キケロ『友人宛書簡集』(対訳版)
参考にした翻訳はネットの英訳と仏訳等と岩波版とGeminiの和訳である。
テキストはラテンライブラリのものを元にした。
1 2 3 4 5 6 78 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26
トレバティウス宛
27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 331 332 333 334
60 97 156 234 325 327 329
343 344 362 365 378 388 408 409
Epistulae ad Familares
M. TULLI CICERONIS
キケロ著『友人宛書簡集』(前六十二~五十四年)
1(5.I.)
Scr.(Scripta) in Gallia Cisalpina c.prid.Id.Jan.an.62.
Q. METELLUS Q. F. CELER PRO COS. S. D.(salutem dicit~から~へ) M. TULLIO CICERONI.
前六十二年(キケロが執政官だった年の翌年)一月十二日頃、内ガリア
執政官格総督クィントゥス・メテッルス・ケレル(クィントゥスの息子)よりマルクス・トゥリウス・キケロへ
[1] Si vales, bene est. Existimaram(過去完) pro mutuo inter nos animo et pro reconciliata gratia nec absentem me a te ludibrio(あざけり) laesum iri nec Metellum fratrem ob dictum capite ac fortunis per te oppugnatum iri;
貴殿におかれましては、さぞかしご健勝のこととお喜び申し上げます。ところで、私たちの相互の親交を思い、友誼の回復を思いますときに、わが輩がローマを留守にしている間に貴殿から笑い者にされ、言葉の行き違いから我が弟メテッルス(ネポス)の身柄と財産が貴殿の攻撃にさらされることになるとは思いも寄らぬことでありました。
quem si parum pudor ipsius defendebat, debebat vel familiae nostrae dignitas vel meum studium erga vos remque publicam satis sublevare(手助けする):
仮にもわが弟が自らの高潔な人格を以てしてその身を守れなかったとしても、わが家の名誉ある家名と貴殿ら並びに共和国に対するわが輩の献身が彼の身を守るに力あってしかるべきだったのであります。
nunc video illum circumventum(不当な告発を受ける), me desertum(ないがしろにする), a quibus minime conveniebat.
しかるに、今や彼は退路をふさがれ、わが輩は窮地に立たされているのであります。しかもそれはありうべからざる人々によってなされたことなのであります。
[2] Itaque in luctu et squalore sum, qui provinciae, qui exercitui praesum, qui bellum gero:
そこでわが輩は属州と軍隊を預かる身であり、戦争を遂行している身でありながらも、喪服をまとっているのであります。
quae quoniam nec ratione nec maiorum nostrorum clementia administrastis(処理), non erit mirandum, si vos paenitebit.
貴殿らのこの仕打ちは理不尽なものであるだけでなく、我らの父祖たちの寛大な精神にも反したことでありますので、貴殿らがいつの日かこの事を悔ゆることになったとしても驚くべきことではありますまい。
Te tam mobili in me meosque esse animo non sperabam: me interea nec domesticus dolor nec cuiusquam injuria ab re publica abducet(未).
貴殿のわが輩とわが一族に対するお気持ちがかくも移ろいやすいものであるとは思いもよらぬことでありました。わが輩は身内にこのような不幸があろうと、誰に冷遇されることがあろうと、これからも共和国に忠誠を尽くして参る所存であります。
2(5.II.)
Scr. Romae mid.m(=mense).Jan.an.62.
M. TULLIUS M. F. CICERO Q. METELLO Q. F. CELERI PROCOS. S. D.
前六十二年一月中旬、ローマ
マルクス・トゥリウス・キケロ(マルクスの息子)より執政官格総督クィントゥス・メテッルス・ケレル(クィントゥスの息子)へ
[1] Si tu exercitusque valetis, bene est. Scribis ad me te existimasse pro mutuo inter nos animo et pro reconciliata gratia numquam te a me ludibrio laesum iri.
君と君の軍隊が無事であることを喜んでいます。ところで、君は「私たちの相互の親交を思い、友誼の回復を思いますときに、わが輩が貴殿から笑い者にされるとは思いも寄らぬことでありました。」と書いて来ていますね。
Quod cuiusmodi sit, satis intelligere non possum, sed tamen suspicor ad te esse allatum me in senatu, cum disputarem permultos esse, qui rem publicam a me conservatam dolerent, dixisse a te propinquos tuos, quibus negare non potuisses, impetrasse, ut ea, quae statuisses tibi in senatu de mea laude esse dicenda, reticeres(未完接).
それがどういう事なのか僕には分かりませんが、多分この国が(=カティリナの陰謀から)僕の手によって救われたことを面白く思わない連中が沢山いることを僕が元老院で問題にした時のことだと思います。その時僕が「メテッルス君は身内の言いなりになって元老院ですることにしていた僕への称賛演説をやらずに済ましてしまったのです」と言ったことが君に伝わったのでしょう。
Quod cum dicerem, illud adjunxi, mihi tecum ita dispertitum officium fuisse in rei publicae salute retinenda, ut ego urbem a domesticis insidiis et ab intestino scelere, tu Italiam et ab armatis hostibus et ab occulta conjuratione defenderes,
実はそれに続けて僕はこう言ったのです。「僕は共和国の安全を守る仕事をメテッルス君と分担して、僕はローマに残って国内の陰謀と内部の悪の手から町を守り、メテッルス君には内ガリアの総督としてイタリアを外部の軍隊と隠れた陰謀から守ってもらうことにしたのです」。
atque hanc nostram tanti et tam praeclari muneris(務め) societatem a tuis propinquis labefactam, qui, cum tu a me rebus(内容) amplissimis atque honorificentissimis ornatus esses, timuissent, ne quae mihi pars abs te voluntatis mutuae tribueretur.
「ところが名誉あるこの重要な任務を担う僕たちの協力関係にメテッルス君の身内から横槍が入った(=キケロへの賛辞をやめさせた)のです。メテッルスが僕から名誉ある心のこもった言葉で賞賛されるのを見た彼の身内は、メテッルス君が僕に対して好意のお返しをすることを危惧したのです」とね。
[2] Hoc in sermone cum a me exponeretur(未完接), quae mea exspectatio fuisset orationis tuae quantoque in errore versatus essem, visa est oratio non injucunda(可笑しくない) et mediocris quidam est risus consecutus, non in te, sed magis in errorem meum et quod me abs te cupisse laudari aperte atque ingenue confitebar.
その話の中で、「僕はメテッルス君の演説を待ち望んでいたが、僕はひどい勘違いをしていたようです」と言ったのです。これで僕の話は少々滑稽味を帯びたのか、少なからず失笑を買ってしまいました。
それは君に対する笑いではなくて、僕の勘違いに対する笑いでした。なぜなら、僕が君から誉められることを熱望していたことを率直に認めてしまったからなのです。
Nam hoc non potest in te non honorifice esse dictum, me in clarissimis meis atque amplissimis rebus tamen aliquod testimonium(証拠) tuae vocis habere voluisse.
僕がこう言ったからといっても君を馬鹿にしていることにはならないと思いますが、僕は輝かしい名声を手にしながらも君の口から何かはっきりとした言葉を聞きたかったのです。
[3] Quod autem ita scribis, "pro mutuo inter nos animo," quid tu existimes esse in amicitia mutuum, nescio, equidem hoc arbitror, cum par voluntas accipitur et redditur.
ところで、君は僕たちの相互の親交と書いています。互いに親しみを持つということを君がどう思っているかは分かりませんが、僕はお互いに好意を受けたり返したりすることだと思うのです。
Ego si hoc dicam, me tua causa praetermisisse(無視する) provinciam, tibi ipsi levior videar esse; meae enim rationes ita tulerunt atque eius mei consilii maiorem in dies singulos fructum voluptatemque capio:
もし僕が君のために属州を手放したと言ったら、君は僕のことを嘘つきだと言うでしょう。なぜなら、僕はその方が都合がいいからそうしただけですから。実際、そのお蔭で僕は日々益々大きな楽しみと利益を手にしているのです。
illud dico, me, ut primum in contione provinciam deposuerim, statim, quemadmodum eam tibi traderem, cogitare coepisse. Nihil dico de sortitione vestra: tantum te suspicari volo, nihil in ea re per collegam meum me insciente esse factum.
ただ僕が言いたいのはこういう事なのです。僕は集会で属州を手放すと言ったあと、すぐに僕は属州をどうやって君に手渡せばいいか検討にとりかかったのです。君たちのくじ引きのことは僕は何も言いません。ただその事で僕の同僚(=アントニウス・ヒュブリダ)が何をしたにしてもそれは僕の了解事項だという事を君には察してもらいたいのです。
Recordare cetera: quam cito senatum illo die facta sortitione coegerim(集める、完接), quam multa de te verba fecerim, cum tu ipse mihi dixisti orationem meam non solum in te honorificam, sed etiam in collegas tuos contumeliosam fuisse.
その後のことも君には思い出してもらいたいのです。あの日くじ引きが終わると僕はすぐに元老院を招集して、君のために長々と演説をしました。その時君は僕の演説を聞いて、あれは自分には誇らしいものだが同僚にとっては恥辱だとわざわざ言いに来ましたね。
[4] Iam illud senatus consultum, quod eo die factum est, ea praescriptione(序文) est, ut, dum id exstabit, officium meum in te obscurum esse non possit.
さらに、その日に出された元老院決議(前六十三年十月)の序文がまだ君の手元にあるなら、それを見ても僕の君への心尽くしは明らかになるでしょう。
Postea vero quam profectus es, velim recordere, quae ego de te in senatu egerim, quae in contionibus dixerim, quas ad te litteras miserim: quae cum omnia collegeris, tu ipse velim judices, satisne videatur his omnibus rebus tuus adventus, cum proxime(最近) Romam venisti, mutue respondisse.
またさらに、君が出発したあとで、僕が元老院で君のために討論をし、集会で君のために話をし、君に何本も手紙を書いたことも思い出して欲しいのです。君にはこれらを全部考え合わせてから、最近君がローマに帰って来た時にしたことは、この全てに対するお返しとして見合うものだったかどうか判断して欲しいのです。
[5] Quod scribis de reconciliata gratia nostra, non intelligo, cur reconciliatam esse dicas, quae numquam imminuta est.
また君は僕たちの友誼の回復と書いていますが、損なわれたことのないものをどうして回復と君が言うのかも僕には分かりません。
[6] Quod scribis non oportuisse Metellum fratrem tuum ob dictum a me oppugnari, primum hoc velim existimes, animum mihi istum tuum vehementer probari et fraternam plenam humanitatis ac pietatis voluntatem;
また君は弟のメテッルス君が言葉の行き違いから僕から攻撃されたのをけしからぬことだと書いています。しかし、僕は君のその気持ちはとても大切だし、兄弟としての人間味と家族愛に溢れたものだと思っているということは分かって欲しいのです。
deinde, si qua ego in re(事実←qua) fratri tuo rei publicae causa restiterim, ut(←velim) mihi ignoscas(tam enim sum amicus rei publicae, quam qui maxime);
さらに、もし僕が何かで共和国のために君の弟と対立したのなら、僕のことを大目に見て欲しいのです。僕はこの国を愛することにかけては誰にも負けないのですから。
si vero meam salutem(生存) contra illius impetum in me crudelissimum defenderim(完接), satis habeas(満足) nihil me etiam tecum(分かち合う相手) de tui fratris injuria(不当な行為) conqueri(不満を言う):
しかし、僕が君の弟の冷酷な攻撃からわが身を守ろうとしたのだとすれば、君の弟の不埒な行動について僕が君に愚痴をこぼさないでいることで君は満足して欲しいのです。
quem ego cum comperissem omnem sui tribunatus(属) conatum in meam perniciem parare atque meditari, egi cum Claudia, uxore tua, et cum vestra sorore Mucia, cujus erga me studium pro Cn. Pompeii necessitudine multis in rebus perspexeram, ut eum ab illa injuria deterrerent.
彼が僕を破滅させようと護民官の地位を使って様々な企みをしていることをつかんだ時、僕は君の奥方のクラウディア(=クローディウスの妹)さんと君たちの姉上のムキア(=ポンペイウスの妻)さんに、そんな酷いことはやめるように言ってくれないかと頼んだのです。僕とポンペイウス氏との友情のおかげでムキアさんには何かと良くしてもらっていましたからね。
[7] Atqui ille, quod te audisse certo scio, prid. Kal. Januarias, qua injuria nemo umquam in ullo magistratu improbissimus civis affectus(ひどい目にあわす) est, ea me consulem affecit, cum rem publicam conservassem, atque abeuntem magistratu contionis habendae potestate privavit:
おまけに、君も聞いているとは思いますが、彼は十二月末日に、執政官として共和国を救ったこの僕を、政務官だったどんな悪辣な市民も味わったことのないような酷い目に会わせたのです。彼は僕が退任演説を出来ないようにしてしまったのです。
cujus injuria mihi tamen honori summo fuit; nam, cum ille mihi nihil, nisi ut jurarem, permitteret, magna voce juravi verissimum pulcherrimumque jus jurandum, quod populus item magna voce me vere jurasse juravit.
ただ、この災いも僕の面目を施す材料でしかなかったのです。彼は僕に宣誓すること以外のことは許さなかったので、僕は大きな声で実に公正で立派な宣誓をしてやりまた。すると民衆も同じく大きな声でキケロは真実の宣誓をしたと誓ったのです。
[8] Hac accepta tam insigni injuria tamen illo ipso die misi ad Metellum communes amicos, qui agerent cum eo, ut de illa mente desisteret: quibus ille respondit sibi non esse integrum(自分の自由になる);
僕はこんな酷い目に遭ったけれど、その日に共通の友人をメテッルス君のもとに遣って、そんな考えをやめるように言ってもらったのです。でも、彼は事はもう自分の自由にはならないと答えたのです。
etenim paullo ante in contione dixerat ei, qui in alios animum advertisset(罰する) indicta causa(弁明の機会なしに), dicendi ipsi potestatem fieri non oportere. Hominem gravem et civem egregium!
というのは、少し前に集会で、弁明の機会を与えずに人を罰した者には発言の機会を与えるべきではないと言ってしまったと言うのです。彼は実にあっぱれなすごい男です。
qui, qua poena senatus consensu bonorum omnium eos affecerat, qui urbem incendere et magistratus ac senatum trucidare et bellum maximum conflare voluissent, eadem dignum judicarit eum, qui curiam caede, urbem incendiis, Italiam bello liberasset.
ローマに火を点けて政務官と元老院を皆殺しにして大きな戦争を起こそうとした者たちに対して閥族派全員が元老院決議によって罰を課しましたが、彼はそれと同じ罰を、元老院を殺戮から救いローマを放火から救いイタリアを戦争から救った人間に課すべきだと宣言したのですよ。
Itaque ego Metello, fratri tuo, praesenti restiti: nam in senatu Kal. Januariis sic cum eo de re publica disputavi, ut sentiret sibi cum viro forti et constanti esse pugnandum;
そこで僕は君の弟のメテッルス君と対決することになったのです。つまり元日に僕は元老院で共和国のあり方について彼と討論したのです。そして彼は僕という不屈の闘士と戦わねばならないことを思い知ったというわけなのです。
a. d. III. Non. Januar.(一月三日), cum agere coepisset, tertio quoque verbo orationis suae me appellabat, mihi minabatur, neque illi quidquam deliberatius(決心した) fuit quam me, quacumque ratione posset, non judicio neque disceptatione(判決), sed vi atque impressione(襲撃) evertere.
一月三日に行った演説では、彼は話を始めると二言目には僕の名前を出して脅しつけて来ました。そして裁判ではなく暴力を使って何としても僕を破滅させる決心であるところを見せたのです。
Huius ego temeritati si virtute atque animo non restitissem, quis esset, qui me in consulatu non casu potius existimaret quam consilio fortem fuisse?
もし彼の乱暴なやり方に僕が勇敢に立ち向かわなかったら、執政官時代の僕の果断さは僕の意図したことではなく時の勢いでしかなかった思われかねなかったでしょう。
[9] Haec si tu Metellum cogitare de me nescisti, debes existimare te maximis de rebus a fratre esse celatum; sin autem aliquid impertivit tibi sui consilii, lenis a te et facilis existimari debeo, qui nihil tecum de iis ipsis rebus expostulem(苦情を言う).
メテッルス君が僕に対してこんな事を考えているのを君が知らなかったのなら、君の弟は重要なことを君に隠していたと考えるべきでしょう。しかし、彼が自分の考えを少しでも君に打ち明けていたのなら、この件で君に一言も愚痴をこぼさなかった僕の好意と温厚さを君は評価してくれなくてはいけません。
Et, si intelligis non me dicto Metelli, ut scribis, sed consilio eius animoque in me inimicissimo esse commotum, cognosce nunc humanitatem meam, si humanitas appellanda est in acerbissima injuria remissio animi ac dissolutio(弱さ):
それに、君が書いているように僕はメテッルス君と言葉の行き違いから怒ったのではなくて、彼の敵意あふれる企てに腹を立てたのです。その事を君が分かったら、君は僕の寛大さを認めてくれなくてはいけません。僕は彼のひどい扱いに対して仕返しもせずに大人しくしていたのですから。
nulla est a me umquam sententia dicta in(不利な) fratrem tuum; quotiescumque aliquid est actum, sedens iis assensi, qui mihi lenissime sentire visi sunt.
元老院で僕からは君の弟を糾弾するような意見は一言も言わなかったし、いくら動議が出されても僕は立ち上がりもせず、一番寛大だと思える意見に賛同しただけなのです。
Addam illud etiam, quod iam ego curare(気を使う→ut) non debui sed tamen fieri(→ut) non moleste tuli atque etiam ut ita(→ut) fieret pro mea parte adjuvi, ut senati(属) consulto meus inimicus, quia tuus frater erat, sublevaretur.
さらに言えば、僕にはそんな義理はなかったけれど、君の弟であるお陰で僕の敵が元老院決議によって救われることに僕は反対しなかったし、むしろ、僕はその手助けをしたのです。
[10] Quare non ego oppugnavi fratrem tuum, sed fratri tuo repugnavi, nec in te, ut scribis, animo fui mobili(移ろいやすい), sed ita stabili, ut in mea erga te voluntate etiam desertus ab officiis tuis permanerem.
だから、僕は君の弟に反撃しただけで自分の方からは攻撃していないのです。また君に対する僕の気持ちは君が書いているように移ろいやすいものではなくて不変なのです。僕は君から親切にされなくなっても、君に対する僕の気持ちが変わることはないと思っています。
Atque hoc ipso tempore tibi paene minitanti(脅す) nobis per litteras haec rescribo(返信する) atque respondeo: ego dolori tuo non solum ignosco, sed summam etiam laudem tribuo(meus enim me sensus, quanta vis fraterni sit amoris, admonet);
今回も殆ど僕に対する脅迫とも言える君の手紙に対して、僕はこんな返事を書いているのです。僕は君の腹立ちを大目に見るどころか最大の賛辞を呈しているのです。それは、兄弟愛がいかに強いものかは僕もよく知っているからです。
a te peto, ut tu quoque aequum te judicem dolori meo praebeas: si acerbe, si crudeliter, si sine causa sum a tuis oppugnatus, ut(←peto) statuas mihi non modo non cedendum, sed etiam tuo atque exercitus tui auxilio in eiusmodi causa utendum fuisse;
だから、僕も君には僕の腹立ちを公平に見て欲しいのです。そして、もし僕が訳もなく君の身内からひどい攻撃を受けた時に、僕が譲歩すべきだったとは考えないで欲しいのです。それどころか、そんな時には君が自分の軍隊を使ってでも僕を助けてやるべきだったと思って欲しいのです。
ego te mihi semper amicum esse volui, me ut tibi amicissimum esse intelligeres, laboravi: maneo in voluntate et, quoad voles tu, permanebo
僕は君にいつまでも僕の友達でいて欲しいと思ってきたし、僕が君の親友であることを君に分かってもらえるように努めて来ました。今もこの気持ちに変わりはないし、君さえ良ければ永遠に変わらないつもりです。
citiusque amore tui fratrem tuum odisse(完で現) desinam(やめる), quam illius odio quidquam de nostra benevolentia(好意) detraham(減らす).
それに、君の弟に対する憎しみのために僕たちの友情を失うくらいなら、僕は君への友情のために彼に対する憎しみを捨ててもいいくらいなのです。
3(5.VII.)
Scr. Romae m.Apr.an.62.
M. TULLIUS M. F. CICERO S. D. CN. POMPEIO CN. F. MAGNO IMPERATORI.
[1] S. T. E. Q. V. B. E.V.(si tu exercitusque valetis, bene est. ego valeo)
前六十二年四月、ローマ
マルクス・トゥリウス・キケロ(マルクスの息子)より凱旋将軍グナエウス・ポンペイウス(グナエウスの息子)へ
貴殿とその軍隊におかれましては、さぞかし恙無きこととお喜び申し上げます。わが輩も恙無く過ごしております。
Ex litteris tuis, quas publice misisti, cepi una cum omnibus incredibilem voluptatem; tantam enim spem otii ostendisti, quantam ego semper omnibus te uno fretus(確信して+奪) pollicebar;
貴殿がわが国に送られた報告書から、わが輩は国民共々に非常に大きな喜びを享受いたしました。わが輩はかねがね貴殿のほかには平和の希望を託せる人間はいないと国民に公言して参りましたが、その通りに貴殿はわが国に明るい未来を示されたのであります。
sed hoc scito(忘れるな), tuos veteres hostes, novos amicos vehementer litteris perculsos(打ちのめす) atque ex magna spe deturbatos jacere.
その一方で、次の事はご承知置き下さい。それは、貴殿の昔の敵でいまは味方になっている人たちにとって、この報告は大打撃となったこと、彼らは大きな野望をくじかれて落胆していることであります。
[2] Ad me autem litteras quas misisti, quamquam exiguam significationem tuae erga me voluntatis habebant, tamen mihi scito(知ろ) jucundas fuisse; nulla enim re tam laetari soleo quam meorum officiorum conscientia,
わが輩に下さった手紙は、そこで示されたわが輩への親愛の情こそわずかであったにも関わらず、私にとって大きな喜びだったことはお知り置き下さい。なぜなら、わが輩が何にも増して常に喜びとしているのは、人のために親切を尽くしたという自覚であって、
quibus si quando non mutue(相互に) respondetur, apud me plus officii residere facillime patior:
時にわが輩の好意が相手からの報いを受けないことがあっても、わが方が余計に尽くしていることにわが輩はまったく頓着しないからであります。
illud non dubito, quin, si te mea summa erga te studia parum mihi adjunxerunt, res publica nos inter nos conciliatura conjuncturaque sit.
わが輩が貴殿に大きな親しみを感じているだけでは、貴殿とわが輩を結び付けるよすがとはならないとしても、共和国に対する思いがいつの日か私達を固く結び付けることでありましょう。
[3] Ac, ne ignores, quid ego in tuis litteris desiderarim, scribam aperte, sicut et mea natura et nostra amicitia postulat:
ただ貴殿のお手紙でわが輩が一つ残念に思ったことがあります。それに貴殿が気付かないまま放置するのは、わが輩の性格と私達の友情にとって相応しいことではないと思われますので、ここで率直に書かせて頂きましょう。
res eas gessi, quarum aliquam in tuis litteris et nostrae necessitudinis et rei publicae causa gratulationem exspectavi, quam ego abs te praetermissam esse arbitror, quod vererere, ne cuius animum offenderes;
わが輩は最近ある手柄を立てました。共和国のためにも私達の友情のためにも、わが輩はその事に対する何らかの祝福の言葉が貴殿の手紙の中に見つけられるものと期待しておりました。貴殿がそれを省略されたのは、ある人物の機嫌を損ねることを慮っての事と存じます。
sed scito ea, quae nos pro salute patriae gessimus, orbis terrae judicio ac testimonio comprobari,
しかしながら、わが輩が祖国を救うために取った行動に対して、世界中の人達からはっきりと支持する言葉が届いていることを、忘れないで頂きたいのです。
quae, cum veneris, tanto consilio tantaque animi magnitudine a me gesta esse cognosces,
貴殿がご帰還の折りに、わが輩があの時いかなる熟慮と大度をもって行動したかをお分かりになれば、
ut tibi multo maiori, quam Africanus fuit, me non multo minorem quam Laelium facile et in re publica et in amicitia adjunctum esse patiare.
わが輩を政治の場だけでなく個人的にも親密にするに値する人間であるとお認めになるはずなのです。貴殿が小スキピオも脱帽する人物であるなら、わが輩もラエリウスに決して引けを取らぬ男なのですから。
4(5.VI.)
Scr. Romae med.vel.ex.m. Dec. an. 62.
