸賞金をかけて捜させていた時にも、エペイロスへ逃れてきた者たちには、誰一人不自由な思いをさせず、そこに永住する機会さえ与えた。

2 qui etiam post proelium Philippense(ピリッピの戦い) interitumque C. Cassii et M. Bruti L. Julium Mocillam praetorium(前法務官) et filium ejus Aulumque Torquatum ceterosque pari fortuna perculsos(滅んだ) instituerit tueri(保護) atque ex Epiro iis omnia Samothraciam supportari(輸送) jusserit.

さらに、フィリッピの戦いの後、ガイウス・カッシウスとマルクス・ブルトゥスが戦死すると、彼は元法務官ルキウス・ユリウス・モキッラ、その息子アウルス・トルクァトゥス、そして同じ運命に見舞われた他の人々を保護することを引き受け、彼らに必要な物資はすべてエペイロスからサモトラケ島へ運ぶよう命じた。

3 Difficile est omnia persequi(たどる) et non necessarium. Illud unum intellegi volumus, illius liberalitatem neque temporariam neque callidam(打算) fuisse.

彼の善行を一つ一つ語り尽くすのは難しいし、その必要もない。ただ一つ理解してもらいたいのは、彼の寛大さは、一時的なものでも、打算から出たものでもなかった、ということである。

4 Id ex ipsis rebus ac temporibus judicari potest, quod non florentibus se venditavit(取り入る), sed afflictis(不遇の) semper succurrit(助ける); qui quidem Serviliam, Bruti matrem, non minus post mortem ejus quam florentem coluerit.

そのことは、彼の行動と時代状況そのものから判断できる。というのも、彼は栄えている人々に取り入ろうとはせず、いつも不遇の人々を助けたからである。実際、ブルトゥスの母セルウィリアに対しても、ブルトゥスが栄えていた頃と少しも変わらず、その死後も敬意を払い続けた。

5 Sic liberalitate utens nullas inimicitias gessit, quod neque laedebat quemquam neque, si quam injuriam acceperat, non(二重否定) malebat oblivisci quam ulcisci. Idem immortali(永久) memoria percepta retinebat beneficia; quae autem ipse tribuerat, tamdiu meminerat, quoad ille gratus erat, qui acceperat.

このように寛大さを実践していたため、彼は誰とも敵対関係にならなかった。というのも、自分から人を害することはなく、たとえ誰かから不当な仕打ちを受けても、それに報復するより忘れてしまうことを望んだからである。また、受けた恩は永久に忘れず心に留めていたが、自分が施した恩については、相手が感謝の心を持っている間だけ覚えていた。

6 Itaque hic fecit, ut vere dictum videatur:

Sui cuique mores fingunt fortunam hominibus.

Neque tamen ille prius fortunam quam se ipse finxit, qui cavit, ne qua in re jure plecteretur(非難).

だからこそ、次の言葉はまさに彼の生き方について言われたものと思われるのである。

「人間にとって、運命を形作るのは、それぞれ自分自身の人格である」

しかし実際には、彼は他人からひどい目にあっても仕方がない行動を取らないことを自らに課することによって、自らの運命を形作ったのである。

[12] His igitur rebus effecit, ut M. Vipsanius Agrippa, intima familiaritate conjunctus adulescenti Caesari, cum propter suam gratiam(名声) et Caesaris potentiam nullius condicionis(結婚相手) non haberet potestatem, potissimum ejus deligeret(選ぶ) affinitatem(姻戚関係) praeoptaretque equitis Romani filiam generosarum(名門貴族の娘) nuptiis(結婚).

彼のこのような数々の行いの賜物であろうか、若きカエサル(オクタウィアヌス)の最も親しい友人であったマルクス・ウィプサニウス・アグリッパは、自身の名声とカエサルの権勢のおかげでどのような結婚相手を選ぶことができたにもかかわらず、何よりアッティクスとの姻戚関係を選び、名門貴族の娘ではなく、一ローマ騎士の娘(アッティカ)を妻に望んだのである。

2 Atque harum nuptiarum conciliator(仲人) fuit ― non est enim celandum ― M. Antonius, triumvirum rei publicae constituendae. Cujus gratia cum augere possessiones posset suas, tantum afuit a cupiditate pecuniae, ut nulla in re usus sit ea nisi in deprecandis(救う) amicorum aut periculis aut incommodis.

しかも、この結婚を取り持ったのは――これは隠すべきことではない――、国家再建三人委員の一人であるマルクス・アントニウスであった。アッティクスは彼のつてを頼って、自分の財産を増やすこともできたのであるが、金銭欲とはまったく無縁の彼がそのつてを利用したのは、友人たちの危険や困難を取り除くためだけであった。

3 Quod quidem sub ipsa proscriptione perillustre fuit. Nam cum L. Saufeii(→bona), equitis Romani, aequalis sui, qui complures annos studio ductus(熱意に引かれて) philosophiae Athenis habitabat habebatque in Italia pretiosas possessiones, triumviri bona vendidissent consuetudine ea, qua tum res gerebantur, Attici labore atque industria factum est, ut eodem nuntio Saufejus fieret certior se patrimonium(世襲財産) amisisse et recuperasse.

このことは、とりわけ追放者名簿の公示の最中に際立って示された。アッティクスには、ルキウス・サウフェイウスというローマ騎士で、同年齢の友人がいた。彼は哲学への愛好から長年アテナイに住み、イタリアには高価な土地を所有していた。ところが、当時の慣例どおり、三頭政治の人々がその財産を売却してしまった。しかしアッティクスの尽力と骨折りによって、サウフェイウスは、自分が世襲財産を失ったこと、そしてそれを取り戻したことを、同じ知らせによって知ることになったのである。

4 Idem L. Julium Calidum, quem(O) post Lucretii Catullique mortem multo elegantissimum poetam nostram tulisse(V) aetatem(S) vere videor posse contendere(断言), neque minus virum bonum optimisque artibus eruditum, quem post proscriptionem equitum propter magnas ejus Africanas possessiones in proscriptorum numerum a P. Volumnio, praefecto(副官) fabrum(工兵) Antonii, absentem relatum(加える) expedivit.

またルキウス・ユリウス・カリドゥスも同様であった。彼はルクレティウスとカトゥッルス亡き後、われわれの時代が生んだ最も洗練された詩人であると断言してよいと思われる人であり、また、優れた人格者であり、最高の学芸を身につけた人物でもあったが、騎士階級の追放者名簿の公示の後に、アフリカの広大な領地を所有していたために、アントニウスの工兵長官だったプブリウス・ウォルムニウスによって、ローマに不在中に追放者名簿に加えられてしまった。その彼もアッティクスが救い出したのである。

5 Quod in praesenti(当時) utrum ei laboriosius an gloriosius fuerit, difficile est judicare, quod in eorum periculis non secus(違い) absentes quam praesentes amicos Attico esse curae cognitum(明らか) est.

この行為が、当時のアッティクスにとって苦労の方が大きかったのか、それとも名誉の方が大きかったのかを判断するのは難しい。というのも、友人が危険に陥った際には、その場にいる友人も離れた所にいる友人も、彼の尽力の対象であったことに違いがないことは明らかだからである。

[13] Neque vero ille vir minus bonus pater familias habitus est quam civis. Nam cum esset pecuniosus(金持ち), nemo illo minus fuit emax(買いたがる), minus aedificator. Neque tamen non in primis bene habitavit omnibusque optimis rebus usus est.

アッティクスは、善良な市民であっただけでなく、家政を営む家長としても同様に優れた人物とみなされていた。莫大な財産を持っていたにもかかわらず、彼ほど物を買いあさることの少ない人も、建築に熱中しなかった人もいなかった。しかしその一方で、とりわけ彼の住まいは申し分なく、生活に必要な最上のものはすべて備えていた。

2 Nam domum habuit in colle Quirinali Tamphilianam, ab avunculo hereditate relictam; cujus amoenitas(魅力) non aedificio(建物), sed silva constabat ― ipsum enim tectum(家屋) antiquitus(昔から) constitutum plus salis(趣味の良さ) quam sumptus habebat ― in quo nihil commutavit, nisi si quid vetustate coactus(強いられた) est.

というのは、彼はクイリナリス丘にあった元タンフィルス邸を、母方の叔父(カエキリウス)から相続して所有していたからである。その魅力は建物ではなく、周囲の林にあった。家屋そのものも昔からの造りで、豪華さよりも趣味のよさを備えていた。彼は、老朽化のためにやむを得ない場合を除いて、何一つ改築しなかった。

3 Usus est familia(使用人), si utilitate judicandum est, optima; si forma, vix mediocri. Namque in ea erant pueri litteratissimi, anagnostae(朗読奴隷) optimi et plurimi librarii(書記), ut ne pedisequus(供回り) quidem quisquam esset, qui non utrumque horum pulchre facere posset, pari modo artifices(巧みな) ceteri, quos cultus(生活) domesticus desiderat, apprime(極めて) boni.

使用人についても、実用性という点から見れば申し分なく、容姿という点から見ればせいぜい並程度であった。というのも、その中には教養豊かな少年がおり、朗読係はきわめて優秀で、写字係も多数いた。そのため、供回りの従者でさえ、朗読と筆写の両方を巧みにこなせない者は一人もいなかった。他の職人たちも、家庭生活に必要な技術について、皆きわめて腕がよかった。

4 Neque tamen horum quemquam nisi domi natum domique factum(仕込む) habuit; quod est signum non solum continentiae(節制), sed etiam diligentiae(管理). Nam et non intemperanter concupiscere, quod (fieri) a plurimis videas, continentis debet duci, et potius diligentia(倹約) quam pretio(金) parare(買う) non mediocris est industriae.