M. CICERO S. D. P. SESTIO L. F. PROQ.
前六十二年十二月中旬あるいは下旬、ローマ
マルクス・キケロより前財務官格総督補佐プブリウス・セスティウス(ルキウスの息子)へ
Cum ad me Decius librarius venisset egissetque mecum, ut operam darem, ne tibi hoc tempore succederetur,
秘書のデキウスが僕のところに来て、この時期に君の後任が決まらないように僕に力を貸して欲しいと言ってきた。
quamquam illum hominem frugi et tibi amicum existimabam, tamen, quod memoria tenebam cuiusmodi ad me litteras antea misisses(過去完接), non satis credidi homini prudenti, tam valde esse mutatam voluntatem tuam;
あの男が正直で君に忠実な人間だと思ってはいたが、僕にはにわかには信じられなかったよ。以前に君がどんな手紙を送って来たか覚えているのに、頭のいい男が来て君の気持ちがここまで大きく変わったと言うんだから。
sed, posteaquam et Cornelia tua Terentiam convenit et ego cum Q. Cornelio locutus sum, adhibui diligentiam, quotiescumque senatus fuit, ut adessem, plurimumque in eo negotii habui, ut Q. Fufium tribunum pl. et ceteros, ad quos tu scripseras, cogerem mihi potius credere quam tuis litteris.
だけど、君の妻のコルネリアが僕の妻に会いに来て、僕がクイントゥス・コルネリウス(=セスティウスの解放奴隷)と話をして真意を確かめると、それからは元老院が開かれる度に出席するように気をつけて、そこで多くの交渉を重ねた。
そして君が手紙を送っていたクイントゥス・フフィウスなどの護民官たちに、君の手紙ではなく僕の言うことを信じるように頼んだんだ。
Omnino res tota in mensem Januarium rejecta erat, sed facile obtinebatur(目的を達成する、非人称).
それでこの件の決定はおおむね全部来月まで先送りになったが、目的は容易く達成できたよ。
[2] Ego tua gratulatione commotus, quod ad me pridem scripseras(過去完) velle te bene evenire, quod de Crasso domum emissem,
君は以前の手紙で、僕がクラッススの家を買うことがうまく行くようにと願ってくれたね。
emi eam ipsam domum HS. XXXV aliquanto post tuam gratulationem; itaque nunc me scito(当然) tantum habere aeris alieni, ut cupiam(接1) conjurare, si quisquam recipiat,
僕はあの言葉に励まされて、その後しばらくしてあの家を買ってしまったよ。350万セステルティウスだった。というわけで僕はいま借金だらけだ(★)。仲間に入れてくれる人がいたら、陰謀団に入りたいくらいだよ。
★この年弁護した独裁者の従兄弟のプブリウス・スラと同僚執政官のアントニウスから借りたらしい。
sed partim odio inducti me excludunt et aperte vindicem(復讐者) conjurationis oderunt, partim mihi non credunt et a me insidias metuunt nec putant ei nummos deesse posse, qui ex obsidione(包囲) faeneratores(金貸し) exemerit.
けれど、やつらは僕を嫌って仲間に入れてくれない。陰謀の破壊者にあからさまな敵意を見せてくるんだ。一方では、僕が罠を仕掛けているのではと疑いの目の向けて来る者もいる。高利貸しを踏み倒しの危機から救ってやった私が金に困っているはずがないと思っているのだ。
Omnino semissibus magna copia est; ego autem meis rebus gestis hoc sum assecutus, ut bonum nomen existimer.
確かに年利六分なら貸し手はいくらでもいるし、例の手柄のお蔭で僕は安全な借り手という評判は得ている。
[3] Domum tuam atque aedificationem omnem perspexi et vehementer probavi.
君の屋敷も建物も全部見せてもらった。とても素晴らしかったよ。
Antonium, etsi eius in me officia omnes desiderant, tamen in senatu gravissime ac diligentissime defendi senatumque vehementer oratione mea atque auctoritate commovi. Tu ad me velim litteras crebrius mittas.
アントニウスの僕に対する不義理は誰もが指摘することだが、僕は彼のために元老院で熱のこもった丁寧な弁明をしてやった。元老院も僕の威厳のある演説にいたく感銘していたよ(★)。
君にはもっと頻繁に便りをして欲しい。
★マケドニア総督アントニウスの更迭話がローマでもちあがっていた。
5(5.V.)
Scr. Romae a.u.c. 693.
M. CICERO S. D. C. ANTONIO M. F. IMP.
前六十二年十二月二十三日、ローマ
マルクス・キケロより赴任地のガイウス・アントニウス(ヒュブリダ)へ
[1)Etsi statueram nullas ad te litteras mittere nisi commendaticias (non quo eas intelligerem satis apud te valere, sed ne iis, qui me rogarent, aliquid de nostra conjunctione imminutum esse ostenderem),
僕は君には推薦状は送るが(それは僕の推薦状を君が重視してくれるからではない。僕たちの仲が以前ほど親密でないことを依頼者に見せたくないからだ)それ以外の手紙は出さないことにしていた。
tamen, cum T. Pomponius, homo omnium meorum in te studiorum et officiorum maxime conscius, tui cupidus, nostri amantissimus, ad te proficisceretur, aliquid mihi scribendum putavi, praesertim cum aliter ipsi Pomponio satisfacere non possem.
だが、アッティクス君が君の所へ出発するに当たって僕は何か書いてやるべきだと思った。そうしないと何よりもアッティクスに対する義理が立たないからだ。彼は君に対する僕の熱い友情を誰よりもよく知っているし、君の支援者であるだけでなく、僕の一番の親友だからね。
[2] Ego si abs te summa officia desiderem, mirum nemini videri debeat; omnia enim a me in te profecta sunt, quae ad tuum commodium, quae ad honorem, quae ad dignitatem pertinerent:
僕がもし君に最高の便宜を図るように要求したとしても、誰も驚かないと思う。僕は君の利益と君の名誉と君の出世に役立つことは全部してきたからだよ。
pro his rebus nullam mihi abs te relatam esse gratiam tu es optimus testis, contra etiam esse aliquid abs te profectum ex multis audivi;
それに対して君が何のお返しもしていないことは君が一番よく知っていることだ。むしろ君は恩を仇で返しているという声を多くの人から耳にしている。
nam "comperisse(突き止める)" me non audeo dicere, ne forte id ipsum verbum ponam, quod abs te aiunt falso in me solere conferri(私が使ったと常々君が批判している言葉は使わない);
もっとも、僕は「耳にした」とは言っても「掴んでいる」とはあえて言わないよ。君は僕がこの言葉を使ったと常々揶揄していると評判だがそれは違うよ。
sed ea, quae ad me delata sunt, malo te ex Pomponio, cui non minus molesta fuerunt, quam ex meis litteris cognoscere. Meus in te animus quam singulari officio(友情) fuerit, et senatus et populus Romanus testis est:
アッティクスから僕のところに来ている話(=アントニウス更迭の話)については僕の手紙ではなく彼からじかに聞いて欲しい。彼も心配していたよ。僕が君に特別の友情を感じていたことは、元老院とローマの民衆がよく知っていることだ。
tu quam gratus erga me fueris, ipse existimare potes; quantum mihi debeas, ceteri existiment.
君がそれを有り難く思うかどうかは君の自由だが、君が僕にどれだけ借りがあるかは世間が決めることなんだよ。
[3] Ego quae tua causa antea feci, voluntate sum adductus posteaque constantia; sed reliqua(将来), mihi crede, multo maius meum studium maioremque gravitatem et laborem(苦労) desiderant;
以前に僕が君のためにしたことは僕の好意から出たことだ。その後のことは僕の一貫性の賜物だよ。だがこれからも同じようにするためには、君に対する前以上の熱意と義理堅さと労力が必要になることは知っておいてもらいたい。
quae ego si non profundere ac perdere(苦労が無駄になる) videbor, omnibus meis viribus sustinebo(頑張る); sin autem ingrata(感謝されない) esse sentiam, non committam, ut tibi ipsi insanire videar.
もし苦労が無駄にならないと思えるなら、僕も全力を尽くして頑張るよ。でも骨折り損だと分かったら、君のために馬鹿な役回りを演じるはもうご免だ。
Ea quae sint et cuiusmodi, poteris ex Pomponio cognoscere. Atque ipsum tibi Pomponium ita commendo, ut, quamquam ipsius causa confido te facturum esse omnia,
僕が何の事を言っているかはアッティクス君に聞けば分かる。それから、アッティクス君のことをよろしくお願いする。君が彼のためになってくれると信じてはいるが、あえてお願する。
tamen abs te hoc petam, ut, si quid in te residet amoris erga me, id omne in Pomponii negotio ostendas: hoc mihi nihil gratius facere potes.
君に僕に対する親愛の情が少しでも残っているなら、それをアッティクス君のために見せて欲しい。僕にとってそれ以上に有難いことはないのだから。
6(14.IV.)
Scr. Brundisii prid. Kalendas Maias an. 58
TULLIUS S. D. TERENTIAE ET TULLIAE ET CICERONI SUIS.
前五十八年四月二十九日、ブルンディシウム(=イタリア南端)
トゥッリウス(キケロ)からテレンティアと子供たちトゥッリアとキケロへ
Ego minus saepe do ad vos litteras, quam possum, propterea quod cum omnia mihi tempora sunt misera, tum vero, cum aut scribo ad vos aut vestras lego, conficior lacrimis sic, ut ferre non possim.
僕はあまり君に手紙を出さないようにしている。いまの僕はいつだって辛いけど、君に手紙を書いたり君からの手紙を読んでいる時は、涙に襲われて耐えられなくなるからなんだ。
Quod utinam minus vitae cupidi fuissemus(過去完)! certe nihil aut non multum in vita mali vidissemus(過去完). Quod si nos ad aliquam alicuius commodi aliquando recuperandi spem Fortuna reservavit, minus est erratum a nobis;
ああ、僕はあんなに生きることに執着しなければよかったんだ。そうすればきっとこんなに辛い目を見ることもなかった。でも運命の女神がいつか幸せな日々を取り戻す希望を残してくれているなら、僕が生きているのは間違ってはいない。
sin haec mala fixa sunt, ego vero te quam primum, mea vita, cupio videre et in tuo complexu emori, quoniam neque di, quos tu castissime(敬虔に) coluisti(崇拝), neque homines, quibus ego semper servivi(奉仕した), nobis gratiam(感謝) rettulerunt.
でも、もしこの不幸がずっと続くのなら、愛する人よ、君に出来るだけ早く会いたい。そして君の腕の中で死んでしまいたい。君が敬虔な崇拝を捧げてきた神々も、僕がいつも身を粉にして尽くしてきた人たちも、僕たちには何も報いてはくれなかったのだから。
[2] Nos Brundisii apud M. Laenium Flaccum dies XIII fuimus, virum optimum, qui periculum fortunarum et capitis sui prae mea salute neglexit
僕はブルンディシウムのマルクス・ラエニウス・フラックス君のところに来て13日になる。彼は立派な人だよ。僕を助けるために自分の財産と自分の権利に対する危険を顧みることはないんだ。
neque legis improbissimae poena deductus est, quo minus hospitii et amicitiae jus officiumque praestaret(果す): huic utinam aliquando gratiam referre possimus! habebimus quidem semper.
彼はあのインチキな法律が定めた罰も物ともせず、もてなしと友情の権利と義務を果たしてくれたんだよ。いつか彼にお返しの出来る日が来るといいんだが。彼に対する感謝の気持ちはいつまでも忘れないよ。
[3] Brundisio profecti sumus a. d.(ante diem) II K. Mai.: per Macedoniam Cyzicum petebamus.
四月二十九日にブルンディシウムを立って、マケドニアのキュジコス(=トロイの東)に向かう。
O me perditum! O afflictum! Quid enim? Rogem te, ut venias? Mulierem aegram, et corpore et animo confectam. Non rogem? Sine te igitur sim?
ああ、僕は何て不幸なんだ、何て悲しいんだ。僕はどうしたらいいんだろう。君に来てくれと言うべきだろうか。女の身でしかも身も心も疲れ果てた病身の君に。そんなことは許されないだろうか。僕は君なしでいるべきだろうか。
Opinor, sic agam: si est spes nostri reditus, eam confirmes(接) et rem adjuves(接); sin ut ego metuo transactum est, quoquo modo potes ad me fac venias.
僕はこうすればいいと思うんだ。もし僕に帰る望みがあるなら、君はそれを確認にして運動の手助けをして欲しい。だが僕の心配通りに決着しているなら、君にはどんなことをしても僕のところに来て欲しい。
Unum hoc scito: si te habebo, non mihi videbor plane perisse.
これだけは確かなんだ。もし君が僕のところに来てくれたら、僕は全てがダメになったと思わなくて済むんだよ。
Sed quid Tulliola mea fiet(未)? iam id vos videte: mihi deest consilium. Sed certe, quoquo modo se res habebit, illius misellae(不幸な) et matrimonio et famae serviendum est.
でも、僕のトゥリアはどうなるんだろう。今は君が見てやってくれ。僕にはいい考えが浮かばない。でも、事態がどうなろうと、可哀想なあの子の結婚生活と世間体は第一に考えてやらないといけない。
Quid? Cicero meus quid aget(未)? iste vero sit in sinu semper et complexu tuo. Non queo plura iam scribere: impedit maeror.
それから、僕のキケロ(=せがれ)はどうなるんだ。とにかく、あの子は君の手元からけっして離してはいけないよ。悲しくて僕はもうこれ以上書き続けることができない。
[4] Tu quid egeris(完接), nescio: utrum aliquid teneas an, quod metuo, plane sis spoliata.
君がどうやって暮らしているか僕は知らないんだ。いくらかでも手元に持っているのかい。ひょっとして身ぐるみ剥がされてしまったのかと心配だ。
Pisonem, ut scribis, spero fore semper nostrum. De familia liberanda nihil est quod te moveat: primum tuis ita promissum est, te facturam esse, ut quisque esset meritus;
ピソー君(=トゥリアの夫)は君が書いているように、僕たちを裏切ることはないと思う。召使いに暇を出すことで君が悩むことはない。第一その事は君の召使いとは話がついている。君がそれぞれに相応しいことをしてやればいいんだよ。
est autem in officio adhuc Orpheus, praeterea magnopere nemo; ceterorum servorum ea causa est, ut, si res a nobis abisset(❮abeo過去完接), liberti nostri essent(未完接), si obtinere potuissent; sin ad nos pertineret, servirent praeterquam(除いて) oppido(きわめて) pauci. Sed haec minora sunt.
ただオルフェウスは今までよく働いてくれた。あれだけは特別だ。ほかの召使いについては次の通りだ。うちの資産がもう無いのなら、自由な身分の召使いとしてうちに残れるなら残してやる。うちにまだ資産があるのなら、一部を除いて元の身分のままうちに置いてやる。だがこんな事は些細なことだ。
[5] Tu quod me hortaris, ut animo sim magno et spem habeam recuperandae salutis, id velim sit eiusmodi, ut recte sperare possimus.
君は僕に心を大きく持って復帰の希望を捨てるなと励ましてくれる。僕はその希望がむなしい物でないことを願うばかりだよ。
Nunc miser quando tuas iam litteras accipiam(未)? quis ad me perferet(未)? quas ego exspectassem Brundisii, si esset licitum(許された) per nautas, qui tempestatem(天候) praetermittere(見逃す) noluerunt.
情けないことだが、僕はいつになったら君の手紙を受け取れるんだろうか。誰が届けてくれるんだろうか。船乗りが許してくれたらブルンディシウムで待っていたんだが、奴らは航海日和を逃したくないと言うんだよ。
[6]Quod reliquum(他の事) est, sustenta te, mea Terentia, ut potes honestissime. viximus, floruimus: non vitium nostrum, sed virtus nostra nos afflixit;
僕のテレンティア、君はこれからも出来るだけ心を強くもって頑張って欲しい。
僕たちはいい人生を送った。華やかなこともあった。僕は悪いことをして不幸になったのではなく、良いことをして不幸になったんだよ。
peccatum est nullum, nisi quod non una animam(生命) cum ornamentis amisimus;
僕は何も間違ったことはしていない。僕の間違いはただ一つ、地位も名誉も失ったのに生き長らえていることだけだ。
sed, si hoc(→) fuit liberis nostris gratius, nos vivere, cetera(これからの事), quamquam ferenda non sunt, feramus(接). Atqui ego, qui te confirmo(励ます), ipse me non possum.
でも、もし僕が生きている事を子供たちが喜んでくれるなら、この先どんな辛いことがあっても耐えて行くつもりだ。でも、この僕ときたら、君に頑張れと言いながら、自分は頑張れないでいるんだよ。
Clodium Philetaerum, quod valetudine oculorum impediebatur, hominem fidelem, remisi. Sallustius officio vincit omnes. Pescennius est perbenevolus nobis, quem semper spero tui fore observantem(従う). Sicca dixerat se mecum fore, sed Brundisio discessit(完).
クローディウス・フィレタエルスは真面目な男だが眼病を患ったので送り返すよ。サルスティウスは仕事の熱心さでは誰にも引けを取らない。ペスケニウスはとても良い奴なのでいつまでも君の忠実な僕でいてくれると思う。シッカはずっと僕と一緒にいてくれると言っていたのにブルンディシウムで帰ったよ。
Cura, quoad potes, ut valeas et sic existimes(接), me vehementius tua miseria quam mea commoveri. Mea Terentia, fidissima atque optima uxor, et mea carissima filiola et spes reliqua nostra, Cicero, valete.
Pr. K. Mai. Brundisio.
君は健康にはくれぐれも気を付けて欲しい。僕には自分の不幸より君の不幸の方がずっと辛いことを分かって欲しい。
僕のテレンティアよ、頼りになる最高の妻よ、僕の最愛の娘よ、僕たちに残された希望であるせがれキケロよ、みんな、さようなら。
ブルンディシウムにて、四月二十九日
7(14.II.)
Scr. Thessalonicae a. d. III. Non. Oct. an.58
TULLIUS S. D. TERENTIAE ET TULLIOLAE ET CICERONI SUIS.
前五十八年十月五日、テッサロニケ
トゥッリウス(キケロ)よりテレンティアと子供たちへ(半年ぶりの手紙)
Noli putare me ad quemquam longiores epistulas scribere, nisi si quis ad me plura scripsit(完), cui puto rescribi oportere;
誰かがもっと僕に手紙をくれて返事を書かなきゃと思わせてくれないと、僕は誰にも手紙を書く気にならないことを分かって欲しい。
nec enim habeo, quod scribam, nec hoc tempore quidquam difficilius facio.Ad te vero et ad nostram Tulliolam non queo sine plurimis lacrimis scribere;
だって僕には手紙に書くようなことはないし、今の僕には手紙を書くほど辛いことはないんだから。僕が君とトゥリアへの手紙を書こうとすると、泣けてきて書けなくなるんだよ。
vos enim video esse miserrimas, quas ego beatissimas semper esse volui idque praestare(授ける) debui et, nisi tam timidi fuissemus, praestitissem.
だって、僕は君たちが不幸なことを知っているんだよ。僕は君たちの幸せをいつも願って来たし、君たちを幸せにする責務が僕にあったのに、意気地が無かったせいで出来なかったんだから。
[2]Pisonem nostrum merito eius(彼には当然に) amo plurimum: eum, ut potui, per litteras cohortatus sum gratiasque egi, ut debui.
我らのピソー君(=婿)に僕は当然のことながら大きな親愛の情を抱いている。出来るかぎり彼を手紙で励ましたし、しかるべき礼も言ったよ。
In novis tribunis pl. intelligo spem te habere: id erit firmum, si Pompeii voluntas erit; sed Crassum tamen metuo.
君が新任の護民官に期待する気持ちはよく分かる。ポンペイウス氏が好意的ならそれも確かなことだが、僕はクラッススのことが心配なんだ。
A te quidem omnia fieri fortissime et amantissime video, nec miror, sed maereo casum eiusmodi, ut tantis tuis miseriis meae miseriae subleventur:
君は気丈さと優しさをもってすべてをこなしているのを僕は知っている。それは不思議なことではないけれど、僕の苦労を和らげるために君がこんなに苦労しているこの運命が悲しいよ。
nam ad me P. Valerius, homo officiosus, scripsit, id quod ego maximo cum fletu legi, quemadmodum a Vestae ad tabulam Valeriam ducta esses.
君がウェスタの神殿からウァレリウスの絵の所(=護民官の詰所)に連れて行かれた様子を親切なプブリウス・ウァレリウスが手紙で教えてくれたが、僕は読みながら大泣きしたんだ。
Hem(ああ), mea lux, meum desiderium, unde omnes opem(助け) petere solebant! te nunc, mea Terentia, sic vexari, sic jacere in lacrimis et sordibus, idque fieri mea culpa, qui ceteros servavi, ut nos periremus!
ああ、僕の光よ、僕の望みよ、いつもみんなから慕われてきた僕のテレンティアよ、君がこんなひどい目に逢って塗炭の苦しみに涙しているなんて。それもこれも僕のせいなんだ。僕は他人を救ったあげくにこの身を滅ぼしてしまったんだ。
[3]Quod de domo scribis, hoc est de area, ego vero tum denique mihi videbor restitutus, si illa nobis erit restituta;
君は家と土地について書いているけど、家が元通りにならない限り僕はローマに帰った気はしないと思う。
verum haec non sunt in nostra manu: illud doleo, quae impensa(出費) facienda est, in eius(impensae) partem te miseram et despoliatam(略奪) venire.
でも今の僕たちにはそれは何とも出来ない。それより僕が辛いのは身ぐるみ剥がれた君が家計の出費を分担していることなんだ。
Quod si conficitur(完了する) negotium(苦労), omnia consequemur; sin eadem nos fortuna premet, etiamne reliquias tuas misera projicies?
でもこれが終わったら何もかも取り戻すことが出来る。しかし、もしこの運命が変わることなく僕たちを苦しめ続けるとしたら、君は残された君の物をすべて投げ打ってしまうつもりなのだろうか。
Obsecro te, mea vita, quod ad sumptum(出費) attinet, sine(動) alios, qui possunt, si modo volunt, sustinere(助ける), et valetudinem istam infirmam, si me amas, noli vexare;
ねえ、出費に関しては援助の申し出があれば断ることはないんだよ。そして、君にもし僕への愛があるなら、君はか弱い体をこれ以上痛めつけないで欲しい。
nam mihi ante oculos dies noctesque versaris: omnes labores te excipere(引き受ける) video;
だって、昼も夜も僕の目の前には君の姿が浮かんで来るんだ。あらゆる苦労を一人で背負い込んでいる姿が僕には見えるんだよ。
timeo, ut(=how) sustineas. Sed video in te esse omnia; quare ut id quod speras et quod agis consequamur, servi valetudini.
僕は君の体がどこまでもつか心配なんだ。でも、全てが君の肩にかかっているのを僕は知っている。だから、君の願いと君の努力が日の目を見るために、健康にはくれぐれも気を付けて欲しい。
[4]Ego ad quos scribam nescio, nisi ad eos qui ad me scribunt, aut ad eos de quibus ad me vos aliquid scribitis. Longius, quoniam ita vobis placet, non discedam;
僕は自分に手紙をくれる人か、君たちの手紙の中に書いてある人以外、誰に手紙を書いたらいいか分からないんだ。君たちが言うから、もうこれ以上遠くへは行かないことにするよ。
sed velim quam saepissime litteras mittatis, praesertim si quid est firmius, quod speremus(接).
Valete, mea desideria, valete, D. a. d. III. Non. Oct. Thessalonica.
ただ、君たちは出来るだけ沢山手紙を出して欲しい。とくに僕たちの希望に光明が見えてきた時には。
さようなら、僕の望みよ、さようなら。十月五日、テッサロニケにて。
8(14.I.)
Scr.Tessalonica med.m.Nov.Dyrrhachium partim Dyrrhachii a. d. VI. Kal. Decembres an.58
TULLIUS TERENTIAE SUAE, TULLIOLAE SUAE, CICERONI SUO SALUTEM DICIT.
前五十八年十一月中旬、テッサロニケおよび十一月二十五日、デュラキウム
トゥッリウス(キケロ)よりテレンティアと娘トゥリオラと息子キケロへ
Et litteris multorum et sermone omnium perfertur ad me incredibilem tuam virtutem et fortitudinem esse teque nec animi neque corporis laboribus defatigari.
君はとてつもない勇気とたくましさの持ち主で、心身共にへこたれないで頑張っていると、沢山の人が手紙に書いて来ているし、みんなが言っているよ。
Me miserum! te ista virtute, fide, probitate, humanitate in tantas aerumnas(労苦) propter me incidisse(出会う), Tulliolamque nostram, ex quo patre tantas voluptates capiebat, ex eo tantos percipere(受けとる) luctus!