しかも、そのような使用人は、すべて家で生まれ、家で育てられた者ばかりであった。これは彼の節制だけでなく、管理の行き届いていたことの証拠でもある。というのも、多くの人々がしているのを誰もが見るように、むやみに他人の使用人を欲しがらないことは節制と呼ぶべきであり、また金で買うよりも自ら育てることは、並々ならぬ勤勉さの表れだからである。

5 Elegans, non magnificus; splendidus, non sumptuosus: omnisque diligentia munditiam(清潔), non affluentiam(贅沢) affectabat(目指す). Supellex(家具) modica(控え目), non multa, ut in neutram partem conspici(見られる) posset.

彼は趣味は洗練されていたが、豪壮ではなかった。生活ぶりは上品であったが、浪費的ではなかった。あらゆる配慮は豊かさではなく清潔さを目指していた。家具調度も適度な量で、多すぎることはなく、派手すぎるとも貧弱すぎるとも見えない程度であった。

6 Nec praeteribo(見逃す), quamquam nonnullis(少なからぬ) leve(取るに足らない) visum iri putem: cum in primis(とりわけ) lautus(洗練) esset eques Romanus et non parum(充分) liberaliter domum(対) suam omnium ordinum homines invitaret, scimus non amplius quam terna milia peraeque(等しく) in singulos menses ex ephemeride(家計簿) eum expensum(記帳) sumptui(出費) ferre solitum.

次のことも、ある人々には取るに足りないことと思われるかもしれないが、私は省略しない。アッティクスは、ローマ騎士の中でもとりわけ洗練された人物であり、あらゆる身分の人々をかなり気前よく自宅へ招いていた。それにもかかわらず、彼が家計簿に毎月支出として記帳した額は、月ごとに決まって三千セステルティウスを超えることはなかったことを、私たちは知っている。

7 Atque hoc non auditum, sed cognitum praedicamus(公表): saepe enim propter familiaritatem(親交) domesticis rebus interfuimus(参加する).

しかも、これは伝聞ではなく、私たち自身が知っている事実として述べている。というのも、私たちは親しい交際のおかげで、しばしば彼の家庭の様子を直接目にする機会があったからである。

[14] Nemo in convivio ejus aliud acroama(余興) audivit quam anagnosten; quod nos quidem jucundissimum arbitramur: neque umquam sine aliqua lectione(朗読) apud eum cenatum est, ut non minus animo quam ventre convivae delectarentur.

アッティクスの食卓で行わ
れた余興は、常に朗読係によるものだった。私は、これを実に楽しいことだと思う。彼の家での食事は、いつも何かしらの朗読とともに行われた。そのため、客人たちは腹だけでなく心も同じように楽しませられたのである。

2 Namque eos vocabat, quorum mores a suis non abhorrerent. Cum tanta pecuniae facta esset accessio(増加), nihil de cottidiano cultu(生活様式) mutavit, nihil de vitae consuetudine, tantaque usus est moderatione, ut neque in sestertio vicies(200万), quod a patre acceperat, parum se splendide gesserit neque in sestertio centies(1千万) affluentius vixerit, quam instituerat, parique fastigio(水準) steterit in utraque fortuna.

というのも、彼は自分と気質の合わない人を食事に招くことはなく、自分と性格の似た人々だけを食卓に迎えていたからである。財産がこれほど増えても、彼は日常の生活ぶりを何一つ変えず、暮らしの習慣も少しも変えなかった。そして実に節度をもって生活したので、父から受け継いだ二百万セステルティウスの財産しか持っていなかった頃にも、決して見劣りする生活をしていたわけではなく、その後一千万セステルティウスの財産を得ても、以前より贅沢な暮らしをすることはなかった。彼は、どちらの財産状態においても、まったく同じ生活水準を保ち続けたのである。

3 Nullos habuit hortos, nullam suburbanam aut maritimam sumptuosam villam, neque in Italia, praeter Arretinum et Nomentanum, rusticum praedium(農地), omnisque ejus pecuniae reditus(収入) constabat in Epiroticis et urbanis possessionibus(不動産). Ex quo cognosci potest usum eum pecuniae non magnitudine, sed ratione metiri(判断) solitum.

彼は庭園も持たず、郊外や海辺に豪華な別荘も持たなかった。またイタリアには、アレティウムとノメントゥムの農地を除けば、田園地所を所有していなかった。彼の収入はすべて、エペイロスとローマ市内の不動産から成っていた。このことから分かるのは、彼はいつもお金の使い道を、その金額の大きさからではなく、合理性から判断していたということである。

[15] Mendacium(嘘) neque dicebat neque pati poterat. Itaque ejus comitas(愛想) non sine severitate(真面目さ) erat neque gravitas(威厳) sine facilitate, ut difficile esset intellectu, utrum eum amici magis vererentur(畏敬) an amarent. Quidquid rogabatur, religiose(慎重に) promittebat, quod non liberalis(親切), sed levis(軽率) arbitrabatur polliceri(約束), quod praestare non posset.