ああ情けない。そんな勇気と誠実さと優しさにあふれた君が僕のせいでこんなに苦労しているなんて。パパと会うのをあんなに楽しみにしていた僕たちのトゥリアが、そのパパのせいでこんな辛い目に会っているなんて。
Nam quid ego de Cicerone dicam? qui cum primum sapere coepit, acerbissimos dolores miseriasque percepit.
僕のキケロ(息子)のことはどう言おう。あの子ときたら、やっと物心がついて来たばかりなのに、辛い悲しみと不幸を味わっているんだから。
Quae si, tu ut scribis, fato facta putarem, ferrem(未完接) paullo facilius,sed omnia sunt mea culpa commissa(引き起こす),
君が言うように、これが全部運命のなせるわざだと思えたら、僕ももう少しは気が楽だろう。でもこれは全部僕のせいなんだよ。
qui ab iis me amari putabam, qui invidebant, eos non sequebar, qui petebant.
僕は自分を妬んでいる人たちに慕われていると思っていたんだ。そのくせ、僕を慕っている人たちの言うことに僕は耳を貸さなかった。
[2] Quod si nostris consiliis usi essemus neque apud nos tantum valuisset sermo aut stultorum amicorum aut improborum, beatissimi viveremus(未完接):nunc, quoniam sperare nos amici jubent, dabo operam, ne mea valetudo tuo labori desit(助けない).
自分の知性を信じて、愚かな友達や不実な友達の話をあんなに真に受けていなかったら、僕はもっとましな人生を送っていたはずなんだ。でも今こうなった以上は、友人たちが希望を持てと言ってくれるから、病気になって君の努力が無駄にならないように頑張るよ。
Res quanta sit, intelligo, quantoque fuerit facilius manere domi quam redire;
君の苦労の大変さは僕もよく分かっている。ローマに戻ることに比べたら、ローマに留まることがどれほど容易いことだったか、よく分かっているよ。
sed tamen, si omnes tribunos pl. habemus(現), si Lentulum tam studiosum, quam videtur, si vero etiam Pompeium et Caesarem, non est desperandum.
それでも、もし護民官が全員僕の味方についてくれたら、もしレントゥルス君が予想通りの働きをしてくれたら、もしポンペイウス氏とカエサルが味方についてくれたら、望みはなきにしもあらずなんだ。
[3] De familia, quomodo placuisse scribis amicis, faciemus. De loco, nunc quidem iam abiit pestilentia, sed, quamdiu fuit, me non attigit.
召使いの扱いについては君が友人たちに勧められたと言う方法に従うことにしよう。僕がいる所では伝染病はもうおさまった。流行っている時も僕は罹らなかったよ。
Plancius, homo officiosissimus, me cupit esse secum et adhuc retinet. Ego volebam loco magis deserto esse in Epiro, quo neque Piso veniret nec milites, sed adhuc Plancius me retinet: sperat posse fieri, ut mecum in Italiam decedat;
プランキウスはとても親切な男で自分の所にいるように言って、これまで僕をここに引き留めている。僕はエピルスのもっと人気のない場所に移りたかったんだ。ピソーとその軍隊が来ない所にね。だがこれまではプランキウスが引き留めてくれるのでここにいる。彼は僕と一緒にイタリアに帰ることを望んでいるんだ。
quem ego diem si videro(未完) et si in vestrum complexum venero(未完) ac si et vos et me ipsum recuperaro(未完), satis magnum mihi fructum videbor percepisse et vestrae pietatis et meae.
もしそんな日が来て、もし僕が君たちの腕の中に帰り着いたら、そしてもし僕が君たちと僕自身を取り戻したら、僕たちの互いの愛情は充分報われたと思うだろうね。
[4] Pisonis humanitas, virtus, amor in omnes nos tantus est, ut nihil supra possit: utinam ea res ei voluptati sit! gloriae quidem video fore.
ピソー君(婿)の優しさと高潔さと僕たちに対する大きな愛情は何物にも代え難いものだ。これが彼に幸わせをもたらすといいのだが。少なくともこれが彼に名声をもたらすことは確かだよ。
De Q. fratre nihil ego te accusavi(完), sed vos, cum praesertim tam pauci sitis, volui esse quam conjunctissimos,
弟のクイントゥスのことで僕は君を責める積もりはないよ。でも君たちは身内が少なくなっている時だけに、出来るだけ仲良くやって欲しい。
[5] Quibus me voluisti agere gratias, egi et me a te certiorem factum esse scripsi. Quod ad me, mea Terentia, scribis te vicum(領地) vendituram, quid, obsecro te―me miserum!―, quid futurum est?
君が名前をあげた人たちには礼状を書いて、君がよろしく言っていることも書き添えた。僕のテレンティア、君は領地を一つ売るつもりだと書いて来ているけど、本当に情けないことだ。ねえ、一体これからどうなるんだろう。
et, si nos premet eadem fortuna, quid puero misero fiet?
それに、もしこの運命が変わることなく僕たちを苦しめ続けるとしたら、僕たちの可哀想な息子はどうなるんだろう。
Non queo reliqua scribere,tanta vis lacrimarum est; neque te in eundem fletum(涙) adducam;
もうこれ以上は書けないよ。涙が溢れてきて仕方がないんだ。それに君を僕の涙に引き込みたくはない。
tantum scribo: si erunt in officio amici, pecunia non deerit; si non erunt, tu efficere tua pecunia non poteris(未).
ただこれだけは書いておくよ。もし僕の友達が親切にしてくれるなら、これからもお金に困ることはないと思う。でも、もしそうでないなら、君のお金だけでやりくりするのはどだい無理なんだよ。
Per fortunas miseras nostras, vide, ne puerum perditum perdamus; cui si aliquid erit, ne egeat, mediocri virtute opus est et mediocri fortuna, ut cetera consequatur.
頼むから可哀想なせがれを一文なしにはしないでくれ。あの子には貧乏せずに済むだけのものを残せてやれば、人並みの勇気と運さえあればあとは何とかなるんだから。
[6] Fac valeas et ad me tabellarios(飛脚) mittas, ut sciam, quid agatur et vos quid agatis. Mihi omnino iam brevis exspectatio est.
では体に気をつけて。それと、今どうなっているのか、君たちはどうしているのか、使いを出して僕に知らせて欲しい。僕はとにかく待ち遠しくて仕方がないんだよ。
Tulliolae et Ciceroni salutem dic. Valete.
トゥリアと僕のせがれによろしく言っておくれ。
[7] Dyrrhachium veni, quod et libera civitas est et in me officiosa et proxima Italiae; sed, si offendet me loci celebritas(多数), alio me conferam, ad te scribam(未).
D. a d. VI. Kal. Decembr. Dyrrhachio.
デュラキウムに来ている。ここは自由都市だし僕に親切でイタリアにも近い。でもこの町が人気が多くて嫌になったら、よそへ移って君に手紙を書くことにするよ。
十一月二十五日デュラキウムにて。
9(14.III.)
Scr. Dyrrhachii prid. Kal. Dec. an. 58
TULLIUS S. D. TERENTIAE SUAE ET TULLIAE ET CICERONI.
前五十八年十一月二十九日、デュラキウム
トゥッリウス(キケロ)より妻テレンティアと娘トゥッリアと息子キケロへ
Accepi ab Aristocrito tres epistulas, quas ego lacrimis prope delevi(消し去る); conficior enim maerore, mea Terentia, nec meae me miseriae magis excruciant quam tuae vestraeque,
アリストクリトスから手紙を三通受け取ったけど、涙でぐちゃぐちゃになってしまったよ。僕のテレンティア、僕は悲しみに暮れている。しかも僕を苦しめるのは僕の不幸よりも君の不幸、君たちの不幸なんだ。
ego autem hoc miserior sum quam tu, quae es miserrima, quod ipsa calamitas communis est utriusque nostrum, sed culpa mea propria est. Meum fuit officium vel legatione(副官) vitare periculum vel diligentia et copiis resistere vel cadere fortiter:
でも、誰よりも不幸な君よりも、僕はさらに不幸なんだよ。なぜなら、この不幸は二人で共に分かち合っているのに、その原因は僕一人のものなんだから。僕は副官の職を引き受けて危機を回避するか、慎重に用意して抵抗するか、潔く死ぬべきだったんだ。
[2] hoc(→) miserius, turpius, indignius nobis nihil fuit. Quare cum dolore conficior, tum etiam pudore: pudet enim me uxori meae optimae, suavissimis liberis virtutem et diligentiam non praestitisse;
要するに、これ以上に惨めで恥ずかしくて不名誉なことはなかったんだよ。だから僕は悲しいだけでなく、恥かしくてたまらない。最高の妻と最愛の子供たちに勇気のあるところも用心深いところも見せられなかったことが恥ずかしいんだ。
nam mihi ante oculos dies noctesque versatur squalor vester et maeror et infirmitas valetudinis tuae, spes autem salutis pertenuis ostenditur.
だって、昼も夜も僕の目の前には体の弱い君が悲しみに暮れている姿が浮かんで来るんだ。その一方で、僕が帰れる見込みはほとんど見えてこないんだよ。
Inimici sunt multi, invidi paene omnes: ejicere nos magnum fuit, excludere(帰国させない) facile est; sed tamen, quamdiu vos eritis in spe, non deficiam, ne omnia mea culpa cecidisse videantur.
僕の敵は大勢いるし、ほとんどみんなが僕を妬んでいる。僕を追い出すのは大仕事だったけど、僕を帰らせないでおくのは簡単というわけさ。でも、君たちが希望を捨てない限りは、僕は逃げ出しはしないよ。僕のせいで全てが台無しになったと言われたくないからね。
[3] Ut tuto sim, quod laboras, id mihi nunc facillimum est, quem etiam inimici volunt vivere in his tantis miseriis;ego tamen faciam, quae praecipis.
君は僕の身の安全を気づかってくれるけど、それは今の僕には何の問題もない。だって、僕の政敵たちの望みは僕をこんな惨めな状態で生かしておくことなんだから。でも君の言い付け通りにするよ。
Amicis, quibus voluisti, egi gratias et eas litteras Dexippo dedi meque de eorum officio scripsi a te certiorem esse factum.
君が名前をあげた友人たちには礼状を書いて、君がよろしく言っていることも書き添えた。その手紙はデキシッポスに託したよ。
Pisonem nostrum mirifico esse studio in nos et officio et ego perspicio et omnes praedicant: di faxint(未完) ut tali genero(婿) mihi praesenti(居合わせること) tecum simul et cum liberis nostris frui liceat!
我らのピソー君の僕たちに対する熱意溢れる働きの素晴らしさは、僕も認めるし、みんなも言っていることだ。ローマに帰った僕が、君と子供たちと一緒にこの婿に会える日が来ることを神々が許し給わんことを。
Nunc spes reliqua est in novis tribunis pl. et in primis quidem diebus; nam, si inveterarit(古くなる), actum est(万事休す).
いま僕に残された望みは新任の護民官たちに掛かっている。しかも最初の数日間が勝負だ。時が経ってしまうと万事休すなんだ。
[4] Ea re ad te statim Aristocritum misi, ut ad me continuo initia rerum et rationem(見通し) totius negotii posses scribere, etsi Dexippo quoque ita impera
vi, statim ut recurreret, et ad fratrem misi, ut crebro tabellarios(使い) mitteret;
だから、君のところへアリストクリトスを急いで送るので、序盤の情勢と全体の見通しを手紙にして欲しい。もちろん僕はデキシッポスを急いで呼び戻したし、弟にも度々使いを寄こすように言ってある。
nam ego eo nomine(目的) sum Dyrrhachii hoc tempore, ut quam celerrime, quid agatur, audiam, et sum tuto; civitas enim haec semper a me defensa est(パトロン). Cum inimici nostri venire dicentur, tum in Epirum ibo.
僕がこの時期にデュラキウムにいるのは事態の動向をいち早く耳にしたいからだ。それにこの町は僕がずっとパトロンをしているので安全なんだよ。もちろん僕の敵が来るという情報が入ったら、エピルスに向かうけどね。
[5] Quod scribis te, si velim, ad me venturam, ego vero, cum sciam magnam partem istius oneris(負担) abs te sustineri, te istic esse volo.
僕がよければ君もこちらへ来たいと書いてくれているが、その負担の大部分を君がもつことを僕は知っているだけに、君はそちらにいて欲しいんだ。
Si perficitis, quod agitis, me ad vos venire oportet; sin autem―sed nihil opus est reliqua scribere. Ex primis aut summum(せいぜい) secundis litteris tuis constituere poterimus(未), quid nobis faciendum sit:
君の努力が実を結んだ時に、僕が君のところに行く方がいい。だがもし・・これ以上書く必要はないね。君から送られてくる1通目かせいぜい2通目の手紙で僕はどうすべきか決められるだろう。
tu modo ad me velim omnia diligentissime perscribas, etsi magis iam rem quam litteras debeo exspectare.
君はただ全てを克明に伝えてくれたらいいんだ。ただし僕がいま必要とするのは単なる手紙じゃなくて事実なんだよ。
Cura, ut valeas et ita tibi persuadeas, mihi te carius nihil esse nec umquam fuisse.
では、君は体にはくれぐれも気をつけて。これまでも今も君が僕にとってかけがえのない存在であることを、心に留めておいて欲しい。
Vale, mea Terentia; quam ego videre videor: itaque debilitor lacrimis. Vale. Pr. Kal. Dec.
さようなら、僕のテレンティア。君の顔が目の前に浮かんでくるようだ。涙で力が出ない僕より。さようなら。十一月二十九日。
10(5.IV.)
Scr. Dyrrhacii c.med.m. Januario an.57
M. CICERO S. D. Q. METELLO COS.
前五十七年一月中旬、デュラキウム
マルクス・キケロより執政官クイントゥス・メテッルスへ
Litterae Quinti fratis et T. Pomponii, necessarii mei, tantum spei dederant, ut in te non minus auxilii quam in tuo collega (=Cornelius Lentulus Spinther) mihi constitutum fuerit;
僕の弟クイントゥスと親友アッティクスの手紙から、君の同僚(レントゥルス)だけでなく君も僕の力になってくれることになったと僕は大いに期待したものでした。
itaque ad te litteras statim misi, per quas, ut fortuna(立場) postulabat, et gratias tibi egi et de reliquo tempore auxilium petii.
それで僕はすぐに手紙を出して、立場上しかるべく君に礼を言い今後も支援を願いたいと書いたのです。
Postea mihi non tam meorum litterae quam sermones eorum, qui hac iter faciebant, animum tuum immutatum(変わる) significabant, quae res fecit, ut tibi litteris obstrepere(困らせる) non auderem(遠慮する).
その後君が心変わりをしたらしいという話を、友人の手紙ではなく、こちらへ来た旅人の話で知りましたので、僕は君を手紙で煩わすことは遠慮していました。
Nunc mihi Quintus frater meus mitissimam tuam orationem, quam in senatu habuisses, perscripsit, qua inductus ad te scribere sum conatus et abs te, quantum tua fert voluntas, peto quaesoque, ut tuos mecum serves potius quam propter(~によって) arrogantem crudelitatem tuorum me oppugnes(攻撃).
ところが、僕の弟のクイントゥスが、君が元老院でやった穏やかな演説(=元日の就任演説でキケロへの敵意を捨てると表明した)を書き送って来たので、また僕は君宛てに手紙を書いて見ることにしたのです。そして、君の身内(クローディウス)の残虐行為に加担して僕を攻撃することはやめて、君が納得できるように、君の身内の立場を守ると同時に僕の立場も守ることを是非とも求めたいのです。
Tu, tuas inimicitias ut rei publicae(国のために) condonares(諦める), te vicisti, alienas(他人の) ut contra rem publicam confirmes(励ます), adduceris(受未)?
それとも、君は私心を克服して、共和国のために僕に対する敵意を捨てたというのに、共和国に反抗する他人の敵意をまだ支援し続けるつもりでしょうか。
Quod si mihi tua clementia opem tuleris, omnibus in rebus me fore in tua potestate tibi confirmo(断言);
もし君が穏やかな気持ちになって僕を支援してくれたなら、僕は今後何かに付けて君のお役に立つことを約束します。
si mihi neque magistratus neque senatum neque populum auxiliari(所) propter eam vim, quae me cum re publica vicit, licuerit(未来完),
しかし、もし僕とこの国を押さえつけている暴力によって、元老院と政務官と民衆が僕を助けることがこの先も出来ないようなことになれば、
vide, ne, cum velis(接現) revocare tempus(機会) omnium servandorum, cum qui servetur(クローディウス) non erit, non possis.
君は後になってみんなを救いたい思った時には、すでに救うべき男はこの世になくて後の祭とならないように気をつけたほうがいいでしょう。
11(5.III.)
Scr. in Hispania Citeriore parte post. an.56
Q. METELLUS NEPOS S. D. M. CICERONI.
前五十六年後半、内ヒスパニア
メテッルス・ネポスよりマルクス・キケロへ
Hominis importunissimi contumeliae, quibus crebris contionibus me onerat, tuis erga me officiis leniuntur
あの無作法な男が度重なる集会で私に対する暴言を繰り返して私を悩ましていますが、あなたが親切にして下さるお蔭で何とか耐えられます。
et, ut sunt leves ab eiusmodi homine, a me despiciuntur,
それに、もともとあんな男の暴言にはたいした力はないので、私はむしろ馬鹿にしています。
libenterque commutata persona te mihi fratris loco esse duco.
今ではあんな兄弟のことはさっさと忘れてあなたを私の兄弟だと思っています。
De illo ne meminisse quidem volo, tametsi bis eum invitum servavi.
私はあの男におせっかいをして二度も助けてやりましたが、もうあの男のことは思い出したくもありません。
De meis rebus, ne vobis multitudine litterarum molestior essem, ad Lollium perscripsi, de rationibus provinciae quid vellem fieri, ut is vos doceret et commonefaceret.
私自身に関することは、お手紙で皆さんを煩わしたくはありませんので、ロリウスに詳しいことを書き送ってあります。属州統治についての私の希望は彼の方からお話してご高覧に供すべく彼に伝えておきました。
Si poteris, velim pristinam tuam erga me voluntatem conserves.
出来ましたら、あなたの私に対するこれまでのご愛顧をこれからもよろしくお願いします。
12(1.I.)
Scripta est epistula Romae Idibus Januariis an.56
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
前五十六年一月十三日、ローマ
マルクス・キケロより執政官格総督プブリウス・レントゥルスへ
[1) Ego omni officio ac potius pietate erga te ceteris satis facio omnibus, mihi ipse numquam satis facio;
君に対する友情と敬愛に満ちた僕の行動をことごとく見た人なら、僕は君のために充分よくやっていると言ってくれるかもしれないが、僕には決してそうは思えないんだ。
tanta enim magnitudo est tuorum erga me meritorum, ut, quoniam tu nisi perfecta re de(ために) me non conquiesti(休む), ego, quia non idem in tua causa efficio(達成する), vitam mihi esse acerbam(辛い) putem.
僕に対する君の貢献はそれほどにも大きいんだよ。君は僕の問題では休みなく働いて目的を達成してくれた。それなのに、僕は君の問題で同じようにしてやれずにいるので、毎日苛立たしい気分だ。
in causa haec sunt: Hammonius, regis legatus, aperte pecunia nos oppugnat,
どういう事か説明しよう。王(プトレマイオス12世)の代理のアンモニウスが僕たちに金で公然と戦いを挑んでいるんだ。
res agitur per eosdem creditores, per quos, cum tu aderas, agebatur; regis causa si qui sunt qui velint, qui pauci sunt, omnes rem ad Pompeium deferri volunt,
動いているのは王に金を貸している人たちで、君がいた時と同じだ。王の味方は数は多くはないが、誰もが仕事をポンペイウスに任せようと思っている。
senatus religionis calumniam(口実) non religione, sed malevolentia(敵意) et illius regiae largitionis invidia comprobat.
それに対して元老院は宗教界からの批判を受け入れたが、その目的は宗教ではなく王の大盤振る舞いに対する敵意と嫌悪感のためだ。
[2] Pompeium et hortari et orare et iam liberius accusare et monere, ut magnam infamiam(スキャンダル) fugiat, non desistimus;
僕は繰り返しポンペイウスにスキャンダルは避けるように促しもし頼みもした。今ではもっとはっきりと叱責もし警告もしているんだ。
sed plane nec precibus nostris nec admonitionibus relinquit locum,
しかし、彼は僕の頼みや忠告はまったく無用だ言う。
nam cum in sermone quotidiano, tum in senatu palam sic egit causam tuam, ut neque eloquentia maiore quisquam nec gravitate nec studio nec contentione agere potuerit, cum summa testificatione tuorum in se officiorum et amoris erga te sui.
実際、彼は日頃の会話でも元老院の公の席でも、君の問題を誰にも出来ないほど熱心に論じて、君は親切にしてくれるし君は大切な友人だと最高に持ち上げて、それはもう熱心にとうとうと弁じ立てるんだ。
Marcellinum tibi esse iratum scribis: is hac regia causa excepta ceteris in rebus se acerrimum tui defensorem fore ostendit. Quod dat, accipimus: quod instituit referre de religione et saepe iam retulit, ab eo deduci non potest.
君は執政官のマルケッリヌス(レントゥルス)に嫌われているせいだと書いているけど、そんなことはない。この王の件以外ではいつも熱心な君の味方だと言っているし、それは言葉通りに受け取っていい。だけど、これまでもそうだけど宗教のことでは譲れないと言うんだ。
[3] Res ante Idus acta sic est―nam haec Idibus mane scripsi―
今日より前のことは次の通りだ。この手紙は13日の朝に書いている。
Hortensii et mea et Luculli sententia cedit religioni de exercitu; teneri enim res aliter non potest. sed ex illo senatus consulto, quod te referente factum est, tibi decernit(決議), ut regem reducas, quod(~限り) commodo rei publicae facere possis, ut(目的) exercitum religio tollat, te auctorem senatus retineat
ホルテンシウスと僕とルクルスが提案した決議案は、軍隊を使わないという点では宗教界に譲歩したものになっている。そうしなければ勝てないからだ。しかし、君の動議で成立した元老院決議に合わせて、王の復位は共和国に迷惑をかけない限り君に任せるという内容にはなっている。そうすれば、宗教のために軍隊は取り上げられても、元老院は君を担当者のままに出来るからだ。
Crassus tres legatos decernit, nec excludit Pompeium, censet enim etiam ex iis, qui cum imperio sint; Bibulus tres legatos ex iis, qui privati sint.
クラッススの決議案はポンペイウスを含めた3人の使節を送るというものだ。彼は命令権を持つ者から選ぶべきだという考えている。ビブルスの決議案は3人の使節を命令権を持たない人間から選ぶというものだ。
Huic assentiuntur reliqui consulares(執政官経験者) praeter Servilium(1), qui omnino reduci(王の復位) negat oportere, et Volcacium(2), qui Lupo referente Pompeio decernit, et Afranium(3), qui assentitur Volcacio, quae res auget suspicionem(疑念) Pompeii voluntatis ,nam animadvertebatur(気付く) Pompeii familiares assentiri VoIcacio.
他の執政官経験者たちはほとんどがその決議案を支持している。ただし、執政官経験者の中で、セルウィリウスは王の復位そのものに反対だし、ウォルカキウスは護民官ルプスが提案したポンペイウスを送る案に賛成で、アフラニウスはウォルカキウスを支持している。このことから、ポンペイウスの本心に対する疑念が持ち上がっているんだ。なんと言ってもポンペイウスに近い人たちがウォルカキウスを支持しているからだ。
Laboratur vehementer; inclinata res est:
もう大変な争いになっていて、予断を許さない状況なんだ。
Libonis et Hypsaei non obscura concursatio(走り回る) et contentio(闘争) omniumque Pompeii familiarium studium in eam(→rem) opinionem rem adduxerunt(信じ込ませる), ut Pompeius cupere videatur; cui qui nolunt, iidem tibi, quod eum ornasti(誉める), non sunt amici;
リボーとヒュプサエウスが我勝ちにあからさまな運動をしているし、ポンペイウスに近い連中の熱の入れようと言ったらすごいもので、これはポンペイウス本人の意向じゃないかという噂でもちきりだよ。とはいえ、ポンペイウスに反対の人たちも、ポンペイウスに命令権を与えたという理由で今では君の味方ではない。
[4] Nos in causa auctoritatem(影響力) eo minorem habemus, quod tibi debemus, gratiam(信望) autem nostram exstinguit hominum suspicio, quod Pompeio se gratificari(喜ばす) putant.