アッティクスは、嘘をつくこともなければ、他人の嘘を容認することもなかった。そのため、彼の愛想のよさには節度が伴い、その威厳には親しみやすさが伴っていたので、友人たちが彼を敬っていたのか、それとも愛していたのか、どちらとも言い難いほどであった。頼まれたことについては、その実行を約束するについては非常に慎重だった。というのも、自分にできないことまで約束するのは、親切ではなく軽率なことであると考えていたからである。

2 Idem in nitendo(努力), quod semel annuisset(約束), tanta erat cura, ut non mandatam, sed suam rem videretur agere. Numquam suscepti negotii eum pertaesum(飽きる+属) est: suam enim existimationem(信用) in ea re agi(関わる) putabat; qua nihil habebat carius(大切).

また、一度約束したことについては、その実現に尽くす熱意は並々ならぬもので、まるで他人から委ねられた仕事ではなく、自分自身の用件を処理しているかのようであった。一度引き受けた仕事を嫌になったことは一度もなかった。というのも、その仕事には自分自身の信用がかかっていると考えており、彼にとって信用ほど大切なものはなかったからである。

3 Quo fiebat, ut omnia Ciceronum, Catonis Marci, Q. Hortensii, Auli Torquati, multorum praeterea equitum Romanorum negotia procuraret(遂行). Ex quo judicari poterat non inertia, sed judicio fugisse rei publicae procurationem(職).

そのため、キケロ兄弟、マルクス・カト、クィントゥス・ホルテンシウス、アウルス・トルクァトゥスをはじめ、そのほか多くのローマ騎士たちの用件を処理した。
このことからも、彼が公職に就かなかったのは怠惰からではなく、自らの信念からであったことが分かる。

[16] Humanitatis vero nullum afferre(挙げる) maius testimonium possum, quam quod adulescens idem seni Sullae fuit jucundissimus(愛された), senex adulescenti M. Bruto, cum aequalibus autem suis, Q. Hortensio et M. Cicerone, sic vixit, ut judicare difficile sit, cui aetati fuerit aptissimus.

アッティクスの人間味については、次のこと以上に大きな証拠を挙げることはできない。それは、若い頃には老年のスラに、老いてからは若いマルクス・ブルトゥスに非常に親しく交際したが、同世代のクィントゥス・ホルテンシウスやマルクス・キケロとも親密に交際しており、彼がどの年頃の人と最もよく気が合っていたと断ずることは出来ないことである。

2 Quamquam eum praecipue(とりわけ) dilexit Cicero, ut ne frater quidem ei Quintus carior fuerit aut familiarior.

もっとも、その中でも、とりわけキケロは彼を深く愛していた。実際、実の弟クィントゥスよりも、アッティクスの方が愛情深く、また親しい存在であったほどである。

3 Ei rei sunt indicio(証拠) praeter eos libros, in quibus de eo facit mentionem, qui in vulgus sunt editi, XI volumina epistularum ab consulatu ejus usque ad extremum tempus(晩年) ad Atticum missarum; quae qui legat, non multum desideret historiam contextam(通史) eorum temporum.

その証拠となるのは、一般に公刊されているアッティクスに言及している彼の著作物以外に、執政官就任の年から晩年までに、彼がアッティクスに送った十一巻(=現代の分け方では16巻)に及ぶ書簡集がある。これを読めば、その時代の歴史書を改めて読む必要がほとんどないほどである。

4 Sic enim omnia de studiis(考え) principum(有力者), vitiis ducum(将軍), mutationibus rei publicae perscripta(詳しく書く) sunt, ut nihil in his non appareat et facile existimari possit prudentiam quodam modo esse divinationem. Non enim Cicero ea solum, quae vivo se acciderunt(起こる), futura praedixit, sed etiam, quae nunc usu veniunt(起こる), cecinit ut vates.

というのも、そこには、当時の有力者たちの考え、将軍たちの欠点、国家情勢の変化が、ことごとく詳しく書き記されており、その中で全てが明らかにされているからである。そして、それらを読めば、思慮深さとは、ある意味では予知能力にほかならないと思われるほどである。というのも、キケロは、自分が存命中に起こった出来事を予言しただけでなく、今日まさに現実となっていることまで、あたかも予言者のように予言していたからである。

[17] De pietate autem Attici quid plura commemorem? Cum hoc ipsum vere gloriantem(誇る) audierim(接完) in funere matris suae, quam extulit(埋葬) annorum XC, cum esset VII et LX, se numquam cum matre in gratiam redisse(和解), numquam cum sorore fuisse in simultate(不和), quam prope aequalem habebat.

さて、アッティクスの親愛の情については、次のこと以上何を語る必要があろうか。私は彼が六十七歳のときに、九十歳で亡くなった母親の葬儀で、まったく正当な誇りをもって、次のように語るのを聞いたからである。つまり、「私は母と仲直りが必要になったことは一度もない。また、ほぼ同年齢であった妹とも、一度たりとも不和になったことがない」と述べたのである。

2 Quod est signum aut nullam umquam inter eos querimoniam(不満) intercessisse aut hunc ea(奪) fuisse in suos indulgentia(寛容), ut, quos amare deberet, irasci eis nefas duceret.

これは、彼らの間に一度も不満やいさかいが生じなかったか、あるいは、彼が身内に対して非常に寛容であったため、本来愛すべき人々に腹を立てることなど、あってはならないことだと考えていたか、そのどちらかを示す証拠である。

3 Neque id fecit natura solum, quamquam omnes ei(naturae) paremus(従う), sed etiam doctrina(学問). Nam principum philosophorum ita percepta(身につけた) habuit praecepta(教え), ut his ad vitam agendam, non ad ostentationem uteretur.

しかも、彼がこのようであったのは、生まれつきの性質だけによるのではない――もっとも、人は誰でも生来の性質には従うものではあるが――、学問によるところも大きかった。というのも、彼は一流の哲学者たちの教えを深く身につけ、それを見せびらかすためではなく、人生を生きるための指針として実践していたからである。

[18] Moris etiam majorum summus imitator fuit antiquitatisque amator; quam adeo diligenter habuit cognitam(身につけ), ut eam totam in eo volumine exposuerit(明らかにする), quo magistratus(政務官) ordinavit(配列).

アッティクスはまた、父祖たちの風習を最も大切にする人であり、古代をこよなく愛する人でもあった。そのため、古代について非常に綿密な知識を身につけ、それを『政務官一覧』という著作にまとめた。

2 Nulla enim lex neque pax neque bellum neque res illustris est populi Romani, quae non in eo(volumine) suo tempore(年代) sit notata(記する), et, quod difficillimum fuit, sic familiarum originem subtexuit(付記), ut ex eo clarorum virorum propagines(系譜) possimus cognoscere.

その本には、ローマ人民に関する法律、講和、戦争、その他の重要な出来事で、その年代が記されていないものは一つもなかった。さらに、最も困難な仕事であったにもかかわらず、諸家系の由来を巧みに織り込み、有名な人物たちの系譜をたどることができるようにした。

3 Fecit hoc idem separatim in aliis libris, ut M. Bruti rogatu(依頼で) Juniam familiam a stirpe(起源) ad hanc aetatem ordine enumeraverit, notans(記録), qui a quoque ortus quos honores quibusque temporibus cepisset;

また彼は、別の書物でも同じような仕事を行った。たとえば、マルクス・ブルトゥスの依頼によって、ユニウス家の系譜を始祖から当代に至るまで順に列挙し、それぞれの人物が誰の子孫であり、どのような官職を、いつ務めたかを記録した。

4 pari modo Marcelli Claudii de Marcellorum, Scipionis Cornelii et Fabii Maximi Fabiorum et Aemiliorum. Quibus libris nihil potest esse dulcius(好ましい) iis, qui aliquam cupiditatem habent notitiae(知ること) clarorum virorum.

同様に、クラウディウス・マルケッルスの依頼でマルケッルス家の系譜を、コルネリウス・スキピオの依頼でコルネリウス家の系譜を、ファビウス・マクシムスの依頼でファビウス家とアエミリウス家の系譜をまとめた。これらの書物は、著名な人物について知りたいという関心を少しでも持つ人にとっては、この上なく興味深いものである。

5 Attigit quoque poeticen(ποιητικήν), credimus, ne ejus expers(無縁な) esset suavitatis. Namque versibus, qui honore rerumque gestarum amplitudine ceteros Romani(属) populi praestiterunt, exposuit

彼はまた、詩作にも手を染めた。おそらく、文学の優雅さを味わいたかったからであろう。彼は、ローマ市民の中で功績や偉大さにおいて他を圧倒した人物たちについて詩を書き、

6 ita, ut sub singulorum imaginibus(肖像) facta magistratusque eorum non amplius quaternis quinisque versibus descripserit(記す); quod vix credendum sit, tantas res tam breviter potuisse declarari. Est etiam unus liber Graece confectus(作る), de consulatu Ciceronis.

それぞれの肖像画の下に、その人物の業績や官職歴を四、五行を超えない短い詩で記した。これほど偉大な業績を、これほど短い詩で表現できたとは、ほとんど信じ難いほどである。また、彼にはギリシア語で書かれた『執政官キケロについて』という著作も一巻あった。

[19] Hactenus Attico vivo edita(公表>edo) a nobis sunt. Nunc, quoniam fortuna nos superstites(生き残る) ei esse voluit, reliqua persequemur(未) et, quantum potuerimus, rerum exemplis lectores(読者) docebimus(知らせる), sicut supra significavimus(示す), suos(S) cuique mores plerumque(しばしば) conciliare(Vもたらす) fortunam.