この問題では僕が君に義理があるということから僕の影響力は元々微々たるものだが、ポンペイウスが望んでいるという疑いが出てからは、誰もがポンペイウスの意向になびこうとしているので、僕個人の力などはもうないに等しいんだ。
Ut in rebus multo ante quam profectus es, ab ipso rege et ab intimis ac domesticis(家族) Pompeii clam exulceratis(悪化する), deinde palam a consularibus exagitatis(非難する) et in summam invidiam adductis, ita versamur:
君が出発するかなり前からこの件は裏でこっそり王自身とポンペイウスの身内の者たちによって焚き付けられていて、その後おおっぴらに執政官経験者たちが運動をやり出したので、世間の反感は頂点に達している。
nostram fidem omnes, amorem tu absens, praesentes tui cognoscent;(未)
一方、僕が誠実にやっていることはみんなが認めてくれるはずだし、僕の友情はここにいない君もここにいる君の友人たちも認めてくれるはずだ
si esset in iis fides, in quibus summa esse debebat, non laboraremus(未来完接).
もし最も誠実であるはずの人たちが約束を守ってくれていたら、僕たちはこんなに苦労しないはずなんだが。
13(1.II.)
Scr. Romae a.d. XVI. Kal. Februarias an.56
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
[1) Idibus Januariis in senatu nihil est confectum, propterea quod dies magna ex parte consumptus est altercatione Lentuli consulis et Caninii tribuni pl.
前五十六年一月十五日、ローマ
マルクス・キケロより執政官格総督プブリウス・レントゥルスへ
一月十三日の元老院は執政官レントゥルス(マルケッリヌス)と護民官カニニウス(=ポンペイウスを派遣する法案を公表していた)の応酬に一日の大半が費やされたせいで何も決まらずじまいだった。
eo die nos quoque multa verba fecimus maximeque visi sumus senatum commemoratione tuae voluntatis erga illum ordinem permovere.
その日は僕もかなり発言したよ。特に君が元老院に対して良かれと思ってやっていることを話したら元老たちはおおいに感じ入っていたと思う。
itaque postridie placuit ut breviter sententiam diceremus; videbatur enim reconciliata nobis voluntas esse senatus, quod cum dicendo, tum singulis appellandis rogandisque perspexeram;
そこで翌日(14日)に早速僕たちの議決案を採決にかけることにしたんだ。僕たちは元老院の好感を取り戻していると思ったからだ。それを僕は演説中にも感じたし元老たち一人一人に呼びかける時も懇願の時も感じたんだ。
itaque, cum sententia prima Bibuli pronuntiata esset, ut tres legati regem reducerent, secunda Hortensii, ut tu sine exercitu reduceres, tertia Volcacii, ut Pompeius reduceret, postulatum est, ut Bibuli sententia divideretur:
それで、最初に採決されるのは、王の復位を3人の使節に委ねるというビブルスの案、二番目が、軍隊を使わずに君に委ねるというホルテンシウスの案、三番目がポンペイウスに委ねるというウォルカキウスの案だ。ビブルスの案は分割して採決されることになった。
quatenus de religione dicebat, cui quidem rei iam obsisti non poterat, Bibulo assensum est; de tribus legatis frequentes ierunt in alia omnia.
宗教に関する部分は誰も反対出来なかったのでビブルスの案には全員が賛成したが、3人の使節については反対が多数になった。
[2] Proxima erat Hortensii sententia, cum Lupus, tribunus pl., quod ipse de Pompeio retulisset, intendere coepit ante se oportere discessionem facere quam consulares. eius orationi vehementer ab omnibus reclamatum est, erat enim et iniqua et nova;
次はホルテンシウスの案の番だった。その時護民官のルプスが、ポンペイウスを派遣する案を出したのは自分だから執政官経験者の案よりこちらを先に採決すべきだと言い出したんだ。彼の演説はみんなから激しく野次られた。それは不公平だし前例がないからだ。
consules neque concedebant neque valde repugnabant, diem consumi volebant―id quod est factum―, perspiciebant enim in Hortensii sententiam multis partibus plures ituros, quamquam aperte Volcacio assentirentur;
執政官たちはこの意見に対して譲歩こそしなかったが、さりとて強く退けもしなかった。その日はそれで使いきろうと思っていたからだ。実際その通りになった。彼らは、大多数の元老たちは表向きはウォルカキウスに賛成する振りをしているが実際には圧倒的多数がホルテンシウスの案に賛成すると見ていたからだ。
multi rogabantur, atque id ipsum consulibus non invitis, nam ei Bibuli sententiam valere cupierant(過去完). Hac controversia usque ad noctem ducta senatus dimissus est.
そこで多くの人の意見が求められたが、まさにそれが執政官たちの狙いだった。というのは彼らはビブルスの案が採用されることを望んでいたからだった。この討論は夜まで続いて、そこで元老院は散会になったんだ。
[3] Ego eo die casu apud Pompeium cenavi nactusque tempus hoc magis idoneum quam umquam antea, quod post tuum discessum is dies honestissimus nobis fuerat in senatu, ita sum cum illo locutus, ut mihi viderer(未完接) animum hominis ab omni alia cogitatione ad tuam dignitatem tuendam traducere:
その日僕はたまたまポンペイウスの家で食事をする日だったが、それはかつてない好機となった。君が旅立って以来僕たちが元老院で最高に上手くやれた日だったからだ。それで僕は彼に話しかけて、他のどんな事よりも君の名誉を守ることに彼の気持ちを向かわせることに成功したと思った。
quem ego ipsum cum audio, prorsus eum libero omni suspicione cupiditatis; cum autem eius familiares omnium ordinum video, perspicio, id quod iam omnibus est apertum, totam rem istam iam pridem a certis hominibus non invito rege ipso consiliariisque(助言者) eius esse corruptam.
僕は彼の話をじかに聞いていると、彼が野心を抱いているという疑惑はまったく感じられないんだ。でも、どのクラスの彼の友人たちを見ても、一部の人間による買収工作が王とその顧問団の思い通りに、かなり浸透していることは今や誰の目にも明らかなんだ。
[4] Haec scripsi a.d. XVI. Kal. Februarias(二月一日の十六日前) ante lucem: eo die senatus erat futurus. Nos in senatu, quemadmodum spero(望み通り), dignitatem nostram, ut potest in tanta hominum perfidia et iniquitate, retinebimus;
これを書いているのは一月十五日の夜明け前だ。今日は元老院が開かれる。これほどの裏切りと不正が横行しているなかで、僕たちは元老院で何とか望み通りに面目を保てそうだ。
quod ad popularem rationem attinet, hoc videmur esse consecuti, ut ne quid agi cum populo aut salvis auspiciis(占いに反することなく) aut salvis legibus(法を冒すことなく) aut denique sine vi(暴力を使わずに) posset.
民衆(=ポンペイウス贔屓)が反対する心配については、占いと法に反することなく、暴力に訴えずにこの件を民会にかけるのは不可能な情勢だと理解している。
De his rebus pridie, quam haec scripsi, senatus auctoritas gravissima intercessit(通過する), cui cum Cato et Caninius intercessissent(拒否する), tamen est perscripta; eam ad te missam esse arbitror: de ceteris rebus, quidquid erit actum, scribam ad te et, ut quam rectissime agatur, omni mea cura, opera, diligentia, gratia providebo.
僕がこれを書いた前日にその件で元老院がはっきりと決議を出したからだ。この決議は護民官のガイウス・カトーとカニニウスが拒否権を発動したけれど成文化されている。それは君のところにも届いているはずだ。そのほかのことも何でも全部君にお知らせする。事態が正しく運ばれるように僕は細心の注意を払って最善を尽くすつもりだ。
14(1.IV.)
Scr. Romae XIV. Kal. Febr. ut vid.,.an.56.
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
前五十六年一月十七日、ローマ
マルクス・キケロから執政官格総督プブリウス・レントゥルスへ
[1) A.d. XVI. Kal. Febr(一月十五日). cum in senatu pulcherrime staremus(未完接), quod iam illam sententiam Bibuli de tribus legatis pridie eius diei fregeramus(過去完直), unumque certamen esset(未完接) relictum sententia(主) Volcacii,
一月十五日の元老院で僕たちはとても上手くやったよ。前の日に三人の使節に関するビブルスの案を粉砕したので、残る戦いはウォルカキウスの案だけになっていた。
res ab adversariis nostris extracta est variis calumniis; causam enim frequenti senatu non magna varietate magnaque invidia eorum, qui a te causam regiam alio traferebant, obtinebamus.
すると、僕たちの敵は色んないちゃもんを付けて議事引き延ばしをしてきた。というのは、満場の元老院の考え方に大きな変化はなく、王の復位の仕事を君から別の人に移そうとする連中に対する反発が大きかったので、僕たちの案が通りそうな情勢だったからだ。
eo die acerbum habuimus Curionem, Bibulum multo justiorem, paene etiam amicum; Caninius et Cato negarunt(完) se legem ullam ante comitia esse laturos.
この日はクリオ氏(=執政官経験者)が激しく僕たちに敵対して来た。ビブルス氏の方がずっと公平で僕たちの味方をしてくれたほどだ。カニニウスとガイウス・カトーは選挙の日(一月二十日)の前にどんな法案(=ポンペイウスを派遣する法案)も提出する気はないと言った。
Senatus haberi ante Kalendas Februarias per legem Pupiam, id quod scis, non potest, neque mense Februario toto nisi perfectis aut rejectis(延期) legationibus(使節の報告).
君も知っているように元老院はプピウス法のために今月中はもう開けない。また二月いっぱいは使節の報告が終わるか延期にならない限り元老院は開けない。
[2] Haec tamen opinio est populi Romani, a tuis invidis atque obtrectatoribus(けなす人) nomen(口実) inductum fictae religionis idque susceptum ab aliis, non tam ut te impediret, quam ut ne quis propter exercitus cupiditatem(軍隊が欲しくて) Alexandream vellet ire.
宗教の口実を捏造したのは君を妬んで悪口を言っている連中だが、それを他の人たちが受け入れたのは、君を妨害するためではなく、軍隊欲しさにアレクサンドリア行きを望む人が出てこないためだとローマの民衆は信じているよ。
Dignitatis autem tuae nemo est quin existimet habitam esse rationem ab senatu; nemo est enim, qui nesciat, quo minus discessio(採決) fieret, per adversarios tuos esse factum(~出来ないようにする):
元老院が君の名誉を重視していないなんて誰も思ってやしない。君の政敵たちが採決を遅らせているのはみんな知っていることだよ。
qui nunc populi nomine, re autem vera sceleratissimo tribunorum pl.latrocinio(略奪) si quae conabuntur agere, satis iam provisum est, ut ne quid salvis auspiciis aut legibus aut etiam sine vi agere possent.
やつらが民衆の名を使って、その実は護民官による悪辣な略奪行為によって何かの動きに出てきたとしても、占いと法に反することなく、暴力にも訴えずにこの件を民会にかけることは出来ない。そのように充分対策は講じてあるんだ。
[3] Ego neque de meo studio neque de nonnullorum injuria(不正) scribendum mihi esse arbitror;
僕は自分の頑張も、一部の人間の意地悪もいちいち言ってもせんないことだと思っている。
quid enim aut me ostentem, qui, si vitam pro tua dignitate profundam(浪費), nullam partem videar meritorum tuorum assecutus(達成する), aut de aliorum injuriis querar, quod sine summo dolore facere non possum?
僕が自分の話をして何になるだろうか。僕は君の名誉のために一生を投げ出したとしても、それは君の献身の何分の一にも値しないんだ。また、君に対する意地悪を僕がこぼしたところで、自分が情けないだけだ。
Ego tibi a vi, hac praesertim imbecillitate magistratuum, praestare nihil possum: vi excepta(暴力さえなければ) possum confirmare te et senatus et populi Romani summo studio amplitudinem tuam retenturum(失わない).
政務官が力を失っている今の状況では、暴力から君の権利を守れる自信はない。だが暴力は別にして、元老院と民衆の大きな熱意によって君の名誉が保たれることは保証できるよ。
15(1.Va.)
Scr. Romae c.Non.(五日) Februar. an.56
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
前五十六年二月五日頃、ローマ
マルクス・キケロより執政官格総督プブリウス・レントゥルスへ
Tametsi mihi nihil fuit optatius, quam ut primum abs te ipso, deinde a ceteris omnibus quam gratissimus erga te esse cognoscerer(未完接),
僕にとって何よりも望ましいのは、僕が君にどれだけ感謝しているかを、誰よりも君に、そして世間の人たちに分かってもらうことだったのに、
tamen afficior(苦しむ) summo dolore eiusmodi(→ut) tempora post tuam profectionem consecuta esse, ut et meam et ceterorum erga te fidem et benevolentiam absens experirere(試す):
君がローマから離れた後で、遠くにいる君に僕やそのほかの人たちの誠意と好意の実際の姿を思い知らせるようなことになっている事が僕には情けなくて仕方がない。
te videre et sentire eandem fidem esse hominum in tua dignitate, quam ego in mea salute sum expertus, ex tuis litteris intellexi.
君の名誉に関して人々が見せる誠意なんて、僕が自分の身の安全に関して思い知ったものと所詮は同じものだということを君が感じとっていることは、君の手紙からよく分かったよ。
[2] Nos cum maxime consilio, studio, labore, gratia de causa regia niteremur(未完接), subito exorta est nefaria Catonis promulgatio, quae nostra studia impediret et animos a minore cura ad summum timorem traduceret;
僕が王の復位の問題で知恵と労力と縁故のあらん限りを傾けている時にも、僕たちの努力に水を差すように、突然ガイウス・カトーの悪意に満ちた法案(=レントゥルスから属州を取り上げる法案)が出て来るしまつだ。細かいことに気をとられていた僕たちは、あれには腰を抜かしたよ。
sed tamen, in eius modi perturbatione rerum quamquam omnia sunt metuenda, nihil magis quam perfidiam timemus(現), et Catoni quidem, quoquo modo se res habet, profecto resistemus(未).
こんな泥試合になっては何でもありだと覚悟するしかないが、何より恐ろしいのは裏切りだ。もちろん僕たちはガイウス・カトーにはどんな事になろうと徹底抗戦するつもりだよ。
[3] De Alexandrina re causaque regia tantum habeo polliceri, me tibi absenti tuisque praesentibus cumulate satisfacturum, sed vereor, ne aut eripiatur causa regia nobis aut deseratur(全部取り止め),
アレクサンドリアの件と王の問題では、僕はローマを離れている君とローマにいる君の友人たちが十分に納得するだけの事はさせてもらう。これは約束できる。しかし、僕が心配しているのは、王の復位問題が僕たちの手から取り上げられてしまったり、王の復位が取り止めになることなんだ。
quorum utrum minus velim, non facile possum existimare; sed, si res coget, est quiddam tertium, quod nec Q. Selicio nec mihi displicebat, ut neque jacere rem pateremur nec nobis repugnantibus ad eum deferri(委ねる), ad quem prope iam delatum existimatur.
どちらの事態も避けたいのは山々だが、やむを得ない場合には第三の道がある。それなら僕にとってもそしてクイントゥス・セリキウスにとっても許容範囲だと思っている。それはこの問題を処理する際には、噂の人物に任せることを断固阻止するという道だ。
A nobis agentur omnia diligenter, ut neque, si quid obtineri poterit, non contendamus nec, si quid non obtinuerimus, repulsi esse videamur:
つまり可能性のあるかぎり僕たちの案が採用されるために戦うが、可能性がなくなっても敗者とは見えないように、僕は全力を尽くしているというわけだ。
[4] tuae sapientiae magnitudinisque animi est omnem amplitudinem et dignitatem tuam in virtute atque in rebus gestis tuis atque in tua gravitate positam(次第である) existimare;
君は英知に溢れた高潔な人だから、自分の地位と名誉の全ては自分の人格と業績と潔癖さの故であると考えているに違いない。
si quid ex iis rebus, quas tibi Fortuna largita est, nonnullorum hominum perfidia(主) detraxerit, id maiori illis fraudi(損) quam tibi futurum.
だから運命の女神が君に与えた手柄が、一部の人たちの裏切りで掠めとられたとしても、それで痛手を被るのは君ではなく奴らの方だということを、君なら分かるはずだ。
A me nullum tempus praetermittitur de tuis rebus et agendi et cogitandi; utor ad omnia Q. Selicio, neque enim prudentiorem quemquam ex tuis neque fide maiore esse judico neque amantiorem tui.
僕は君のためにはどんな機会も逃さず、知恵を絞って行動するつもりだよ。いまは万事につけてクイントゥス・セルキウスの力を借りている。君の友達の中で彼ほど頭が切れて信頼できて、君に忠実な人はいないと思えるからだ。
16(1.Vb.)
Scr. Romae paulo post V Id. Feb.an. 56
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
前五十六年二月九日以降すぐ、ローマ
マルクス・キケロより執政官格総督プブリウス・レントゥルスへ
Hic quae agantur quaeque acta sint, te et litteris multorum et nuntiis cognosse arbitror; quae autem posita sunt in conjectura quaeque videntur fore, ea puto tibi a me scribi oportere.
こちらで起きていることも既に起こったことも、君は多くの人の手紙や使いの者たちから聞いて知っていると思う。そこで僕からは、いま起こっていると思われること、これから起こると思われることを書くのがいいと思う。
Postea quam Pompeius et apud populum(民会) a.d. VIII. Idus Februarias, cum pro Milone diceret, clamore convicioque jactatus est in senatuque a Catone aspere et acerbe nimium magno silentio est accusatus, visus est mihi vehementer esse perturbatus;
二月七日にポンペイウスは民会でミロー君の弁護に立って野次と罵声を浴びせかけられ、元老院でもガイウス・カトーに辛辣な攻撃を受けて場内は静まり返ってしまった。そのあとのポンペイウスはひどく落胆しているように見えた(=ポンペイウスの味方と思われていた両者から批判された)。
itaque Alexandrina causa, quae nobis adhuc integra est―nihil enim tibi detraxit senatus nisi id, quod per eandem religionem dari alteri(与) non potest―, videtur ab illo(ポンペイウス) plane esse deposita(捨てる).
この結果、ポンペイウスはアレクサンドリア問題から完全に手を引いてしまったようだ。一方、この問題で今のところ僕たちの立場は磐石だ。元老院が君から奪ったものは何もない。例外は宗教的理由でほかの誰にも付与出来ないものだけだ。
[2] Nunc id speramus idque molimur, ut rex, cum intelligat sese, quod cogitabat, ut a Pompeio reducatur, assequi non posse et, nisi per te sit restitutus, desertum se atque abjectum fore(ここまでcum), proficiscatur ad te:
いま僕たちが目指して頑張っているのは、王がポンペイウスによって復位するというこれまでの計画は実現不可能であること、君の力で帰国しなければ王は完全に見捨てられてしまうことに王が気づいて、君の所に旅立つようにすることだ。
quod sine ulla dubitatione, si Pompeius paullum modo ostenderit sibi placere, faciet, sed nosti(❮nosco完2) hominis tarditatem et taciturnitatem;
ポンペイウスが認めるそぶりさえしてくれたら、王は疑いなくそうするだろう。だが君も知っての通りポンペイウスは腰も重いし口も重い。
nos tamen nihil, quod ad eam rem pertinent, praetermittimus. Ceteris injuriis, quae propositae sunt a Catone, facile, ut spero, resistemus.
だが僕はこの件に寄与することは残らずやっている。カトーが持ち出してきた別の障害工作も、容易にはねのけられると思う。
Amicum ex consularibus neminem tibi esse video praeter Hortensium et Lucullum; ceteri sunt partim obscurius iniqui(敵意がある), partim non dissimulanter irati:
執政官経験者で君の味方はホルテンシウスとルクルスだけだ。ほかの人は公然とは悪意を見せなくても、秘めた敵意を抱いている人ばかりだ。
tu fac animo forti magnoque sis speresque(接) fore, ut fracto impetu levissimi hominis tuam pristinam dignitatem et gloriam consequare(接2).
君としては弱気になる必要は全くない。こうした無責任な奴らの攻撃を僕たちが粉砕したら、君は元の名声を回復できると思って欲しい。
17(1.VI.)
Scr. Romae fort. m. Mart.an.56
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
前五十六年三月、ローマ
マルクス・キケロより執政官格総督プブリウス・レントゥルスへ
Quae gerantur, accipies(未) ex Pollione, qui omnibus negotiis non interfuit solum, sed praefuit.
こちらで何が起きているかは、ポリオーから聞くと思う。彼は全ての交渉に関わっているだけでなく担当役でもあるからだ。
Me in summo dolore, quem in tuis rebus capio, maxime scilicet consolatur(励ます) spes,
僕は君の件では非常に情けない思いをしているが、最大の安心材料は先の見通しがあることだ。
quod valde suspicor fore, ut infringatur(くじく) hominum improbitas(不正) et consiliis tuorum amicorum et ipsa die, quae debilitat cogitationes(意図) et inimicorum et proditorum tuorum.
なぜなら人々の険悪な感情は、君の友人たちによる対策と時間の経過によって打開される見通しが強いからだ。君の敵と裏切り者たちのやり方は時の経過によって挫かれる類いのものなんだよ。
Facile secundo loco(第二に) me consolatur recordatio meorum temporum, quorum imaginem(似姿) video in rebus tuis,
それに加えて僕を安心させる原因は、自分の経験の記憶だ。君の件は僕が経験した事とよく似ているんだよ。
nam, etsi minore in re violatur tua dignitas, quam mea afflicta est, tamen est tanta similitudo, ut sperem te mihi ignoscere, si ea non timuerim, quae ne tu quidem umquam timenda duxisti.
というのは、君の名声に対する攻撃は僕の名声に対する時ほど深刻ではないが、状況は僕の場合とそっくりなんだ。だから、いまの状況を僕が心配していないと言っても許してくれると思う。そもそも、君自身が心配していないんだからね。
Sed praesta(示す) te eum, qui mihi a teneris, ut Graeci dicunt, unguiculis es cognitus: illustrabit, mihi crede, tuam amplitudinem hominum injuria.
君は僕が子供の頃からよく知っている真の姿を見せてやればいい。人々の裏切りの中で、君の偉大さはきっと輝くはずだ。
A me omnia summa in te studia officiaque exspecta: non fallam opinionem(予想) tuam.
僕が君のために最大の努力を払うことは期待してくれていい。僕は君の期待を裏切ることはないよ。
18(1.VII.)
Scr. Romae ex.m.Jun. vel m.Quint(七月). an.56
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
前五十六年六月下旬から七月、ローマ
マルクス・キケロより執政官格総督プブリウス・レントゥルスへ
Legi tuas litteras, quibus ad me scribis gratum tibi esse, quod crebro certior per me fias(私から知らせを受けている) de omnibus rebus et meam erga te benevolentiam facile perspicias:
君からの礼状を読ませてもらった。「貴殿が繰り返し何から何までお知らせ下さり、貴殿がわが輩のことをどれほど大切にして下さっているかがよく分かりました。有難うございました」と書いてくれている。
quorum alterum(尽力したこと→) mihi, ut te plurimum diligam(尊重する), facere necesse est, si volo is esse quem tu me esse voluisti;
僕が君の役に立ちたいと思っているからには、君のことを誰よりも大切にするのは当然のことだ。
alterum(→ut) facio libenter, ut, quoniam intervallo locorum et temporum dijuncti sumus, per litteras tecum quam saepissime colloquar.
また、僕たちは時空を隔てて離ればなれになっているのだから、君と出来るだけ頻繁に手紙で連絡をとるのは僕の楽しみなんだよ。
Quod si rarius fiet, quam tu exspectabis(未), id erit causae, quod non eius generis meae litterae sunt, ut eas audeam temere committere(任せる):
仮にその回数が君の期待するほどでなくなるとしたら、それは僕の手紙が誰にでも託せるようなものでないことが原因だ。
quoties mihi certorum hominum potestas erit, quibus recte dem, non praetermittam.
これからも安心して手紙を託せる人が見つかりさえすれば、僕は必ず出すようにするよ。
[2] Quod scire vis, qua quisque in te fide sit et voluntate, difficile dictu est de singulis:
君に対して誰がどういう気持ちでいるのか誰が信用できるのか君は知りたがっているが、個々の誰と言うことは難しい。
unum illud audeo, quod antea tibi saepe significavi, nunc quoque re perspecta et cognita scribere, vehementer quosdam homines et eos maxime, qui te et maxime debuerunt et plurimum juvare potuerunt, invidisse dignitati tuae
ただ僕に出来るのは、以前に君に何度も言ってきたことが現実のものになってきたと伝えるだけだ。つまり、特に君を助ける義務のある人たちと力のある人たちが君の名声を妬んでいるということだ。
simillimamque in re dissimili tui temporis nunc et nostri quondam fuisse rationem, ut, quos tu rei publicae causa laeseras, palam te oppugnarent, quorum auctoritatem, dignitatem voluntatemque defenderas(過去完), non tam memores essent virtutis tuae, quam laudis inimici.