これまで述べてきたことは、アッティクスが生きている時に(前110〜32)私が公表したものである。しかし、天の配剤で私を彼より長生きすることなったので、これからは彼の残り人生のことを語り、できる限り実例を挙げながら、先に述べたように、人の人格がしばしばその人の運命を引き寄せることを読者に示したい。

2 Namque hic contentus ordine equestri, quo erat ortus, in affinitatem pervenit imperatoris, divi filii; cum jam ante familiaritatem ejus esset consecutus(接過去完) nulla alia re quam elegantia vitae qua ceteros ceperat(過去完 魅了する) principes civitatis dignitate(高貴さ) pari, fortuna(運命) humiliores.

というのも、アッティクスは騎士階級に生まれ、その身分に満足していたにもかかわらず、ついには神君ユリウス・カエサルの養子、すなわち皇帝アウグストゥスとの姻戚関係になったのである(=孫娘が皇帝の義理の息子の許嫁になった)。しかも、それ以前から彼は、洗練された生き方という、ただその一点によって、皇帝と親しく交際するようになっていたのである。また同じ理由から、彼は、同じ幸運に恵まれなかったとはいえ高貴さではアウグストゥスに匹敵する国家の偉人たちを魅了していたのである。

3 Tanta enim prosperitas(幸運) Caesarem est consecuta, ut nihil ei non(全て) tribuerit fortuna, quod cuiquam ante detulerit, et conciliarit(獲得), quod nemo adhuc civis Romanus quivit consequi.

なぜなら、カエサルにはあまりにも偉大な幸運がついて回ったので、運命の女神は、かつて誰か一人にでも与えたことのあるものであれば、ことごとく彼に与えたし、また彼はそれまでいかなるローマ市民も手に入れることのできなかった地位を手に入れたからである。

4 Nata(生まれた) est autem Attico neptis(孫) ex Agrippa, cui virginem filiam collocarat(娶す). Hanc Caesar vix anniculam(1歳) Ti. Claudio Neroni, Drusilla nato, privigno(継子) suo, despondit(婚約さす); quae conjunctio necessitudinem eorum sanxit, familiaritatem reddidit frequentiorem.

さて、アグリッパに嫁いだアッティクスの娘とアグリッパの間に孫娘(アグリッピナ)が生まれた(前36年)。カエサルは、その孫娘がまだ一歳になるかならないときに、自分の二番目の妻ドゥルシッラの連れ子であるティベリウス・クラウディウス・ネロ(=後の皇帝ティベリウス)の許嫁にしたのである。この縁組によって、二人の絆はいっそう確かなものとなり、親しい交際もさらに深まった。

[20] Quamvis ante haec sponsalia(婚約) non solum, cum ab urbe abesset, numquam ad suorum quemquam litteras misit, quin(=without) Attico mitteret, quid ageret, in primis, quid legeret quibusque in locis et quamdiu esset moraturus,

もっとも、この婚約以前からすでに、カエサルは都を離れているとき、自分の身内の誰かに手紙を書く際には、必ずアッティクスにも手紙を書き、自分が何をしているか、とりわけ何を読んでいるか、どこに滞在し、いつまでそこにいるつもりかを知らせていた。

2 sed etiam, cum esset in urbe et propter infinitas suas occupationes minus saepe quam vellet, Attico frueretur(交際する), nullus dies temere intercessit, quo non ad eum scriberet, cum modo aliquid de antiquitate ab eo requireret, modo aliquam quaestionem poeticam ei proponeret, interdum jocans ejus verbosiores eliceret epistulas.

また、ローマにいるときでさえ、数え切れないほど多忙であったため、望むほど頻繁にはアッティクスと会うことができなかったが、それでも彼に手紙を書かずに過ぎた日はほとんどなかった。あるときは古代の事柄について教えを求め、あるときは詩に関する問題を持ちかけ、ときには冗談を言って、アッティクスからいつもより長い返事を引き出した。

3 Ex quo accidit, cum aedis Jovis Feretrii in Capitolio, ab Romulo constituta, vetustate atque incuria(放置) detecta(屋根がない) prolaberetur(崩壊), ut Attici admonitu Caesar eam reficiendam curaret.

その結果、ロムルスが建立したカピトリウムのユピテル・フェレトリウス神殿が、長年の風雨と放置のために屋根が失われて崩れかけていた際には、アッティクスの助言によって、カエサルはその修復を命じることとなった。

4 Neque vero a M. Antonio minus absens litteris colebatur, adeo ut accurate(詳しく) ille ex ultumis terris, quid ageret, curae sibi haberet(気にかける) certiorem facere(知らせる) Atticum.

しかし、アッティクスは遠く離れたマルクス・アントニウスからも、書簡を通じてカエサルに劣らぬ厚遇を受けていた。アントニウスは、はるか遠方にありながらも、自分が何をしているかを詳しくアッティクスに知らせることを気に掛けるほどであった。

5 Hoc quale sit, facilius existimabit is, qui judicare poterit, quantae sit sapientiae eorum retinere usum(友情) benevolentiamque(信頼), inter quos maximarum rerum non solum aemulatio, sed obtrectatio(中傷) tanta intercedebat, quantam fuit intercedere necesse inter Caesarem atque Antonium, cum se uterque principem non solum urbis Romae, sed orbis terrarum esse cuperet.

これがどれほど並外れたことであったかは、天下を左右する大事をめぐって、互いに激しく競い合うばかりか、激しい中傷と敵意まで抱き合っていた二人との間に友情と信頼関係を保ち続けることが、いかに大きな知恵を要するかを理解できる人なら、容易に分かることであろう。というのも、カエサルとアントニウスは、ともにローマ市のみならず全世界の第一人者となることを望んでいたのであり、その間に激しい対立が生じるのは当然のことだったからである。

[21] Tali modo cum VII et LXX annos complesset atque ad extremam senectutem non minus dignitate(名声) quam gratia(人望) fortunaque crevisset ― multas enim hereditates nulla alia re quam bonitate consecutus est ― tantaque prosperitate usus esset valetudinis, ut annis XXX medicina non indiguisset(過去完),

このようにして七十七歳まで生き、その晩年に至るまで、名声においても人望においても、また財産においてもますます豊かになった(というのも、彼は他ならぬまさにその善良さゆえに、多くの遺産を相続したからである)、また三十年間医者の世話になることがなかったほどに、健康にも恵まれていた。

2 nactus est morbum(病), quem initio et ipse et medici contempserunt. Nam putarunt esse tenesmon, cui remedia celeria faciliaque proponebantur.

しかしその年齢になった時、彼は病にかかったのである。当初は、本人も医師たちもこれを軽く考えていた。彼らは、それが便意があっても便が出ない「しぶり腹」にすぎず、じきに容易に治すことができると考えていたのである。

3 In hoc cum tres menses sine ullis doloribus, praeterquam quos ex curatione capiebat, consumpsisset, subito tanta vis morbi in imum intestinum(腸) prorupit(現れる), ut extremo tempore per lumbos(腰) fistulae(穴) puris(属 膿>pus) eruperint.

こうして三か月の間、治療による苦痛のほかには何の痛みもなく過ごしていたところ、突然、病は大腸の下部に激しく襲いかかり、ついには腰のあたりの穴から膿が噴き出したのである。

4 Atque hoc priusquam ei accideret, postquam in dies dolores accrescere(大きくなる) febresque(熱) accessisse sensit, Agrippam generum ad se accersi jussit et cum eo L. Cornelium Balbum Sextumque Peducaeum.

しかし、このことが起きる少し前、日に日に痛みが増し、さらに熱まで出るようになったのを感じると、彼は娘婿アグリッパと、ルキウス・コルネリウス・バルブス(=キケロとも親交のあった大バルブス)、そしてセクストゥス・ペドゥカエウス(=キケロの元上司だったペドゥカエウスの息子)を呼び寄せるよう命じた。

5 Hos ut venisse vidit, in cubitum(肘) innixus(寄りかかる) 'Quantam' inquit 'curam diligentiamque in valetudine mea tuenda hoc tempore adhibuerim, cum vos testes habeam, nihil necesse est pluribus verbis commemorare. Quibus quoniam, ut spero, satisfeci, me nihil reliqui fecisse(やり尽くす), quod ad sanandum me pertineret, reliquum est, ut egomet mihi consulam.

三人がやって来ると、彼は寝台の肘掛けに身をもたせかけてこう言った。「このところ私が健康を取り戻そうとして、どれほど気を配り、どれほど熱心に療養してきたかは、あなたたちが証人なのだから、あらためて長々と話す必要はないでしょう。こうして、私は治療のためになすべきことは全てやり尽くしたと、あなたたちにも十分納得していただけたものと思います。残るは、私が自分自身のために決断するだけです。

6 Id vos ignorare nolui. Nam mihi stat(决心した) alere(養う) morbum desinere(やめる). Namque his diebus quidquid cibi(食物) sumpsi, ita produxi(延ばす) vitam, ut auxerim dolores sine spe salutis. Quare a vobis peto, primum, ut consilium probetis(認める) meum, deinde, ne frustra dehortando(思いとどまらせる) impedire conemini(試みる>conor)'.

このことを、ぜひあなた方に知っておいていただきたかったのです。私はもう、この病を養うこと、すなわち食事を取って命を長らえることをやめる決心をしました。この数日というもの、口にした食物は命を少し引き延ばしただけで、回復の望みもないまま苦しみを増やす結果にしかなりませんでした。ですから、あなた方にお願いしたいのは、第一に、この私の決意を認めていただくこと、第二に、無駄に思いとどまらせようとして、私の決心を妨げようとしないことなのです」

[22] Hac oratione habita tanta constantia vocis atque vultus, ut non ex vita, sed ex domo in domum videretur migrare,

この言葉を語る彼の声と表情には揺るぎない落ち着きがあり、まるで人生を去るのではなく、一つの家から別の家へ移り住もうとしているだけのように見えた。

2 cum quidem Agrippa eum flens atque osculans oraret atque obsecraret, ne id, quod natura cogeret, ipse quoque sibi acceleraret, et quoniam tum quoque posset temporibus(危機) superesse, se sibi suisque reservaret(接未完), preces ejus taciturna sua obstinatione(頑固) depressit.