さらに君の時と僕の時とでは事実関係は違うが、状況が非常に似ているということだ。つまり君がかつて共和国に尽くすために不興を買った人たちが公然と君を攻撃していること、そして君がかつて地位と名声と志を守ってやった人たちが君に対する恩義を忘れて君の名声に敵意を抱いているということだ。
Quo quidem tempore, ut perscripsi ad te antea, cognovi Hortensium percupidum tui, studiosum Lucullum, ex magistratibus autem L. Racilium et fide et animo singulari;
前に詳しく書いた通り、この状況でもホルテンシウスは君の味方だし、ルクルスは支援者で、政務官の中ではルキウス・ラキリウス(=護民官の1人)が特に信頼できる人間であるのは確かだ。
nam nostra propugnatio ac defensio dignitatis tuae propter magnitudinem beneficii tui fortasse plerisque officii maiorem auctoritatem(影響力) habere videatur(接) quam sententiae.
多くの人は、僕が君の名声を守るために戦っているのは本心から出たことではなく、僕に対する君の大きな貢献のための義務感から出たものだと思っている。
[3] Praeterea quidem de consularibus nemini possum aut studii erga te aut officii aut amici animi esse testis:
そのほかに、執政官経験者の中で君に対して恩義や好意や友情を感じている人は誰も見つけられない。
etenim Pompeium, qui mecum saepissime non solum a me provocatus, sed etiam sua sponte de te communicare solet, scis temporibus illis non saepe in senatu fuisse;
ポンペイウスが問題の時期にあまり元老院に出なかったのは君も知っていることだ。だが、彼は僕に促された時だけでなく自分からも君について僕とよく話し合っている。
cui quidem litterae tuae, quas proxime miseras, quod facile intellexerim(完接), perjucundae fuerunt.
君が最近彼に送った手紙を彼が大変喜んでいたことは、僕もよく知っている。
Mihi quidem humanitas tua vel summa potius sapientia non jucunda solum, sed etiam admirabilis visa est;
君の辛抱強さと冷静さは、僕にとってはありがたいだけでなく立派な事だと思う。
virum enim excellentem et tibi tua praestanti(並外れた) in eum liberalitate devinctum non nihil suspicantem propter aliquorum opinionem suae cupiditatis te ab se abalienatum(敵にする) illa epistola retinuisti,
なぜなら、ポンペイウスは自分に対する君の並外れた度量に感心していたからだ。しかし、彼は自分の野心についての評判のせいで君と敵対したと思っていた。ところが、あの手紙によって君はあの優れた人を自分の味方に引き留めたんだよ。
qui mihi cum semper tuae laudi favere visus est, etiam ipso suspiciosissimo tempore Caniniano, tum vero lectis tuis litteris perspectus est a me toto animo de te ac de tuis ornamentis et commodis cogitare.
彼はいつも君の名声を支援しているように僕には思えるし、カニニウス(=ポンペイウス派遣を提案した)がややこしい動きをした時にもそうだった。でも君の手紙を読んだ彼が心の底から君の名声と利益のことを考えているのが僕には分かったんだよ。
[4] Quare ea, quae scribam(未), sic habeto, me cum illo re saepe communicata de illius ad te sententia atque auctoritate scribere:
だから、僕がこれから書くことは、ポンペイウスと何度も話し合った上で、君に対する彼の考え方や意向に基づいていると思って欲しい。
quoniam senatus consultum nullum exstat, quo reductio(復位) regis Alexandrini tibi adempta sit,
アレクサンドリアの王の復位を君の手から取り上げる元老院決議は存在しないし、
eaque, quae de ea(=reductio) perscripta(記録する) est auctoritas(元老院決議→ut), cui scis intercessum esse, ut ne quis omnino regem reduceret, tantam vim habet, ut magis iratorum hominum studium quam constantis senatus consilium esse videatur(ここまでquoniam),
王を復位させることを禁じる元老院決議は記録に残されているが、それに拒否権が発動されたのは君も知っている通りだ。またそれは元老院の冷静な判断ではなく人々が腹立ち紛れに出したものだった。
te perspicere posse(scribereの中身), qui Ciliciam Cyprumque teneas, quid efficere et quid consequi possis,
だから、君に何が実現できるかは、キリキアとキュプロスを支配している君が判断できることなんだよ。
et, si res facultatem habitura videatur, ut Alexandream atque Aegyptum tenere possis, esse et tuae et nostri imperii dignitatis(地位) Ptolemaide(プトレマイスという町) aut aliquo propinquo loco rege collocato te cum classe atque exercitu proficisci Alexandream,
そして、君にアレクサンドリアとエジプトを占領する機会がありさえすれば、王をプトレマイスかその近くの町に呼び寄せて、軍艦と共にアレクサンドリアに向かうのは我が国の命令権と君の職権で出来ることだ。
ut, eam cum pace praesidiisque firmaris, Ptolemaeus redeat in regnum;
そこでアレクサンドリアの平和を確立してからプトレマイスを王座に復位させればいいんだよ。
ita fore, ut et per te restituatur, quemadmodum senatus initio censuit, et sine multitudine reducatur, quemadmodum homines religiosi Sibyllae placere dixerunt.
そうすれば、元老院が最初に決議したように王は君の手で復位したことになるし、信心深い人たちがシビラの予言に合致すると言うやり方で、大軍を使わずに王は復位したことになる。
[5] Sed haec sententia sic et illi et nobis probabatur(未完), ut ex eventu homines de tuo consilio existimaturos videremus:
ただし、僕もポンペイウスもこれには次のような条件があると思っている。それは君の判断は結果によって評価されるということだ。
si cecidisset, ut volumus et optamus, omnes te et sapienter et fortiter, si aliquid esset offensum(失敗する), eosdem illos et cupide et temere fecisse dicturos:
つまり、もし僕たちの狙い通りの結果になった場合には、君は勇気をもって賢明にやったとみんなに言われるが、もし失敗したら欲に駆られて無茶をしたと言われるだろうと。
quare, quid assequi possis, non tam facile est nobis quam tibi, cuius prope in conspectu Aegyptus est, judicare;
君に何が出来るかは、エジプトの殆ど目の前にいる君の方が僕たちよりも、判断しやすいのだから、
nos quidem hoc sentimus, si exploratum(確実な) tibi sit posse te illius regni potiri, non esse cunctandum, si dubium sit, non esse conandum.
もしあの王座が確実に手に入るのならためらわずに手に入れるべきだし、はっきりしない場合にはやらない方がいいと僕たちは考えている。
Illud tibi affirmo, si rem istam ex sententia(思い通りに) gesseris(完接), fore, ut absens a multis, cum redieris, ab omnibus collaudere(接受2), offensionem(失敗) esse periculosam propter interpositam(干渉する) auctoritatem religionemque video;
そして、君が思い通りの結果を得た場合には、君はローマから離れている時から多くの人に賞賛されるし、帰ってきた時には全員から賞賛されることを僕が保証する。でも、元老院と宗教が干渉してきているだけに、しくじった場合には厄介なことになると思う。
sed ego te, ut ad certam laudem adhortor, sic a dimicatione(危険な戦い) deterreo redeoque ad illud, quod initio scripsi, totius facti tui judicium non tam ex consilio tuo quam ex eventu homines esse facturos.
僕は君が確かな手柄を上げるのを励ます一方で、厄介な事から君を守るために最初に書いたことに戻ろう。つまり、君の全ての行動は、君の意図ではなく結果によって評価されるということだ。
[6] Quod si haec ratio rei gerendae periculosa tibi esse videbitur(未→読み手の視点), placebat(未完→書き手の視点) illud,
もしこの方法はリスクが大きいと思うなら、次のようにすればいいと思う。
ut, si rex amicis tuis, qui per provinciam atque imperium tuum pecunias ei credidissent(貸す), fidem suam praestitisset, et auxiliis eum tuis et copiis adjuvares;
つまり君の支配下の属州で王に金を貸している君の友人たちに王が保証を与えたら、君は援軍を送って王を助けてやるのだ。
eam esse naturam(特徴) et regionem(位置) provinciae tuae, ut illius reditum vel adjuvando confirmares vel neglegendo impedires.
君の属州の状況次第で、君が王を助けて復位を推し進めるか、放置して妨害するかを選べばいいのだ。
In hac ratione quid res, quid causa, quid tempus ferat, tu facillime optimeque perspicies(未); quid nobis placuisset, ex me potissimum putavi te scire oportere.
この方法でいけば、どういう状況でどういう時期がいいか、君は誰よりも正確な判断を容易に下せるだろう。僕がこんなことを書いたのは、僕たちがこういう考えをしていることはほかの人ではなく僕から知らせておくべきだと思ったからだ。
[7] Quod mihi de nostro statu, de Milonis familiaritate, de levitate et imbecillitate(無力) Clodii gratularis(祝福する), minime miramur te tuis ut egregium artificem(芸術家) praeclaris operibus(作品) laetari:
君が僕の境遇とミロー君の友情とクローディウスの失墜を喜んでいるのは、優れた芸術家が自分の作品を愛でるようなもので当然のことだと思う。
quamquam est incredibilis hominum perversitas (graviore enim verbo uti non libet), qui nos, quos favendo in communi causa retinere potuerunt, invidendo abalienarunt;
とはいえ、僕を妬んで僕を敵に回してしまったあの連中の頑迷さ(これ以上強い言葉は使いたくない)は信じがたいものだよ。彼らも僕を助けておけばみんなのために僕を味方に繋ぎ止められたのに。
quorum malevolentissimis obtrectationibus nos scito de vetere illa nostra diuturnaque sententia prope iam esse depulsos(捨てた), non nos quidem ut nostrae dignitatis simus obliti, sed ut habeamus rationem aliquando etiam salutis.
はっきり言うと、彼らの悪意に満ちた妨害工作のせいで、僕は長年抱いてきた昔からの立場を殆ど捨ててしまったんだよ。僕だって自分の(=共和制派としての)名声を忘れてはいないが、いよいよ身の安全を考える必要が出来てきたからね。
Poterat(未完) utrumque praeclare, si esset fides, si gravitas in hominibus consularibus;
執政官経験者たちに誠意と責任感があったら、僕も自分の名声と身の安全の二つを立派に両立できたんだよ。
sed tanta est in plerisque levitas, ut eos non tam constantia in re publica nostra(私の一貫性) delectet, quam splendor offendat(気分を害する).
ところが、彼らは殆ど無責任極まりない連中ばかりで、共和制に対する僕の一貫した態度を喜ばないだけでなく、僕の名声に焼き餅をやく始末さ。
[8] Quod eo liberius ad te scribo, quia non solum temporibus his, quae per te sum adeptus, sed jam olim nascenti prope nostrae laudi dignitatique favisti(喝采する),
こんなことを君にあけすけに書くのは、君のおかげで今日の僕があるだけでなく、僕の地位と名声を最初から君は今までずっと応援してくれているからなんだ。
simulque quod video non, ut antehac putabam, novitati(新人であること) esse invisum meae,
ただそれと同時に、僕は自分の家柄のせいで妬みを買っていると思っていたんだが、そうではないと分かったんだ。
in te enim, homine omnium nobilissimo, similia invidorum vitia perspexi, quem tamen illi esse in principibus(指導者) facile sunt passi, evolare altius certe noluerunt.
と言うのは、彼らは君ほどの高貴な生まれの人を同じようにひどく妬んで、君が執政官の仲間入りするのはあっさり受け入れながら、それ以上の名声を手に入れることを許さなかったのを僕はこの目で見たからだ。
Gaudeo tuam dissimilem fuisse fortunam, multum enim interest, utrum laus imminuatur, an salus deseratur;
ただ僕にとって喜ばしいのは、君の運命は僕と同じではなかったことだ。名声の邪魔をされるのと命の危機に立たされるのは、大きな違いだからね。
me meae tamen ne nimis paeniteret, tua virtute perfectum est,
しかし、僕が自分の不幸をそれほど悔いていないのは、君の人徳のなせる技だよ。
curasti enim, ut plus additum ad memoriam nominis(名声) nostri quam demptum(失った) de fortuna videretur.
僕が手に入れた名声は不幸ゆえに失ったものを補って余りあると思えるのは、君の尽力のお蔭なんだから。
[9] Te vero moneo cum beneficiis tuis, tum amore incitatus meo, ut omnem gloriam, ad quam a pueritia inflammatus fuisti, omni cura atque industria consequare
君から色々と親切にしてもらっただけでなく、僕は君のことが好きなので、君に一つ忠告をしておこう。子供の頃から夢見ていた名声を君は全力を尽くして追い求めたまえ。
magnitudinemque animi tui, quam ego semper sum admiratus semperque amavi, ne umquam inflectas(曲げる) cuiusquam injuria(奪).
そして、僕がいつも称賛し敬愛してきた君の高い志を、誰かの不正行為のために曲げないで欲しいんだ。
Magna est hominum opinio de te, magna commendatio liberalitatis, magna memoria consulatus tui:
君に対する世間の評価は高い。君の度量の大きさはたいしたものだし、執政官時代の業績も立派なものだよ。
haec profecto vides quanto expressiora quantoque illustriora futura sint, cum aliquantum ex provincia atque ex imperio laudis accesserit;
これに属州統治の名声が加われば、君の功績がどれほど華々しいものとなるかはきっと君も分かるだろう。
quamquam te ita gerere volo, quae per exercitum atque imperium gerenda sunt, ut haec multo ante meditere, (→)huc te pares, haec cogites, ad haec te exerceas,
とはいえ、君は軍と統治の仕事に取り掛かる際には、こちらの事をあらかじめ考えてからやって欲しい。つまり、ローマへ帰る時の準備をして、その事を考えて、そのために行動して欲しいんだ。
sentiasque id(→) quod quia semper sperasti non dubito quin adeptus intelligas, te facillime posse obtinere summum atque altissimum gradum civitatis:
そうすれば、この国における君の今の最高の地位を保つのは容易だと分かるだろう。もちろんそれは君がいつも願ってきたことなので、その地位を手に入れた今ではきっと分かっているだろうが。
quae quidem mea cohortatio(忠告) ne tibi inanis aut sine causa suscepta videatur,
僕のこの忠告が無意味なものだとか理由のないものだと思わないで欲しい。
illa me ratio(考慮→ut) movit, ut te ex nostris eventis communibus admonendum putarem, ut(目的) considerares, in omni reliqua vita quibus crederes, quos caveres.
こんなことを僕が言うのは、これからの人生で誰を信じ誰を警戒すべきか考えるために、僕たちの共通の体験から教訓を得て欲しいと考えているからなんだよ。
[10] Quod scribis te velle scire, qui sit rei publicae status, summa dissensio(不和) est, sed contentio dispar;
君が知りたいと書いている共和国の現状について言うなら、大きな意見の対立があるが、ゲームはワンサイドだ。
nam, qui plus opibus, armis, potentia valent, profecisse(うまくやる) tantum mihi videntur stultitia et inconstantia adversariorum, ut etiam auctoritate iam plus valerent:
財力と軍事力と権力でまさっている方が、相手の愚かさと一貫性のなさのおかげで成果を上げている。今では相手を上回る人気さえも手に入れている。
itaque perpaucis adversantibus omnia, quae ne per populum quidem sine seditione se assequi arbitrabantur, per senatum consecuti sunt;
だから、民衆の力を使って暴動でも起こさないと実現できないようなことを、元老院で大した反対もなしにことごとく成し遂げている。
nam et stipendium(俸給) Caesari decretum est et decem legati et, ne lege Sempronia succederetur, facile perfectum est.
例えば、カエサルの兵士に俸給を出すこともカエサルに十人の副官を与えることも決まったし、センプロニウス法どおりにはカエサルの後任を出さないことも簡単に決まった(キケロの『執政官の属州について』参照)。
Quod eo ad te brevius scribo, quia me status hic rei publicae non delectat; scribo tamen, ut te admoneam, quod ipse litteris omnibus a pueritia deditus experiendo tamen magis quam discendo cognovi, tu ut tuis rebus integris discas, neque salutis nostrae rationem habendam nobis esse sine dignitate neque dignitatis sine salute.
僕がこんな事を君に短めに書くのは、共和国の現状が僕には気に入らないからだ。しかし、子供の頃から読書に打ち込んできた僕が、本ではなく経験から学んだ教訓を君に与えるために書いているんだ。
それは、僕たちは名声抜きに身の安全を図るべきではないし、身の安全なしに名声を求めるべきでもないということだ。この教訓を君には自分の境遇を損なうことなしに学んで欲しいんだ。
[11] Quod mihi de filia et de Crassipede gratularis, agnosco humanitatem tuam speroque et opto nobis hanc conjunctionem voluptati fore.
僕の娘とクラッシペース君の婚約を祝福してくれて、気遣いありがとう。この婚姻が我が家に喜びをもたらしてくれることを僕も望んでいる。
Lentulum(息子) nostrum, eximia spe summae virtutis adolescentem, cum ceteris artibus, quibus studuisti semper ipse, tum in primis imitatione tui fac erudias(教える),
僕たちのレントゥルス二世、素晴らしい人格者になることが期待されるあの青年には、君がいつも打ち込んでいる学芸だけでなく、何よりも君をよく見倣うことを教えたらいい。
nulla enim erit hac praestantior disciplina: quem nos, et quia tuus et quia te dignus est filius et quia nos diligit semperque dilexit, in primis amamus carumque habemus.
それ以上に優れた教育はないからだ。あの子は君の息子であり、君に相応しい息子であり、僕に昔からよくなついてくれた子なんだから、僕はあの子を誰よりもいとしく思っているよ。
19(1.VIII.)
Scr. Romae fort. m. Febr an.55
M. CICERO S. D. P. LENTULO PROCOS.
前五十五年二月頃(八か月後)、ローマ
マルクス・キケロから執政官格総督レストゥルスへ
De omnibus rebus, quae ad te pertinent, quid actum, quid constitutum sit, quid Pompeius susceperit, optime ex M. Plaetorio cognosces,
君に関して何が議論され何が決まったか、ポンペイウスは何を引き受けたかなど、何でもこれからはマルクス・プラエトリウスから聞くといいだろう。
qui non solum interfuit his rebus, sed etiam praefuit neque ullum officium erga te hominis amantissimi, prudentissimi, diligentissimi praetermisit.
彼はこの交渉に関わっているだけでなく担当役でもある。彼は愛情と知恵と熱意溢れる人で、君のための務めを決しておろそかにしてない。
Ex eodem de toto statu rerum communium cognosces; quae quales sint, non facile est scribere:
彼からはここに書くのは難しいようなこの国の政治状況を何でも知ることが出来る。
sunt quidem certe in amicorum nostrorum(三頭政治家たち) potestate, atque ita, ut nullam mutationem umquam hac hominum aetate(時代) habitura res esse videatur.
とにかくこの国の政治は僕たちの仲間の手の中にある。それは次の時代まで変わりそうもない。
[2] Ego quidem, ut debeo et ut tute mihi praecepisti et ut me pietas(敬愛) utilitasque(便宜) cogit, me ad eius rationes(利害) adjungo, quem tu in meis rationibus tibi esse adjungendum putasti;
君自身が僕のために手を組むべきと判断した相手(=ポンペイウス)と僕も手を組んでいる。僕には義理があるし、君の勧めもある。敬愛の気持ちからも損得勘定からもそうせざるを得ないんだよ。
sed te non praeterit(気付かれない), quam sit difficile sensum in re publica, praesertim rectum et confirmatum, deponere.
しかし、僕は共和国に対する気持ちを捨てるのは難しい。しっかりとした信念に基づいている場合には特にそうだ。それは君も分かるだろう。
verum tamen ipse me conformo(一致させる) ad eius voluntatem, a quo honeste dissentire non possum, neque id facio, ut forsitan quibusdam videar, simulatione(見せ掛け),
それでも、僕はあの人の言うとおりにしている。彼に逆らっていては名誉を保てないからだ。これは一部の人たちの言うように表向きだけのことではないんだ。
tantum enim animi inductio(好み) et mehercule amor erga Pompeium apud me valet, ut, quae illi utilia sunt et quae ille vult, ea mihi omnia iam et recta et vera videantur,
ポンペイウスに引かれる僕の気持ち、いやそれどころ親愛の念はあまりに強い。だから、彼のためになること、彼の望むことは何でも僕には正しいことに思えるんだよ。
neque, ut ego arbitror, errarent ne adversarii quidem eius, si, cum pares esse non possent, pugnare desisterent.
彼の反対派が彼にはかなわないと思って逆らうのをやめたのは、けっして間違ってはいないと思う。
[3] Me quidem etiam illa res consolatur, quod ego is sum, cui vel maxime concedant(同意) omnes, ut vel ea defendam, quae Pompeius velit, vel taceam vel etiam, id quod mihi maxime libet, ad nostra me studia referam litterarum:
さらに、僕の慰めは何と言っても、ポンペイウスの意志を擁護しても、沈黙を決め込んでも、僕の一番好きな文学の研究に戻っても、みんなが許してくれるということだ。
quod profecto faciam, si mihi per eiusdem amicitiam licebit;
最後のことはポンペイウスとの友情が許してくれる時が来れば是非ともやりたいことだ。
quae enim proposita fuerant nobis, cum et honoribus amplissimis et laboribus maximis perfuncti(経験した) essemus, dignitas in sententiis dicendis, libertas in re publica capessenda(携わる), ea sublata tota sunt, nec mihi magis quam omnibus.
と言うのは、最高の地位と最大の苦難を味わった後で僕が目指していたこと、つまり、意見を表明する名誉も共和国を運営する自由も完全に失われてしまったからだ。これは僕だけでなく誰にとってもそうなんだ。
nam aut assentiendum est nulla cum gravitate paucis(三頭政治家) aut frustra dissentiendum.
というのは、僕たちには少数派の言うことにみじめに賛成するか、無駄に反対するしかなくなっているからだ。
[4] Haec ego ad te ob eam causam maxime scribo, ut iam de tua quoque ratione meditere(接受2). Commutata tota ratio est senatus, judiciorum, rei totius publicae:
こんなことを君に書くのは、何よりこれから君自身にも自分の立場のことを考えて欲しいからだ。元老院や法廷だけでなく、共和国全体のありようがすっかり変わってしまったんだよ。
otium nobis exoptandum est, quod ii, qui potiuntur rerum, praestaturi videntur, si quidam homines patientius eorum potentiam ferre potuerint;
僕たちが求めるべきなのは平和な暮らしなんだよ。それは一部の人たちが独裁を少し我慢しさえすれば権力を握っている人たちが保証してくれる。
dignitatem quidem illam consularem fortis et constantis senatoris nihil est quod cogitemus:
僕たちが考えるような、勇気があって揺るぎない元老たちの権威、元執政官としての権威なんてものはもうないんだ。
amissa(主) culpa(奪) est eorum, qui a senatu et ordinem conjunctissimum et hominem clarissimum abalienarunt.
それが失われたのは、元老院と密接な関係にある階級(=騎士階級)だけでなく、高名な人物(=ポンペイウス)を元老院の敵にしてしまった連中(=カトー)のせいだ。
[5] Sed, ut ad ea quae conjunctiora rebus tuis sunt revertar, Pompeium tibi valde amicum esse cognovi. eo tu consule, quantum ego perspicio, omnia quae voles obtinebis.
しかし、君に関係のあることに戻ると、ポンペイウスが君の熱心な支援者であることは確かだ。僕の見るところ、彼が執政官でいる限り、君は何でも思うがままだ。
quibus in rebus me sibi ille affixum(結びついた) habebit neque a me ulla res quae ad te pertineat neglegetur;
そのために僕はポンペイウスのそばに付きっきりになる積もりだ。そして君に関することは一つとして見過ごすことがないようにする。
neque enim verebor ne sim ei molestus, cui jucundum erit etiam propter se ipsum cum me esse gratum videbit.
なぜなら、彼が僕をうるさがる心配はないからだ。むしろ僕が感謝していることが分かって彼自身喜んでくれるよ。
[6] Tu velim tibi ita persuadeas, nullam rem esse minimam quae ad te pertineat quae mihi non carior sit quam meae res omnes;
君に関することはどんな些細な事であろうと、僕自身の事は何をおいても一番に思っていることを忘れないで欲しい。
idque cum sentiam, sedulitate mihimet ipse satis facere non possim, re quidem ipsa ideo mihi non satis facio quod nullam partem tuorum meritorum non modo referenda(gratia) sed ne cogitanda quidem gratia consequi possum.