それでもアグリッパは、涙を流して彼に口づけしながら、「自然が命じる時を、自ら早めるようなことはなさらないでください。今からでも危機を乗り越えることができるのですから、ご自分のためにも、ご家族のためにも、どうか命を大切になさってください」と繰り返し懇願した。しかしアッティクスは、黙したまま揺るがぬ決意によって、その願いを退けた。

3 Sic cum biduum cibo se abstinuisset, subito febris(主) decessit leviorque morbus esse coepit. Tamen propositum nihilo setius(にも関わらず) peregit(遂行). Itaque die quinto, postquam id consilium inierat(過去完>ineo決める), pridie Kalendas Aprilis Cn. Domitio C. Sosio consulibus, decessit.

こうして二日間食事を断つと、不思議なことに熱は下がり、病状も軽くなり始めた。それでも彼は、いったん定めた決意を少しも変えることなく貫いた。そしてその決意を固めてから五日目、グナエウス・ドミティウスとガイウス・ソシウスが執政官であった年の三月三十一日に、この世を去った。

4 Elatus est in lecticula(輿), ut ipse praescripserat, sine ulla pompa(葬列) funeris, comitantibus omnibus bonis, maxima vulgi frequentia. Sepultus est juxta viam Appiam ad quintum lapidem in monumento Q. Caecilii, avunculi sui.

遺体は、彼自身があらかじめ指示していたとおり、いかなる葬儀の華美な行列も伴わず、小さな輿に載せられて運ばれた。しかし、善良な人々は皆これに付き従い、民衆も非常に大勢集まった。彼は、アッピア街道の五番目の里程標の近くの、叔父クィントゥス・カエキリウスの墓に葬られた。


FRAGMENTA EX LIBRIS DE VIRIS ILLUSTRIBUS CORNELI NEPOTIS

I. Verba ex epistula Corneliae Gracchorum matris ex eodem libro Cornelii Nepotis excerpta.

Dices pulchrum esse inimicos ulcisci. Id neque maius neque pulchrius cuiquam atque mihi esse videtur, sed si liceat re publica salva ea persequi. Sed quatenus id fieri non potest, multo tempore multisque partibus inimici nostri non peribunt atque, uti nunc sunt, erunt potius quam res publica profligetur atque pereat.

Eadem alio loco

Verbis conceptis deierare ausim, praeterquam qui Tiberium Gracchum necarunt, neminem inimicum tantum molestiae tantumque laboris, quantum te ob has res, mihi tradidisse: quem oportebat omnium eorum, quos antehac habui liberos, partis [eorum] tolerare atque curare, ut quam minimum sollicitudinis in senecta haberem, utique, quaecumque ageres, ea velles maxime mihi placere, atque uti nefas haberes rerum majorum adversum meam sententiam quicquam facere, praesertim mihi, cui parva pars vitae superest. Ne id quidem tam breve spatium potest opitulari, quin et mihi adversere et rem publicam profliges? Denique quae pausa erit? Ecquando desinet familia nostra insanire? Ecquando modus ei rei haberi poterit? Ecquando desinemus et habentes et praebentes molestiis insistere? Ecquando perpudescet miscenda atque perturbanda re publica? Sed si omnino id fieri non potest, ubi ego mortua ero, petito tribunatum: per me facito quod lubebit, cum ego non sentiam. Ubi mortua ero, parentabis mihi et invocabis deum parentem. In eo tempore non pudet te eorum deum preces expetere, quos vivos atque praesentes relictos atque desertos habueris? Ne ille sirit Iuppiter te ea perseverare nec tibi tantam dementiam venire in animum! Et si perseveras, vereor, ne in omnem vitam tantum laboris culpa tua recipias, uti in nullo tempore tute tibi placere possis.

II. Cornelius Nepos in libro de historicis Latinis de laude Ciceronis.

Non ignorare debes unum hoc genus Latinarum litterarum adhuc non modo non respondere Graeciae, sed omnino rude atque inchoatum morte Ciceronis relictum. Ille enim fuit unus, qui potuerit et etiam debuerit historiam digna voce pronuntiare, quippe qui oratoriam eloquentiam rudem a majoribus acceptam perpoliverit, philosophiam ante eum incomptam Latinam sua conformarit oratione. Ex quo dubito, interitu ejus utrum res publica an historia magis doleat.

Idem.

Locuples ac divina natura, quo majorem sui re pareret admirationem ponderatioraque sua essent beneficia, neque uni omnia dare nec rursus cuiquam omnia voluit negare.

Nepos The Latin Library The Classics Page
Translated into Japanese by Tomokazu Hanafusa -2026.8.4

ホーム | パソコン試行錯誤 | シェアウエア | 拡声機騒音 | くたばれ高野連