僕がこう思っているということは、僕自身まだ熱意が足りないと思っているということでもある。また結果においても僕は自分に満足出来ないでいる。というのは、僕は君の尽力の何分の一のお返しもできないだけでなく、お返し出来ると考えることもできないからだ。
[7] Rem te valde bene gessisse rumor erat. exspectabantur litterae tuae, de quibus eramus(→現) iam cum Pompeio locuti, quae si erunt allatae, nostrum studium exstabit in conveniendis(会う) magistratibus et senatoribus;
噂では君は素晴らしい戦果を上げたらしい。みんな君からの報告を待っている。それについて僕はもうポンペイウスに話してある。もし報告が着いたら、僕は率先して政務官と元老たちを招集するように取り計らおう。
ceteraque quae ad te pertinebunt cum etiam plus contenderimus(努力する、未来完) quam possumus, minus tamen faciemus quam debemus.
君に関するそのほかの事でも、僕は能力以上の働きをするだろう。もっとも、それでも僕は君に対する恩義には及びもつかないだろう。
20(1.IX.)
Scr. Romae m. Dec. an.54
M. CICERO S. D. P. LENTULO IMP.
前五十四年十二月(三か月後)、ローマ
マルクス・キケロよりプブリウス・レントゥルスへ
[1] Perjucundae mihi fuerunt litterae tuae, quibus intellexi te perspicere meam in te pietatem;
君の手紙を読んで、君への僕の敬愛の念を分かってくれていると知って嬉しい。
quid enim dicam benevolentiam, cum illud ipsum gravissimum et sanctissimum nomen pietatis levius mihi meritis erga me tuis esse videatur?
僕に対する君の尽力に比べたら「敬愛」という最も重くて神聖な言葉でさえまだ軽いと思えるほどだ。なのに、どうして「好意」などという言葉を使えようか。
quod autem tibi grata mea erga te studia scribis esse, facis tu quidem abundantia quadam amoris ut etiam grata sint ea, quae praetermitti sine nefario scelere non possunt,
「私のためにご尽力下さり恐悦至極に存じます」と君が書いてくれたのは、君の溢れる愛情の賜物だ。だって、僕は当然のことをしただけなんだよ。むしろ何もしなければ人でなしと言われずには済まないところだった。それなのに感謝してくれるんだからね。
tibi autem multo notior atque illustrior meus in te animus esset, si hoc tempore omni, quo dijuncti fuimus, et una et Romae fuissemus:
もし僕たちが離ればなれにならずに、ずっとローマで一緒に過ごしていたら、君に対する僕の気持ちは手にとるように分かってもらえたはずなんだ。
[2] nam in eo ipso quod te ostendis esse facturum quodque et in primis potes et ego a te vehementer exspecto, in sententiis senatoriis et in omni actione atque administratione rei publicae,
例えば、元老院での討議や国政に関わる様々な活動で(これは君の得意分野で、帰ったら是非やりたいと君も言い、僕も期待していることだが)、
de qua ostendam equidem paulo post qui sit meus sensus et status et rescribam tibi ad ea quae quaeris―
― 国政に対する僕の思いはもう少し後で説明するし、君の質問にも答えるつもりだ ―
sed certe et ego te auctore amicissimo ac sapientissimo et tu me consiliario fortasse non imperitissimo, fideli quidem et benevolo certe, usus esses.
きっと君は僕にとって友情溢れる賢明な助言者になってくれたろうし、僕も君にとっておそらく経験あふれる親切で忠実な助言者になっていたはずなんだ。
quamquam tua quidem causa te esse imperatorem provinciamque bene gestis rebus cum exercitu victore obtinere, ut debeo, laetor;
もちろん、君が凱旋将軍となったことも、属州を立派に統治して軍隊で戦果をあげたことも、君のためには喜ばしい限りだ。
sed certe, qui tibi ex me fructus debentur, eos uberiores et praestantiores praesens capere potuisses;
しかし、君がローマにいれば君に対する僕からのお礼は、きっともっと豊かでもっと素晴らしいものに出来たはずなんだ。
in eis vero ulciscendis, quos tibi partim inimicos esse intelligis propter tuam propugnationem salutis meae, partim invidere propter illius actionis amplitudinem et gloriam, mirificum me tibi comitem praebuissem,
さらに、君が僕の復権を助けたために敵に回ったことが明らかな人たちや、その際君が手にした栄誉と名声を妬む人たちにお返しをする時には、僕が素晴らしい助っ人になっていたはずなんだ。
quamquam ille(=Domitius Ahenobarbus) perennis inimicus amicorum suorum, qui tuis maximis beneficiis ornatus in te potissimum fractam illam et debilitatam vim suam contulit(向ける), nostram vicem(~の代わりに) ultus(〈ulciscor) est ipse sese.
もっとも、例のいつも自分の仲間に腹を立てて(=この年の執政官ドミティウス・アヘノバルブス)君から多大な恩義を受けながら権力の残りかすを君に向けたあの男は、僕たちがお返しをするまでもなく自分から墓穴を掘ってしまった。
ea est enim conatus, quibus patefactis(明らかになった) nullam sibi in posterum non modo dignitatis sed ne libertatis quidem partem reliquit.
なぜなら、あの企みが明らかになった後、彼は名声どころか自由さえも失ってしまったんだからね。
[3] Te autem, etsi mallem in meis rebus expertum quam etiam in tuis, tamen in molestia gaudeo eam fidem cognosse hominum non ita magna mercede(代価), quam ego maximo dolore cognoram;
一方、君には僕のような経験はして欲しくはなかった。それでも、僕のように大きな苦難に遭わずに、人々の誠実さについて学べたことは、不本意ながらも喜ばしい。
[4] De qua ratione tota(←) iam videtur mihi exponendi(de←) tempus dari, ut tibi rescribam(手紙で答える) ad ea quae quaeris. Certiorem te per litteras scribis esse factum me cum Caesare et cum Appio esse in gratia teque id non reprehendere ascribis;
この問題について詳しく説明する時が来たようだ。そして君の質問にも答えよう。君は僕がカエサルだけでなくアッピウス(=この年の執政官、クラウディウス・プルケル、クローディウスの兄)とも仲がいいことを手紙で知ったと言い、それを非難するつもりはないと書き添えている。
Vatinium autem scire te velle ostendis quibus rebus adductus defenderim et laudarim, quod tibi ut planius exponam, altius paullo rationem consiliorum meorum repetam necesse est.
一方、どういう経緯で僕がウァティニウスを弁護して彼に推薦文を書くことになったか知りたいと言っていることについては、話を分かりやすくするために、少し遡って僕の考え方を説明する必要がある。
Ego me, Lentule, initio(副) beneficio(~のおかげで) rerum(仕事) atque actionum(職務) tuarum non solum meis(友人), sed etiam rei publicae restitutum putabam
レントゥルス君、執政官に就任した君の尽力のおかげで僕がローマに復帰したのは僕の家族のためだけでなく共和国のためだと初めは思っていたんだ。
et, quoniam tibi﹙1﹚ incredibilem quendam amorem et omnia in te ipsum summa ac singularia studia deberem, rei publicae﹙2﹚, quae te in me restituendo multum adjuvisset, eum certe me animum(情熱) merito ipsius(=rei publicae) debere arbitrabar,
だから、君の信じがたいほど大きな愛情とこの上ない特別な熱意に僕は恩義を感じただけでなく、僕の帰国を押し進める君に援助を惜しまなかった共和国に対して愛国心を見せなければと思っていたんだ。
quem antea tantummodo communi officio civium, non aliquo erga me singulari beneficio debitum praestitissem(示す).
愛国心なんて以前は市民が共に分け合う義務としか思っていなかったが、それを個人的な恩義に対するお礼として見せなければと思ったんだよ。
Hac me mente fuisse et senatus ex me te consule audivit et tu in nostris sermonibus collocutionibusque ipse vidisti.
僕がそんな気持ちになっていた事は、君が執政官の時に元老たちも僕から聞いて知っているし、君自身も僕たちの会話の中で目にしたことだ。
[5] Etsi iam primis temporibus illis multis rebus meus offendebatur animus, cum te agente de reliqua(残りのまだ回復していない→完全) nostra dignitate aut occulta nonnullorum odia aut obscura in me studia cernebam;
もっとも、当初でさえ、そんな僕の気持ちは色んな事で大いに傷つけられた。君が僕の名誉を完全復活させるために動いてくれていた時に、幾人かの人たちが裏で君の足を引っ張ったり、僕に対して曖昧な態度をとっているのを目にしたからだ。
nam neque de monumentis meis ab iis adjutus es, a quibus debuisti, neque de vi nefaria, qua cum fratre eram domo expulsus,
というのは、僕の記念碑(=カティリナの陰謀を鎮圧した)についても、僕と弟を共に家から追い出した暴力についても、当然君を助けるはずの人たちが君を助けなかったからだ。
neque hercule in iis ipsis rebus, quae, quamquam erant mihi propter rei familiaris naufragia necessariae, tamen a me minimi putabantur, in meis damnis ex auctoritate senatus sarciendis(償う) eam voluntatem, quam exspectaram, praestiterunt:
その上、あろうことか、僕の損害賠償に対する元老院の決議に際しても、彼らは僕が期待したような好意的な態度を見せなかったんだ。あれは私有財産を奪われた僕にとって無くてはならないことだったし、僕からすれば微々たるものだったというのに。
quae cum viderem (neque erant obscura), non tamen(それでも) tam acerba mihi haec accidebant, quam erant illa grata, quae fecerant;
これを目撃した時にも(それは明白だったが)、僕はまだそれを苦々しくは思わず、むしろそれまでの彼らの行動に感謝していたものだった。
[6] itaque, quamquam et Pompeio plurimum, te(奪) quidem ipso praedicatore ac teste, debebam et eum non solum beneficio, sed amore etiam et perpetuo quodam judicio meo diligebam,
ご指摘のとおり、僕はポンペイウスに大きな恩義を感じていたし、彼の恩情のためだけでなく彼に対する友情と変わらぬ尊敬の念からも、僕は彼に好意を抱いていた。
tamen non reputans(考慮する) quid ille vellet, in omnibus meis sententiis de re publica pristinis permanebam.
しかし、それでも僕は彼の願いを聞き入れずに、昔からの政治信条を守っていたんだ。
[7] Ego sedente(出廷する) Cn. Pompeio, cum ut laudaret P. Sestium introisset in urbem dixissetque testis Vatinius me fortuna et felicitate C. Caesaris commotum illi amicum esse coepisse,
グナエウス・ポンペイウスがプブリウス・セスティウスの推薦演説をするためにローマに入った時、ウァティニウスが証人に立って、僕がガイウス・カエサルの華々しい成功に動かされてカエサルに鞍替えしたと言ったときには、
dixi me eam M. Bibuli fortunam quam ille afflictam putaret omnium triumphis victoriisque anteferre,
僕はグナエウス・ポンペイウスの目の前で、ウァティニウスが言うマルクス・ビブルスの悲惨な境遇は誰の凱旋行進よりもまさっていると言ったんだよ。
dixique eodem teste alio loco eosdem esse qui Bibulum exire domo prohibuissent et qui me coegissent:
また別の時にウァティニウスを証人尋問した時には、ビブルスを彼の家に閉じ込めた人と、僕を家から追い出した人は同じ人だと言ったんだ。
tota vero interrogatio mea nihil habuit nisi reprehensionem illius tribunatus;
さらに僕のウァティニウスへの尋問は彼が護民官の時にやったことの批判に費やされた。
in quo(←) omnia dicta sunt libertate animoque maximo de vi, de auspiciis, de donatione regnorum, neque vero hac in causa modo, sed constanter saepe in senatu:
その時僕は彼の暴力と占いと王権の賦与について何もかも遠慮なく心のままに話したんだ。それはあの尋問の時だけでなく元老院でも一貫して何度も話したことだった。
[8] quin etiam Marcellino et Philippo consulibus Nonis Aprilibus mihi est senatus assensus, ut de agro Campano frequenti senatu Idibus Maiis referretur;
いやそれどころか、マルケッリヌスとフィリップスが執政官の年(前五十六年)の四月五日に、僕はカンパニアの農地に関して五月十五日に元老院全体で審議することへの同意を、元老院から取り付けたんだよ。
num potui magis in arcem illius causae invadere aut magis oblivisci temporum(自分の状況) meorum, meminisse actionum(自分の活動)?
相手方の要塞に僕はあれ以上に攻め込めただろうか。あるいは、あれ以上に僕の苦難の時代を忘れさせて、昔の僕の活躍を彷彿させた出来事があっただろうか。
Hac a me sententia dicta magnus animorum motus est factus cum eorum quorum oportuit, tum illorum etiam, quorum numquam putaram:
ところが、僕がこの意見を発表するやいなや、僕か予想していた人だけでなく、思いもよらない人からの反発があったんだ。
[9] nam hoc senatus consulto in meam sententiam facto Pompeius, cum mihi nihil ostendisset se esse offensum, in Sardiniam et in Africam profectus est eoque itinere Lucam ad Caesarem venit;
というのは、僕の考えに同意する元老院決議が出ると、ポンペイウスは僕には怒った素振りは少しも見せずに、サルディニアとアフリカに向けて出発して、途中でルカ(現ルッカ)にいるカエサルの元に立ち寄ったんだ。
ibi multa de mea sententia questus est Caesar, quippe qui etiam Ravennae Crassum ante vidisset ab eoque in me esset incensus;
そこでカエサルは僕の考えに対する不満を並べ立てた。彼はその前にラヴェンナでクラッススと会って、彼の話から僕への怒りを焚き付けられていたからだ(前五十六年三月)。
sane moleste Pompeium id ferre constabat, quod ego, cum audissem ex aliis, maxime ex meo fratre cognovi, quem cum in Sardinia Pompeius paucis post diebus, quam Luca discesserat, convenisset,
それできっとポンペイウスは当惑したんだ。そのことを僕は誰あろう自分の弟から聞かされた。ポンペイウスはルカを立ってから数日後にサルディニアで弟と会っていたのだ。
"te", inquit, "ipsum cupio; nihil opportunius potuit accidere: nisi cum Marco fratre diligenter egeris, dependendum(支払う) tibi est, quod mihi pro illo spopondisti(保証する)";
ポンペイウスは言った。「お前だよ、僕が捜していたのは。実にいい時に会えた。兄貴としっかり話しをつけて来い。さもないと保証金を払ってもらうことになるぞ。お前は兄貴のことは保証すると言ったんだから」と。
quid multa? questus est graviter: sua merita commemoravit;
要するに、彼は弟に不満をぶちまけたんだ。そして自分の尽力の数々を並べ立てた。
quid egisset saepissime de actis Caesaris cum ipso meo fratre quidque sibi is de me recepisset(保証する), in memoriam redegit(思い出させる) seque, quae de mea salute egisset, voluntate Caesaris egisse ipsum meum fratrem testatus est;
そして、カエサルの政策のために繰返し弟と話し合った事、僕のために弟がした約束を思い出させた。さらに「僕が君の兄貴を救うためにしたことはカエサルの意向による事は君も知っているはずだ」と迫った。
cuius(=Caesaris) causam dignitatemque mihi ut commendaret, rogavit, ut eam ne oppugnarem, si nollem aut non possem tueri.
そして「カエサルの政策と立場を支持するように兄貴に言ってこい。お前の兄貴にそうする意思も能力もないなら、少なくともカエサルの意向に逆らわないように言うんだ」と弟に言ったのさ。
[10] Haec cum ad me frater pertulisset(伝える) et cum tamen Pompeius ad me cum mandatis Vibullium misisset, ut integrum mihi de causa Campana ad suum reditum reservarem(控える),
この話を弟が僕に伝えてきて、それでもなおポンペイウスがウィブリウスを使いに寄越して、カンパニアの問題は自分が帰るまで手を着けないように僕に言って来たとき、
collegi ipse me(気を取り直す) et cum ipsa quasi re publica collocutus sum, ut mihi tam multa pro se perpesso(与、苦難を味わう) atque perfuncto(耐える) concederet(許す),
僕はじっくり考えてみた。そして共和国に話しかけた。
「共和国のために多くの苦難を味わって耐えてきた僕を許して欲しい。
ut officium meum memoremque in bene meritos animum fidemque fratris mei praestarem(果たす), eumque, quem bonum civem semper habuisset(みなす), bonum virum esse pateretur.
「そして僕に義理を果たさせて欲しい。僕のためになってくれた人たちを大切にさせて欲しい。弟の約束を果たさせて欲しい。共和国にとってよき市民だった僕がよき人間となることを許して欲しい」と。
In illis autem meis actionibus sententiisque omnibus, quae Pompeium videbantur offendere, certorum hominum, quos iam debes suspicari(推測する), sermones perferebantur ad me,
一方、僕のあの時の行動がことごとくポンペイウスを怒らせることになったことに対して、ある人たち(誰かは君も推測がつくはずだ)の話している内容が僕の耳に入ってきた。
qui cum illa sentirent in re publica, quae ego agebam semperque sensissent, me tamen non satisfacere(満足させる) Pompeio Caesaremque inimicissimum mihi futurum gaudere se aiebant;
彼らは僕が共和国のために押し進めている事にはこれまで通り賛成しているが、それにも関わらず、僕がポンペイウスの不評を買っていることとカエサルが僕の宿敵になることを面白がっているというのだ。
erat hoc mihi dolendum, sed multo illud magis, quod inimicum meum (meum autem? immo vero legum, judiciorum, otii, patriae, bonorum omnium) sic amplexabantur, sic in manibus habebant, sic fovebant, sic me praesente osculabantur,
これには僕も情けなかった。だがそれよりもっと情けなかったのは、僕の敵というより法律の敵、法廷の敵、平和の敵、祖国の敵、全ての閥族派の敵と言うべき男(=クローディウス)を彼らが僕の見ているところで抱擁して手なずけて、おだてて可愛がっていたことなんだよ。
non illi quidem ut mihi stomachum facerent(腹立たせる), quem ego funditus perdidi, sed certe ut facere se arbitrarentur:
彼らはそうして僕を怒らせるつもりだったのだろうが、僕はもうほとほとあきれて彼らに腹を立てる気もなくなった。
hic ego, quantum humano consilio efficere potui, circumspectis rebus meis omnibus rationibusque subductis(総決算) summam(総計) feci cogitationum mearum omnium, quam tibi, si potero, breviter exponam.
そこで、僕は自分の置かれた立場を点検した。そして自分の持てる知恵のかぎりを動員して、これまでの総決算として自分の考えをまとめてみたんだ。それを君に出来るだけ手短に話そう。
[11] Ego, si ab improbis et perditis civibus rem publicam teneri viderem, sicut et Cinnanis temporibus scimus et nonnullis aliis(=temporibus) accidisse,
僕はキンナたちの時代のように、この共和国が不逞の市民たちに支配されるのを目にしたなら、
non modo praemiis, quae apud me minimum valent, sed ne periculis quidem(→adjungerem) compulsus ullis, quibus tamen moventur etiam fortissimi viri, ad eorum causam me adjungerem,ne(→quidem) si summa quidem eorum in me merita constarent;
どんなことがあろうと彼らの側に付くつもりはない。どんな報酬を示されても僕には何の価値もないし、勇敢な人たちを怯えさせる程の危険にこの身が曝されてもそんなことはいやだ。彼らが誰よりも僕のために尽くしてくれた人たちだったとしてもだ。
cum autem in re publica Cn. Pompeius princeps esset vir, is qui hanc potentiam et gloriam maximis in rem publicam meritis praestantissimisque rebus gestis esset consecutus
しかし、共和国のリーダーはグナエウス・ポンペイウスだ。彼は共和国に対する大きな貢献と類いまれな戦果をあげて今の政治力と名声を手に入れた人なんだからね。
cuiusque ego dignitatis ab adolescentia fautor(支援者), in(=mea)praetura autem et in consulatu adjutor etiam exstitissem,
僕は彼の名声を若い頃から支援してきたし、僕が法務官のときも執政官のときも彼を助けてきた。
cumque idem auctoritate et sententia per se, consiliis et studiis tecum me adjuvisset meumque inimicum unum in civitate haberet inimicum,
僕を救い出すために、彼は最初一人で声を上げて、後には君と一緒に英知と熱意を傾けてしてくれた人なのだ。しかも、この国の中で彼が唯一敵視している人間は僕の敵でもある。
non putavi famam inconstantiae mihi pertimescendam, si quibusdam in sententiis paullum me immutassem meamque voluntatem ad summi viri de meque optime meriti dignitatem aggregassem(加える).
だから、僕のために尽くしてくれたこの偉人の名声のために僕が考えを少々変えて彼の支援に回ったとしても、僕は無節操のそしりを恐れる必要はないと思った。
[12] In hac sententia complectendus erat mihi Caesar, ut vides, in conjuncta et causa et dignitate:
こういう結論に至った以上は、君も理解してくれているように、僕はカエサルの意向を受け入れざるを得なかった。彼の政策と立場はポンペイウスと深く結び付いていたからだ。
hic(副) multum valuit cum vetus amicitia, quam tu non ignoras mihi et Quinto fratri cum Caesare fuisse, tum humanitas eius ac liberalitas brevi tempore et litteris et officiis perspecta nobis et cognita;
ここで大きく物を言ったのは、一つには、君も知らないことはないと思うが、僕と弟のクィントゥスに対するカエサルの昔からの友情だ。それから彼の情の厚さと寛大さもそうだった。これは少し前の彼からの手紙と彼の親切な申し出からはっきり確かめられている。
vehementer etiam res ipsa publica me movit, quae mihi videbatur contentionem, praesertim maximis rebus a Caesare gestis, cum illis viris nolle fieri et ne fieret vehementer recusare;
さらに僕を強く突き動かしたのは、共和国の現状だ。せっかくカエサルが大きな戦果を上げたというのに、僕がこの二人と事を構えるのは望ましくない。いやそれは絶対に避けるべきだと思ったんだ。
gravissime autem me in hanc mentem impulit et Pompeii fides, quam de me Caesari dederat, et fratris mei(=fides), quam Pompeio;
しかし、僕がこう決断した最も重要な動機は、僕のためにポンペイウスがカエサルと交わした約束と、弟がポンペイウスと交わした約束だった。
erant praeterea haec animadvertenda in civitate, quae sunt apud Platonem nostrum scripta divinitus, quales in re publica principes essent, tales reliquos(それ以外の) solere esse cives.
その他に、僕たちの師プラトンが素晴らしい言葉で書いていることをこの国に当てはめて考えねばとも思った。それは「国民はその国の指導者と似たものとなる」という言葉だ。
Tenebam memoria nobis consulibus ea fundamenta jacta iam ex Kalendis Januariis confirmandi senatus ut neminem mirari oporteret Nonis Decembr.tantum vel animi fuisse in illo ordine vel auctoritatis,
思い返せば、僕が執政官になった年(前63年)の一月一日には元老院の基盤は確固たるものだった。だから、当然のことながら、その年の十二月五日に元老院があれほどの勇気と権威を示せたのを誰も驚かなかった。
idemque memineram(過去完) nobis privatis usque ad Caesarem et Bibulum consules, cum sententiae nostrae magnum in senatu pondus haberent, unum fere sensum(団結) fuisse bonorum omnium.
また、僕が執政官を退任してからも、カエサルとビブルスが執政官になる年までは(前59年)、僕の意見は元老院で重視されたし、閥族派の人たちの団結も揺るぎないものだった。
[13] Postea, cum tu Hispaniam citeriorem cum imperio obtineres neque res publica consules haberet sed mercatores provinciarum et seditionum servos ac ministros,
その後君が命令権をもって内ヒスパニアの統治に出掛けて、共和国の執政官が属州を取引材料にして内紛の手先と化してしまった時に(前五十八年)、
jecit quidam casus caput meum quasi certaminis causa in mediam contentionem dissensionemque civilem,
あるきっかけから僕自身の身柄が標的とされて、市民の不和と争いのただ中に投げ込まれたことはあった。
quo in discrimine cum(~にもかかわらず) mirificus senatus, incredibilis Italiae totius, singularis omnium bonorum consensus in me tuendo exstitisset, non dicam, quid acciderit (multorum est enim et varia culpa), tantum dicam brevi, non mihi exercitum, sed duces defuisse.
とはいえ、その危機に際しても、元老院とイタリア全土と閥族派の人たちは僕を守るために一致団結して素晴らしい働きを見せたんだ。しかし、その時起きたことの詳細は省くとしても(なぜなら責任は多人数にわたり複雑だから)これだけは言っておく。それは、僕を支援する市民の群はいても指導者はいなかったことだ。
In quo, ut iam(さらに) sit in iis culpa qui me non defenderunt, non minor est in iis qui reliquerunt; et si accusandi sunt si qui pertimuerunt, magis etiam reprehendendi si qui se timere simularunt:
さらに、その責任は僕を守り抜こうとしなかった人たちにあるが、僕を見捨てた人たちの責任はそれに劣らず大きい。また、彼らのうちで臆病風に取り付かれた者たちは非難に値するが、臆病な振りをした者たちはもっと非難されるべきだ。
illud quidem certe nostrum consilium iure laudandum est, qui meos cives et a me conservatos et me servare cupientes spoliatos ducibus servis armatis obici(~にさらす) noluerim(完接)
一方、あの時僕の取った方針は必ずや正当に評価されるべきものだ。僕は自分の手で救った市民、僕を救おうと望む市民たちを、指導者を欠いたまま武装した奴隷たちに対峙させることを選ばなかった。
declararique maluerim, quanta vis esse potuisset in consensu bonorum, si iis pro me stante pugnare licuisset, cum afflictum excitare potuissent;
そして、もし僕が倒れる前に彼らが僕のために戦うことが出来ていたら、団結した閥族派にどれほど大きな力があったかを、倒れた僕を助け起こせる時がきた時に明らかにする方を僕は選んだのだ(=亡命した)(前五十八年)。
quorum quidem animum tu non perspexisti solum, cum de me ageres, sed etiam confirmasti atque tenuisti.
彼らが実際にその時見せた勇気は、僕のために働いてくれた君は目撃しているし、それを君は鼓舞してくじけないようにしてくれた。
[14] Qua in causa (non modo non negabo, sed etiam semper et meminero et praedicabo libenter) usus es quibusdam nobilissimis hominibus fortioribus(比) in me restituendo, quam fuerant idem in tenendo:
あの時には君は立派な人たちに恵まれた。彼らは僕を引き留める時よりも復帰させる時の方が勇敢に振る舞ったからだ。この事は僕も決して否定しないし、いつまでも忘れずに進んで公言するつもりだ。
qua in sententia si constare voluissent, suam auctoritatem simul cum salute mea recuperassent.
そして、あの時の団結を彼らが保ち続ける気持ちがあれば、彼らは僕の復権とともに自分たちの権威を取り戻していたはずだったんだ。
recreatis enim bonis viris consulatu tuo et constantissimis atque optimis actionibus tuis excitatis, Cn. Pompeio praesertim ad causam adjuncto,
というのは、君が執政官の時に閥族派は復活して、ぶれることのない君の立派な態度に突き動かされていたし、ポンペイウスも彼らを支援していたからだ(前五十七)。
cum etiam Caesar rebus maximis gestis singularibus ornatus et novis honoribus ac judiciis senatus(属) ad auctoritatem eius ordinis adjungeretur,
さらにカエサルさえも大きな戦果を上げた時に元老院から前例のない名誉を授けられて(前五十七年)、元老院の権威を支持するようになっていたんだ。
nulli improbo civi locus ad rem publicam violandam esse potuisset;
だから、その頃は不逞の市民が共和国に危害を加える余地は全く無くなっていたんだ。
[15] sed attende, quaeso, quae sint consecuta. Primum illa furia,ille fur(盗人) muliebrium religionum, qui non pluris fecerat(大事にする) Bonam deam quam tres sorores, impunitatem(罰を受けないこと) est illorum sententiis assecutus,
ところが、その後どうなったか。よく聞いて欲しい。まず、あの悪魔、女の儀式の闖入者、自分の3人の妹とボナ・デアの冒涜者を彼らは元老院の議決によって無罪放免にしたのだ(前五十七年末、事件は前六十二年、裁判は前六十一年で無罪)。
qui, cum tribunus pl. poenas a seditioso civi per bonos viros judicio persequi vellet, exemplum praeclarissimum in posterum vindicandae seditionis de re publica sustulerunt (前五十七年)
一人の護民官(=ラキリウス)がこの物騒な市民を閥族派の審理に掛けて罰を与えようとした時、彼らは共和国の平和を乱すことを罰する素晴らしい前例となるこの行為を妨げた。
iidemque postea non meum monumentum (non enim illae manubiae(戦利品) meae, sed operis locatio(貸すこと) mea fuerat), monumentum vero senatus hostili nomine et cruentis inustum[焼き付ける) litteris esse passi sunt:
その後、彼らは僕のというよりは元老院のものであるあの記念碑(※)(あれは僕の手柄ではなく記念碑には僕の名前を貸してあるだけなんだ)に敵の血塗られた名前が焼き付けられるのを放置した。
※カティリナ陰謀を鎮圧した記念碑。
qui me homines quod salvum esse voluerunt, est mihi gratissimum;
彼らが僕の救済を願ってくれたことには感謝するが、
sed vellem non solum salutis meae, quemadmodum medici(医者), sed, ut aliptae(トレーナー), etiam virium et coloris(顔色) rationem habere(考える) voluissent:
望むべくは彼らは医者のように僕の命を救うだけでなく、教練師のように僕が体力をつけて元気になることも考えて欲しかった。
nunc, ut Apelles Veneris caput et summa pectoris politissima arte perfecit, reliquam partem corporis inchoatam(着手した) reliquit, sic quidam homines in capite meo solum elaborarunt, reliquum corpus imperfectum ac rude reliquerunt;
現状では彼らは僕の命を救うことには熱心だったが僕の体力を回復させることまではやらなかったことになる。それは画家のアペレスがビーナスの頭と上半身はきれいに描いたが体の残りの部分はスケッチのままにしたのと同じだよ。
[16] in quo ego spem fefelli non modo invidorum, sed etiam inimicorum meorum,
その点で僕は、僕を妬む連中だけでなく僕の政敵たちの予想を裏切った。
qui de uno acerrimo et fortissimo viro meoque judicio omnium magnitudine animi et constantia praestantissimo, Q. Metello L. f., quondam falsam opinionem acceperant, quem post reditum dictitant fracto animo et demisso fuisse
ルキウスの息子のクィントゥス・メテッルス(ヌミディクス)、あの情熱と勇気の人、僕の考えでは寛大さと一貫性では誰にも引けをとらない人が、亡命先から帰国してからは心がくじけて意気消沈していたと言われているが、それは間違った噂に基づいている。
(est vero probandum, qui et summa voluntate cesserit(去る) et egregia animi alacritate(熱意) afuerit(不在) neque sane redire curarit, eum ob(ために) id ipsum(→quo) fractum fuisse, in quo cum omnes homines, tum M. illum Scaurum, singularem virum, constantia et gravitate superasset!)
彼は自ら望んで国外に去り、亡命中も意気軒昂で全く帰国を望まなかった人だ。さらに彼が自分の意見を変えない頑固ぶりは、無類の人格者スカウルス氏どころか誰の比でもなかった。そんな人があの事件で心が折れたと信じるとはどういう事だろうか。
sed, quod de illo acceperant aut etiam suspicabantur, de me idem cogitabant, abjectiore animo me futurum, cum res publica maiorem etiam mihi animum, quam umquam habuissem, daret,
ところが彼らはヌミディクスについて聞いた間違った話や自分で勝手に想像したことが、僕にも当てはまると考えた。つまり、帰国した僕は意気消沈しているだろうと。ところが共和国に帰った僕はかつてない勇気を手にしていたんだ。
cum declarasset se non potuisse me uno civi carere cumque Metellum unius tribune pl. rogatio, me universa res publica duce senatu, comitante Italia, promulgantibus omnibus paene magistratibus, ferente consule, comitiis centuriatis, cunctis ordinibus hominibus incumbentibus(熱心な), omnibus denique suis viribus reciperavisset.
なぜなら、この国にとって僕はかけがえのない存在であると人々が国をあげて宣言してくれたからだ。そしてヌミディクスの場合は一人の護民官の法案によって帰国したのに対して、僕は共和国全体の要請で帰国したんだ。元老院が主導してイタリア全土がそれに従い、政務官のほぼ全員が法案を公表し、執政官が提案してケントゥリア民会が開かれ、全階級の人たちが熱望して、要するに、全国民がこぞって僕を迎え入れたのだ。
[17] Neque vero ego mihi postea quidquam assumpsi neque hodie assumo(要求する) quod quemquam malevolentissimum iure possit offendere:
それでも、僕はその後今に至るまで悪意のある連中が腹を立てても仕方がないような厚かましい要求はしていない。
tantum enitor(努力する), ut neque amicis neque etiam alienioribus opera(時間), consilio, labore desim.
僕は友人であるなしに関わらず時間を割き相談にのり汗を流して、人々の役に立てるようにひたすら努めているんだ。
Hic meae vitae cursus offendit eos fortasse, qui splendorem et speciem huius vitae intuentur, sollicitudinem(気遣い) autem et laborem perspicere non possunt;
僕の人生の華々しい面だけを見ている人たちは僕の出世はさぞかしが不愉快なことだろう。だが、彼らは僕の気遣いや苦労が見えていないのだ。
illud vero non obscure queruntur, in meis sententiis quibus ornem Caesarem quasi desciscere(離れる) me a pristina causa.
彼らは僕が元老院でカエサルを称賛する演説をしたことで、僕が昔の立場を捨てたと言ってあからさまに不満を漏らしている。
Ego autem cum illa sequor quae paullo ante proposui, tum hoc non in postremis(最も劣った), de quo coeperam exponere:
さて、ここまで理由をあげたがその続きを書こう。これは君に伝えようとしたことの中では特に重要なことだ。
non offendes(未、見つける) eundem bonorum sensum, Lentule, quem reliquisti,
レントゥルス君、君がローマを立つ前に見られた閥族派の人たちの団結はもう失われているんだ。
qui confirmatus consulatu nostro, nonnumquam postea interruptus, afflictus ante te consulem, recreatus abs te, totus est nunc ab iis a quibus tuendus fuerat derelictus(放棄する),
それは僕が執政官の時には確固たるものだったが、その後しばしば揺らいで、君が執政官になる前にはほとんど消えかかっていた。それが君の手によって復活していたんだ。ところが、今その支え手たるべき人たちによってそれは完全に捨て去られてしまったんだよ。
idque(←) non solum fronte atque vultu, quibus simulatio facillime sustinetur, declarant ii, qui tum in nostro illo statu(政体) optimates nominabantur, sed etiam sententia saepe iam tabellaque docuerunt;
彼らは自分たちがいがみ合っていることを表向きは隠せばいいし、そんなことは簡単なことだ。ところが、我が国でかつてオプティマテスと呼ばれた彼らは、いがみ合いを隠さないどころか、しばしば元老院と法廷の投票でそれを誇示しているのだ。
[18] itaque tota iam sapientium civium, qualem me et esse et numerari volo, et sententia et voluntas mutata esse debet,id(→) enim jubet idem ille Plato, quem ego vehementer auctorem sequor,
賢明な市民ならこれを目にして自分の考え方を全面的に改めるしかない。この僕もその一人でありたいし、そう思われることを願っている。例えば僕が熱烈に師と仰いできたかのプラトンも次のように言っている。
"tantum contendere(主張する) in re publica, quantum probare(受け入れさせる) tuis civibus posses; vim neque parenti nec patriae afferre oportere."
「国に対して自分の意見を主張するのは国民に受け入れられる範囲にすべきであって、親はもちろん祖国に対して暴力を加えることがあってはならない」と。
Atque hanc(→) quidem ille causam sibi ait non attingendae(携わる) rei publicae fuisse,
そして彼は自分が政治に関わらなくなった理由として次のように言っている。
quod, cum offendisset(見る) populum Atheniensem prope iam desipientem senectute cumque eum nec persuadendo nec cogendo regi vidisset, cum persuaderi posse diffideret, cogi fas esse non arbitraretur:
「私はアテナイ市民が老成して愚鈍になっているのを知り、説得によっても強制によっても導かれていかないのを知っている。だから、私が彼らを説得できる自信はないし、さりとて強制すべきでもないと思ったからだ」
mea ratio(理由) fuit alia, quod neque desipiente populo nec integra re mihi ad consulendum(熟考) capesseremne(未完接、携わる) rem publicam implicatus(関わった) tenebar,
僕の理由はそれとは違っていた。というのは、民衆は愚かではなかったし、僕はすでに深く国政に関わっていたので、政治に携わるべきかどうかを一から考える状況にはなかったからだ。
sed laetatus tamen sum, quod mihi liceret(未完接) in eadem causa et mihi utilia et cuivis bono recta defendere;
しかし僕は幸いなことに、ある問題で同時に自分自身のためになり閥族派の人間としても正しいことを演説で擁護することが出来た(=カエサルのガリア統治の延長)。
huc accessit commemoranda quaedam et divina Caesaris in me fratremque meum liberalitas:
それに僕と弟に対するカエサルの信じられない寛大さも忘れるべきではない。
qui mihi, quascumque res gereret, tuendus(支持する) esset, nunc in tanta felicitate tantisque victoriis, etiamsi in nos non is esset, qui est, tamen ornandus videretur;
だから、僕は彼のすることは何でも応援すべきだし、当時は今ほど親しくなかったが、あれだけの戦果を上げてあれだけの成功を収めた彼を称賛しないわけにはいかないと思ったんだ。
sic(→) enim te existimare velim, cum a vobis, meae salutis auctoribus, discesserim(君たちを別にすると、完), neminem esse, cuius officiis me tam esse devinctum non solum confitear, sed etiam gaudeam.
なぜなら、これは君にも分かって欲しいんだが、僕の帰国を助けてくれた君たちを別にすれば、カエサルの親切ほどありがたいものはなかったし、カエサルに義理ができたことを喜んでいるからなんだよ。
[19] Quod quoniam tibi exposui(説明する), facilia sunt ea quae a me de Vatinio et de
Crasso requiris;
ここまで来れば、君がウァティニウスとクラッススについて尋ねていることに答えるのは簡単だ。
nam de Appio(既出) quod scribis sicuti de Caesare te non reprehendere, gaudeo tibi consilium probari meum.
君がカエサルだけでなくアッピウス(既出)についても僕を非難するつもりはないと書いてくれて、僕の決断を認めてくれたのはありがたい。
De Vatinio autem, primum reditus intercesserat(起きる) in gratiam(和解) per Pompeium, statim ut ille(=Vatinius,BC.55) praetor est factus, cum quidem ego eius petitionem(立候補) gravissimis in senatu sententiis oppugnassem, neque tam illius laedendi causa quam defendendi atque ornandi Catonis;
一方、ウァティニウスとの和解は彼が法務官になった早々に(前五十五年)ポンペイウスの仲介で実現したことだ。その時僕が彼の立候補を元老院で激しく攻撃したのは、彼を傷つけるためではなくカトーの応援と推薦が目的だったんだ。
post autem Caesaris, ut illum defenderem, mira contentio(熱望) est consecuta(続く). Cur autem laudarim, peto a te, ut id a me neve in hoc reo neve in aliis requiras,
そのあと不思議なことにカエサルが僕にウァティニウスの弁護を要請してきたんだ。それにしても僕がどうしてウァティニウスの推薦状を書く気になったのかと思うだろうが、それは聞かないで欲しい。それはウァティニウスでも別の被告人でも同じことだ。
ne tibi ego idem reponam(やり返す), cum veneris(未来完). tametsi possum vel absenti; recordare(命) enim, quibus(誰のため) laudationem(推薦状) ex ultimis terris miseris;
それとも、君は帰ってきた時に同じ質問を僕にしてほしいかね。いや帰ってくる前でも出来ないことはない。君が遠路はるばる誰のために推薦状を送って来ているか思い出して欲しい。
nec hoc pertimueris(完接), nam a me ipso laudantur et laudabuntur idem.
と言っても、君はそんな心配をする必要はない。僕だって同じ人たちに推薦状を書いているし、これからも書くんだから。
sed tamen defendendi Vatini fuit etiam ille(→) stimulus, de quo in judicio, cum illum defenderem, dixi, me facere quiddam quod in Eunucho parasitus suaderet militi:
一方、ウァティニウスを弁護した動機は、法廷で彼を弁護する時にすでに言った。それは、テレンティウスの『宦官』の食客が軍人を説得するのと同じことをすることだ。
ubi nominabit Phaedriam, tu Pamphilam
continuo; si quando illa dicet, 'Phaedriam
intro mittamus comissatum(飲み騒ぐ).' 'Pamphilam cantatum provocemus.' si laudabit haec
illius formam, tu huius contra. denique
par pro pari referto, quod eam mordeat(苦しめる).
花魁がファエドリアスのことを言ったら、すぐに旦那はパンフィラのことを言うんですよ。もし彼女が 「ファエドリアスさんを中に入れて楽しみましょう」と言えば、「パンフィラを歌わせるために呼びましょう」と言うのです。花魁がファエドリアスの美しさをほめたら、あなたは対抗してパンフィラの美しさを褒めるのです。そうやって「目には目を」で返して彼女を困らせておやりなさいませ。
Sic petivi a judicibus, ut, quoniam quidam nobiles homines et de me
optime meriti nimis amarent inimicum meum meque inspectante saepe eum in senatu modo severe(まじめに) seducerent(脇へ連れて行く), modo familiariter atque hilare(陽気に) amplexarentur,
かつて僕のために貢献してくれた高名な人たちが僕の政敵(クローディウス)を可愛がって、元老院の僕の見ている前で真剣な顔で脇へ連れて行ったり、親しげに抱擁したりしたので、
quoniamque illi haberent suum Publium(クローディウス), darent mihi ipsi alium Publium(=ウァティニウス), in quo possem illorum animos mediocriter lacessitus leviter repungere(やり返す); neque solum dixi, sed etiam saepe facio dis hominibusque approbantibus(認める).
少しむかついていた僕は、相手にプブリウス(クローディウス)がいるのなら、こちらにはもう一人のプブリウス(ウァティニウス)を与えて欲しいと陪審団に要求したというわけだ。それで向こうの気持ちを軽く突ついてやったのだ。これは口で言うだけでなく、何度も実行に移したが、神々も人々も誉めてくれているよ。
[20] Habes(聞いた) de Vatinio: nunc cognosce de Crasso.
ウァティニウスについては以上だ。次はクラッススについて聞いて欲しい。
Ego, cum mihi cum illo magna iam gratia esset, quod eius omnes gravissimas injurias(不正) communis concordiae causa voluntaria quadam oblivione contriveram(消す、過去完),
僕は彼からはひどい仕打ちを受けていたが、この国の平和のためだと思って全部水に流してやったんだ。それからは僕と彼との仲はとてもうまく行っていた。
repentinam eius defensionem Gabinii, quem proximis superioribus diebus acerrime oppugnasset, tamen, si sine ulla mea contumelia suscepisset, tulissem;
彼がそれまで激しく攻撃していたガビニウスを急に擁護しだした時にも、僕への侮辱的な言葉がなければ僕は我慢するつもりだった。
sed, cum me disputantem non lacessentem laesisset, exarsi(激怒) non solum praesenti, credo, iracundia―nam ea tam vehemens fortasse non fuisset―,
ところが、彼は僕が議論しているだけで挑発もしていないのに、僕を侮辱してきたんだ。僕はかっとなった。それはその場だけの怒りではなかった。その場の怒りだけなら大したことはなかったんだよ。
sed, cum inclusum illud odium multarum eius in me injuriarum, quod ego effudisse me omne arbitrabar, residuum(残り) tamen insciente me fuisset, omne repente apparuit:
僕には彼のひどい仕打ちの数々への恨みがあったが、それはとうの昔に全部忘れているつもりだったが、心の底に残っていたんだね。僕はそのことに気付いていなかった。それが一気に吹き出したと言うわけだよ。
quo quidem tempore ipso quidam homines, et idem illi, quos saepe significo neque appello(名をあげる), cum se maximum fructum cepisse dicerent ex libertate mea meque tum denique sibi esse visum rei publicae qualis fuissem restitutum, cumque ea contentio(対立) mihi magnum etiam foris fructum(報償) tulisset,
まさにその時のことだ。一部の人たちが、それは名指しはしないが今言った人たちだが、僕の率直な物言いはとてもよかったと言い、かつてのキケロが共和国に戻って来たようだと言ってくれたし、僕がクラッススとやり合ったことで元老院の外でも僕の株は大いに上がったんだ。
gaudere se dicebant mihi et illum(クラッスス) inimicum et eos, qui in eadem causa essent, numquam amicos futuros;
ところが、その彼らがクラッススと僕が仲違いして、クラッススの仲間が僕の敵に回ったのは幸いだと言いふらしていたんだよ。
quorum iniqui sermones cum ad me per homines honestissimos perferrentur cumque Pompeius ita contendisset, ut nihil umquam magis, ut cum Crasso redirem in gratiam, Caesarque per litteras maxima se molestia ex illa contentione affectum(気持ちである) ostenderet,
彼らのこんな陰口が信頼できる人から僕のもとにもたらされ、ポンペイウスがこれまでにない熱心さでクラッススとの和解を勧めてくれ、カエサルも手紙でこの仲違いを非常に憂慮していると言ってくるに及んで、
habui non temporum(状況) solum rationem meorum, sed etiam naturae, Crassusque, ut quasi testata populo Romano esset nostra gratia, paene a meis laribus(家) in provinciam est profectus :
僕は自分の置かれた状況をよく考えて、自分自身の気持ちの整理をつけたんだ。クラッススも僕たちが仲直りしたことをローマの民衆によく見せるために、僕の庭先から属州に旅立ってくれた。
nam, cum mihi condixisset(通告する), cenavit apud me in mei generi Crassipedis hortis.
というのは、彼からの申し出があって、彼は僕の婿のクラシッペスの庭で僕と会食したんだよ。
quam ob rem eius(クラッスス) causam(主張), quod te scribis audisse, magna illius commendatione susceptam defendi in senatu, sicut mea fides postulabat.
こういう訳で、君が耳にしたと書いているとおり、僕はクラッススの強い要請を受け入れて、約束通りに元老院で彼の立場を擁護したんだ。
[21] Accepisti(理解する), quibus rebus adductus quamque rem causamque defenderim quique meus in re publica sit pro mea parte capessenda status(立場);
以上から、何があって僕が彼らの主張をことごとく擁護するようになったのか、僕がどんな立場で国政に関わっているのかが、理解できただろう。
de quo sic velim statuas, me haec eadem sensurum(考える) fuisse, si mihi integra omnia ac libera fuissent:
僕がもし完全に自由な立場だったとしても僕はこれと同じ方針を選ぶと思うし君にもそう思って欲しいんだ。
nam neque pugnandum arbitrarer(未完接) contra tantas opes neque delendum(破壊する), etiamsi id fieri posset, summorum civium principatum(支配) neque permanendum in una sententia conversis rebus ac bonorum voluntatibus mutatis, sed temporibus assentiendum;
僕はあんな大きな力と戦おうとしたり、仮に可能だとしても、優れた人たちによる指導体制を破壊したりすべきだとは思えなかったんだ。状況が変わり閥族派の態度も変わってしまったのに一つの立場に固執すべきではなく時代の要請に従うべきなんだよ。
numquam enim in praestantibus in re publica gubernanda viris laudata est in una sententia perpetua permansio(継続),
立派な政治家はいつまでも同じ考えでいることを決してよしとしないものだ。
sed ut in navigando tempestati obsequi artis est, etiamsi portum tenere(着く) non queas, cum vero id possis mutata velificatione(帆の向き) assequi(達成する), stultum est eum tenere cum periculo cursum quem ceperis, potius quam eo commutato quo velis tamen pervenire,
海ではたとえ港に着けなくても嵐に逆らわないのも一つの航海術だ。しかし、帆の向きを変えて港にたどり着けるなら、進路を変えて目的地に到達しようとすべきであり、危険があるのに自分の取った進路を変えないのは愚かなことだ。
sic, cum omnibus nobis in administranda re publica propositum(目的) esse debeat id quod a me saepissime dictum est, cum dignitate otium(←名誉ある平和), non idem semper dicere, sed idem semper spectare debemus.
政治もそれと似ている。僕たちが国政を運営するに当たって目的とすべきは、たびたび言っているように名誉ある平和なんだよ。大切なのは同じ意見をもち続けることではなく、同じ目的をもち続けることなんだよ。
Quam ob rem, ut paullo ante posui, si essent omnia mihi solutissima(自由な), tamen in re publica non alius essem atque nunc sum;
だから、少し前に言ったように、たとえ僕が完全に自由な立場だったとしても、僕は政治家として今と同じことをしただろう。
cum vero in hunc sensum et alliciar(誘う) beneficiis hominum et compellar injuriis, facile patior(許容) ea me de re publica sentire ac dicere, quae maxime cum mihi, tum etiam rei publicae rationibus putem conducere(役に立つ),
とはいえ、僕がこの方針をとることになったのは、ある人たちの好意ある誘いに乗り、ある人たちの悪意に強いられた結果だ。それでも僕は政治家としてこの立場を喜んで受け入れている。それは僕だけでなく共和国にとって最も有益なことだと思えるからだ。
apertius autem haec ago ac saepius quod et Quintus, frater meus, legatus est Caesaris et nullum(二重否定) meum minimum dictum, non modo factum(行動), pro Caesare intercessit(起こる), quod ille non ita illustri gratia exceperit, ut ego eum mihi devinctum(義理がある) putarem:
僕はますます公然とますます頻繁にこの方針に従った発言をするようになっている。なぜなら、弟のクィントゥスはカエサルの副官になったことだし、カエサルのために僕のする事はどんな些細なことでも、単に口先だけのことでも、彼はいつも快く受け入れてくれるので、彼は僕に感謝してくれていると思うからだ。
itaque eius omni et gratia quae summa est et opibus quas intelligis esse maximas sic fruor ut meis,
彼の多大な人気とこの上ない権力は君もよく知るところだろう。それを今ではまるで自分のもののように利用できるんだよ。
nec mihi aliter(→nisi~以外にない) potuisse videor hominum perditorum de me consilia frangere nisi cum praesidiis iis quae semper habui nunc etiam potentium benevolentiam conjunxissem.
悪意ある連中の計略から自分を守るには、僕がいつも使っている武器に加えて、権力を持つ人の後ろ楯がなくてはならないんだ。
[22] His ego consiliis, si te praesentem habuissem, ut opinio mea fert, essem usus eisdem.
もし君が僕のそばにいてくれたとしても、おそらく僕はこれと同じ決断をしていただろう。
novi enim temperantiam et moderationem naturae tuae, novi animum cum mihi amicissimum, tum nulla in ceteros malevolentia suffusum(染み込む), contraque(逆に) cum magnum et excelsum, tum etiam apertum et simplicem;
君が生まれつき冷静な判断力の持ち主であることを僕は知っている。君の僕に対する厚い友情は他の人に対する憎しみに染まっていないことも僕は知っている。むしろ、君が高潔で無欲なだけでなく純粋で一本気な人であることも僕はよく知っている。
vidi ego quosdam(ある人々) in te tales quales tu eosdem in me videre potuisti:
しかし、君はある人々の僕に対する態度を見ているはずだ。君に対する彼らの態度が、それと同じだったのを僕は見ているんだ。
quae me moverunt, movissent eadem te profecto.
だから、君がローマにいたら、きっと君も僕と同じ立場をとるようになるはずなんだよ。
sed quocumque tempore mihi potestas praesentis tui fuerit(未来完), tu eris(未) omnium moderator(指揮者) consiliorum meorum, tibi erit eidem, cui salus mea fuit, etiam dignitas curae:
しかし、君が帰国したあかつきには、僕がどんな決断をしようと君の考えを聞きたいと思っている。そして、その時には君は僕を救い出してくれた時と同じように、僕の名誉のことを考えてくれると思っている。
me quidem certe tuarum actionum, sententiarum, voluntatum, rerum denique omnium socium comitemque habebis,
僕もまた君が何をし何を考え何を望もうが、君の味方であり、同士であり続けるだろう。
neque mihi in omni vita res tam erit ulla proposita(目的とする) quam ut cottidie vehementius te de me optime meritum esse laetere.
僕の人生の目的は、君が僕の役に立ったことが日々益々君にとって大きな喜びとなることだけなんだから。
[23] Quod rogas, ut mea tibi scripta mittam quae post discessum tuum scripserim, sunt orationes quaedam quas Menocrito dabo neque ita multae ne pertimescas.
君の不在中に僕が出した本を君はご所望だが、弁論集があるからメネクリトスに託しておく。君が心配するほど多くはない。
Scripsi etiam (nam ab orationibus dijungo me(←→) fere referoque ad mansuetiores(穏和な) Musas quae me nunc maxime, sicut jam(既に) a prima adolescentia delectarunt)
(僕はもう弁論はやめて、もっと穏やかな類いの文学に戻っている。若い頃から好きだったが今も大好きだ)。
scripsi igitur Aristotelio more, quemadmodum quidem volui, tres libros in disputatione ac dialogo "De Oratore", quos arbitror Lentulo tuo fore non inutiles,
それで、僕がかねて思っていたように、アリストテレスのやり方で3巻の『弁論家について』という本を対話体で書いた。これはきっと君の息子のレントゥルス君の役に立つと思う。
abhorrent(異なる) enim a communibus praeceptis atque omnem antiquorum, et Aristoteliam et Isocratiam, rationem oratoriam(弁論術) complectuntur.
というのは、これはよくある教本とは違って古代の人たちとアリストテレスとイソクラテスの弁論術をすべて含んでいるからだ。
Scripsi etiam versibus tres libros “De Temporibus Meis”, quos iam pridem ad te misissem, si esse edendos(出版) putassem;
さらに3巻の『わが時代』という詩も書いた。これは出版するつもりだったら君に真っ先に送るつもりだった。
sunt enim testes et erunt sempiterni meritorum erga me tuorum meaeque pietatis,
というのは、この本は君の献身と僕の敬愛を永遠に証言してくれるものだからだ。
sed quia verebar non eos qui se laesos arbitrarentur (etenim id feci parce et molliter) sed eos quos erat infinitum bene de me meritos omnes nominare ***
これを出版しないのは、この詩の中で僕に傷つけられたと思う人たちのことが心配なのではなく(僕はその点は穏やかに扱った)、切りがないので僕に貢献してくれた人たち全員の名前を挙げていないことが心配なんだよ。
quos tamen ipsos libros, si quem cui recte committam invenero, curabo ad te perferendos(運ぶ).
それでも、この本を託せる人が見つかれば君に送るように手配する。
Atque istam quidem partem vitae consuetudinisque nostrae totam ad te defero(知らせる):
また、僕の日頃の活動でこの方面のことは全部君に見てもらつもりだ。
quantum litteris, quantum studiis, veteribus nostris delectationibus, consequi poterimus(未), id omne ad arbitrium tuum, qui haec semper amasti, libentissime conferemus(与える).
僕が昔からいそしんできた文学と学問で僕が何か書き上げたら、全部君の判断を仰ぐつもりだよ。君はこういうものが前から好きだからね。
[24] Quae ad me de tuis rebus domesticis scribis quaeque mihi commendas(任せる), ea tantae mihi curae sunt, ut me nolim admoneri, rogari vero sine magno dolore vix possim.
君の家族のことについては、君も何かと言いたいようだが、僕が充分気をつけている。これは君に言われるまでもないし、改めて言われるのが心外なほどだよ。
Quod de Quinti fratris negotio scribis, te priore aestate(夏), quod morbo impeditus in Ciliciam non transieris, conficere non potuisse, nunc autem omnia facturum, ut conficias,
君は「この前の夏は病気のせいでキリキアに行けなかったので弟のクィントゥス君の用件は出来ていなかったのですが、いまから全力でやっておきます」と書いてくれているが、
id scito(確かに) esse eiusmodi, ut frater meus vere existimet adjuncto isto fundo(土地) patrimonium fore suum per te constitutum(確立).
これについては弟が「レントゥルスさんのおかげであの土地が加わることで、私の財産は確かなものになります」と言っている。
Tu me de tuis rebus omnibus et de Lentuli tui nostrique studiis et exercitationibus velim quam familiarissime certiorem et quam saepissime facias
君自身の事だけでなく、僕たちのレントゥルス君の勉強とスポーツについて、どんな事でも遠慮なく何度でも僕に知らせて欲しい。
existimesque(接) neminem cuiquam neque cariorem neque jucundiorem umquam fuisse, quam te mihi,
それから、君は僕にとっては誰よりも大切な友人だということを忘れないで欲しい。
idque(←) me non modo ut tu sentias, sed ut omnes gentes etiam et posteritas omnis intelligat esse facturum.
この事は君だけでなく世界中の全ての人たち、これから生まれる人たち全員に分かってもらうようにするつもりだよ。
[25] Appius in sermonibus antea dictitabat, postea dixit etiam in senatu palam sese, si licitum esset legem curiatam ferre, sortiturum(籤を引く) esse cum collega provinciam, si curiata lex non esset, se comparaturum(合意する) cum collega tibique successurum(継承する):
アッピウス(既出)が「私はクリア民会に法案を提出できたら、属州について同僚とくじ引きをするだろう。クリア法が成立しなくても同僚と相談してレントゥルスの属州は私が引き継ぐつもりだ」と前から言い触らしているし、元老院でも公言している。
legemque curiatam consuli ferri opus esse, necesse non esse; se, quoniam ex senatus consulto provinciam haberet, lege Cornelia imperium habiturum, quoad in urbem introisset.
さらに「執政官はクリア法を提出する必要があるが、不可欠ではない。私は元老院決議で属州を手に入れるのだから、ローマに入城するまでの命令権も、コルネリウス法で手に入れることになるだろう」と言っている。
Ego, quid ad te tuorum quisque necessariorum scribat, nescio; varias esse opiniones intelligo:
君の友達がそれぞれ君に何を言って来ているかは知らないが、色んな噂があることは僕も承知している。
sunt qui putant posse te non decedere(辞める), quod sine lege curiata tibi succedatur(接);
クリア法なしで君の後任を決めても、君が辞めることにはならないと言う人たちもいる。
sunt etiam qui, si decedas, a te relinqui(置いて行く) posse qui provinciae praesit.
たとえ君が辞めても誰が属州を統治するかは君に委ねられると言う人もいる。
mihi non tam de iure certum est,quamquam ne id quidem valde dubium est, quam illud, ad tuam summam amplitudinem, dignitatem, libertatem, qua te scio libentissime frui solere, pertinere te(主) sine ulla mora provinciam successori concedere(動),
僕としては、権利のことはよく分からないが(もちろん君の権利にそれほど疑いはないとは思う)、僕も知っているように、君が自分の立派なキャリアと名声と自由な立場を大切にしているなら、君は遅滞なく後任に属州を譲ることが、それらにとって必ずプラスになると思う。
praesertim cum sine suspicione tuae cupiditatis non possis(~なしには~出来ない) illius cupiditatem refutare;
逆に君が彼の野心を阻むようなことをすれば必ずや君の野心が疑いの目が向けられるだろう。
ego utrumque meum(僕の義務) puto esse et quid sentiam ostendere et quod feceris defendere.
君がどうしようと僕は君を支援するが、自分の考えを君に伝えることも、同じく僕の義務だと考えている。
[26] Scripta iam epistola superiore accepi tuas litteras de publicanis, in quibus aequitatem tuam non potui non probare;
ここまで書いた時、徴税請負人についての君の手紙を受け取った。僕はこの問題に関する君の正義感は認めざるを得ない。
felicitate quadam vellem consequi potuisses ne eius ordinis, quem semper ornasti, rem aut voluntatem offenderes(損なう).
僕としては、君がいつも尊重してきたこの人たちの意向と活動を損なわないようにうまく決着できたらよかったのにと思っている。
Equidem non desinam tua decreta defendere; sed nosti consuetudinem hominum(彼ら), scis quam graviter inimici ipsi illi Q. Scaevolae fuerint.
もちろん僕は君の決めたことを支持するつもりだ。ただ、君は彼らのやり方をよく知っているし、彼らがクィントゥス・スカエウォラ(前九十五年執政官、アジア総督)の言うことにさえ激しく抵抗した事も知っている。
tibi tamen sum auctor ut, si quibus rebus possis, eum tibi ordinem aut reconcilies aut mitiges. id etsi difficile est, tamen mihi videtur esse prudentiae tuae.
だから決まった事はさておき、出来れば彼らと和解して、彼らの気持ちをなだめるようにすることを君には勧めたい。たとえそれが困難なことでも君の叡智があれば出来ると思う。
21(1.X).
Scr. Romae mense Decembri an. 54
M. CICERO S. D. L. VALERIO IURISCONSULTO
前五十四年十二月ローマ
キケロより法律家ルキウス・ウァレリウスへ
(cur enim tibi hoc non gratificer(恩恵を施す), nescio, praesertim cum his temporibus audacia pro sapientia liceat uti).
(君のために骨を折って感謝を伝えておいたよ。なぜ私が君にこの程度の恩恵を施してやらないことがあろうか、いや、そんな理由はない。とりわけ今の時代においては、図々しさを知恵の代わりに使うことが許されているのだからね。)
Lentulo nostro egi per litteras tuo nomine gratias diligenter. sed tu velim desinas jam nostris litteris uti et nos aliquando revisas(戻る) et ibi malis esse, ubi aliquo numero sis, quam istic, ubi solus sapere videare.
私たちのレントゥルスには、君の名代として手紙で入念に感謝を伝えておいた。だが君には、もう私の仲介の手紙を利用するのをやめて、いい加減、私たちのもとへ戻ってきてほしいのだ。そして、あんな誰もいない場所で自分だけが賢いかのように見えているくらいなら、少しは人間としてカウントされる(人並みに扱われる)場所(=ローマ)にいる方を好んでほしいものだね。
quamquam, qui istinc veniunt, partim te superbum esse dicunt, quod nihil respondeas, partim contumeliosum(無礼), quod male respondeas.
もっとも、そちら(アプリア)からローマにやってくる人々は、君のことをこう言っているよ。ある者は君が何の回答も挨拶もしないので傲慢だと言い、またある者はひどい回答をするしひどい挨拶をするので無礼だと言っているがね。
sed jam cupio tecum coram jocari, quare fac, ut quam primum venias neque in Apuliam tuam accedas(近寄る), ut possimus salvum venisse gaudere; nam, illo si veneris(完接), tamquam Ulixes cognosces tuorum neminem.
まあ、私はもう、君と直接会って冗談を言い合いたくてウズウズしているのだ。だから、一刻も早くこちらへ来るようにしてくれ。君のお気に入りのアプリアなんかに立ち寄らずにね。私たちが君の無事な帰還を喜べるようにさ。なぜって、もし君があのアプリアの田舎の領地にドップリ行ってしまったら、まるでオデュッセウスのように、自分の身内の誰一人として君のことが分からなくなってしまう(あるいは君が身内を認識できなくなる)だろうからね。
22(5.XII). Scr. in Cumano, ut videtur, ca. pridie Idus mense Aprili (circ. ) an. 56
M. CICERO S. D. L. LUCCEIO Q. F.
前五十五年四月十二日頃クマエ
マルクス・キケロよりクィントゥスの息子のルキウス・ルッケイウスへ
Coram me tecum eadem haec agere saepe conantem deterruit pudor quidam paene subrusticus(田舎臭い), quae nunc expromam(打ち明ける) absens audacius, epistula enim non erubescit.
直接会って君とこの話を何度も進めようとしたのだが、そのたびに、ある種の田舎者じみた恥じらいが邪魔をして、私は思いとどまってしまっていた。しかし今、離れた場所から手紙でなら、より大胆にすべてを打ち明けることができる。なぜなら、手紙というものは赤面しないのだからね。
Ardeo(燃える) cupiditate incredibili neque, ut ego arbitror, reprehendenda(非難), nomen ut nostrum scriptis illustretur(栄誉) et celebretur(賞賛) tuis.
私は信じられないほどの激しい欲望に燃えている。もっとも、私自身が思うに、それは決して非難されるべき欲望ではないのだがね。その欲望とは、私の名前が、君の著作によって輝かされ、天下に鳴り響くことだ。
quod etsi mihi saepe ostendisti(ほのめかす) te esse facturum, tamen ignoscas velim huic festinationi(焦り) meae. genus(スタイル) enim scriptorum tuorum etsi erat semper a me vehementer exspectatum, tamen vicit opinionem(予想) meam meque ita vel cepit vel incendit, ut cuperem quam celerrime res(偉業) nostras monumentis commendari tuis.
君はいつかそうするつもりだと何度も私にほのめかしてくれてはいたが、それでも私のこの焦りを許してほしい。君の歴史書のスタイルは、大きく期待していたが、私の予想を遥かに超えて素晴らしく、私の心を完全に捉え、燃え上がらせてしまったのだ。だからこそ、私の執政官時代の偉業が、一日も早く、君の不滅の記念碑へと委ねられることを、私は切望してやまないのだよ。
neque enim me solum commemoratio posteritatis ad spem quandam immortalitatis rapit(心を奪う), sed etiam illa cupiditas, ut vel auctoritate testimoni(証言) tui vel indicio(証) benevolentiae vel suavitate ingeni(才能) vivi(生きて→) perfruamur.
なぜなら、後世の人々に語り継がれるという不滅の命への希望だけが、私を突き動かしているわけではない。それだけでなく、君による私の偉業へのお墨付きの権威、君が示してくれる好意の証、そして君の見事な才能の心地よさを、私が生きているうちに骨の髄まで味わい尽くしたいという、あの強烈な欲望もあるからなのだ。
2. Neque tamen, haec cum scribebam, eram nescius, quantis oneribus premerere(接未完2s) susceptarum rerum et jam institutarum(着手).
とはいえ、これを書いている時点で、君がすでに引き受け、着手している執筆作業(=ローマ史)が、どれほど大きな重荷となって君にのしかかっているか、私は知らないわけではない。
sed, quia videbam Italici belli et civilis historiam jam a te paene esse perfectam, dixeras autem mihi te reliquas res ordiri(始める), deesse mihi(チャンスを逃す) nolui, quin te admonerem, ut cogitares,
しかし、君が同盟市戦争と内乱(= マリウスとスッラの内乱)の歴史をすでにほぼ完成させており、さらに残りの歴史もこれから描き始めるつもりだと私に言ってくれていたのを見たので、私は自分自身のチャンスを逃したくないと思い、君に次のことを考えてみるよう、アドバイスせずにはいられなかったのだ。
conjunctene(一緒に) malles(未完接) cum reliquis rebus nostra contexere(結合>contexo) an, ut multi Graeci fecerunt, Callisthenes Phocium bellum, Timaeus Pyrrhi, Polybius Numantinum, qui omnes a perpetuis suis historiis(通史) ea, quae dixi, bella separaverunt, tu quoque item civilem conjurationem(陰謀) ab hostilibus externisque bellis sejungeres(切離す).
つまり、私のあの一連の出来事(=カティリナ陰謀事件)を、他の歴史の続きとしてそのまま織り込んで書く方がいいか、それとも、多くのギリシア人がやったようにする方がいいか、ということだ。たとえば、カッリステネス(アレクサンドロス大王の宮廷歴史家)はポーキス戦争を、ティマイオス(タウロメニウムの)はピュロスの戦争(=独立した戦史)を、ポリュビオスはヌマンティア戦争(=イベリア半島の小スキピオの戦い)を個別に書いた。彼らはみな、自分たちの通史から、今挙げた特定の戦争を切り離したのだ。君も同じように私が解決した国内の陰謀劇を、海外の敵との戦争から、はっきりと切り離して書いてみてはどうだろうか。
Equidem(実のところ) ad nostram laudem(名声) non multum video interesse(違う), sed ad properationem(焦り) meam quiddam interest non te exspectare(待つ), dum ad locum venias, ac statim causam(テーマ) illam totam et tempus arripere,
実のところ、私の名声という点から見れば、どちらの書き方でも大した違いはない。しかし私の焦りから言えば、君が歴史の順番通りにその箇所(前63年)に到達するのをのんびり待つのではなく、今すぐあの事件の全体とあの時代をガシッと掴み取って執筆に取りかかってもらうことには、大いに意味があるのだ。
et simul, si uno in argumento(テーマ) unaque in persona mens tua tota versabitur(向かう), cerno jam animo, quanto omnia uberiora atque ornatiora futura sint.
それに何より、もし君の全精神が、ただ一つのテーマ、そしてただ一人の登場人物(= キケロ)だけに集中されるならば、その作品がどれほど豊かで、どれほど華麗に装飾されたものになるか、私の心にはすでにありありと見えているのだからね。
Neque tamen ignoro, quam impudenter faciam, qui primum tibi tantum oneris imponam (potest enim mihi denegare occupatio tua), deinde etiam, ut ornes(飾る) me, postulem. Quid, si illa tibi non tanto opere videntur ornanda?
とはいえ、私がどれほど恥知らずなことをしているか、私自身知らないわけではない。第一に、君に対してこれほど大きな重荷を課そうとしているのだし(実際、君の忙しさを理由に無理だと断ることだってできるはずだ)、第二に、その上でさらに、私のことを美しく飾ってくれと要求しているのだからね。だが、もし(私が解決したカティリナ陰謀事件という)あの出来事が、君にとってはそこまで大がかりに飾るほどの価値があるものには思えなかったとしたら、一体どうなってしまうだろうか。
3. Sed tamen, qui semel verecundiae fines transierit, eum bene et naviter(徹底的に) oportet esse impudentem(恥知らず).
しかしながら、一度でも羞恥心の境界線を越えてしまった人間は、むしろ潔く、徹底的に、恥知らずであるべきなのだ。
Itaque te plane etiam atque etiam rogo, ut et ornes ea vehementius etiam, quam fortasse sentis, et in eo leges historiae neglegas(無視)
したがって、私は君に、文字通り何度も何度も懇願する。私のあの一連の出来事を、君がひょっとすると内心感じている以上に、もっと激しく、情熱的に飾ってほしい。そして、その際には歴史の真実の法則など無視してほしいのだ。
gratiamque(贔屓目) illam, de qua suavissime quodam in prooemio scripsisti, a qua te flecti(揺らぐ) non magis potuisse demonstras(証明) quam(=no more thanで両方否定) Herculem Xenophontium(クセノポンの) illum a Voluptate, eam(gratiam), si me tibi vehementius commendabit, ne aspernere(拒否) amorique(友情) nostro plusculum etiam, quam concedet veritas, largiare(与える).
かつて君がある歴史書の序文の中で、この上なく見事に書いていた、あの贔屓目についてのことだがね。君はその中で、自分は、あのクセノポンの描いたヘラクレスが快楽に屈しなかったのと同じように、決して贔屓目によって歴史の真実を曲げることはないと証明してみせた。だが、もしその贔屓目が、私のことを君に強く推薦しているのであれば、どうかそれを拒絶しないでほしいのだよ。そして、真実が許す水準よりも、ほんの少し多めに、私たち二人の友情のために分け与えてほしいのだ。
Quod si te adducemus(未 説得する), ut hoc suscipias, erit, ut mihi persuadeo(確信している), materies digna facultate et copia(表現力) tua.
そして、もし私が君を説得して、この任務を引き受けさせることができたなら、それは、私が確信しているところによれば、君の並外れた能力と、豊かな表現力に、まさにふさわしい見事な素材となることだろう。
4. a principio(始まり) enim conjurationis usque ad reditum nostrum videtur mihi modicum quoddam corpus confici posse,
というのも、陰謀の始まりから、私たちのローマへの帰還にいたるまでの期間は、一つの手頃な分量の、まとまった作品として仕上げることができると、私には思われるからだ。
in quo et illa poteris uti civilium commutationum scientia(奪 知見) vel in explicandis causis rerum novarum vel in remediis(解決策) incommodorum(不遇),
その作品の中で、君はあの君の得意な国家の激変に関する深い知見を遺憾なく発揮することができるだろう。たとえば、革命の原因を解き明かす際にも、あるいは、国家の不遇に対する解決策を提示する際にもね。
cum et reprehendes ea, quae vituperanda duces, et, quae placebunt, exponendis(説明) rationibus(理由) comprobabis(承認),
そこでは、君が非難すべきだと判断した事柄を歴史家として糾弾し、逆に気に入った賞賛すべき事柄については、その正当な理由を説明した上で、強く肯定することになるだろう。
et, si liberius, ut consuesti, agendum putabis, multorum in nos perfidiam(不実), insidias, proditionem(裏切り) notabis.
そして、もし君がいつものように、より自由な客観的で容赦のない筆致で臨むべきだと考えるなら、多くの者たち(=クロディウスら)が私に対して働いた、不誠実、陰謀、そして裏切りを、歴史に悪名として刻みつけることができるはずだ。
Multam etiam casus(主 苦難) nostri varietatem tibi in scribendo suppeditabunt
さらに、私の身に起きた数々の運命の変転は、君が執筆するにあたって、非常に豊かな多様性を供給することになるだろう。
plenam cuiusdam voluptatis(喜び), quae vehementer animos hominum in legendo tuo scripto retinere possit.
そしてその多様性はある種の喜びに満ちたものであり、読者が君の著作を読んでいる間、その心を強烈に引き留めて離さないようなものなのだ。
nihil est enim aptius ad delectationem lectoris quam temporum varietates fortunaeque vicissitudines. quae etsi nobis optabiles(望ましい) in experiendo non fuerunt, in legendo tamen erunt jucundae, habet enim praeteriti doloris secura recordatio delectationem;
読者の喜びにとって、時代の変化や運命の浮き沈みほど相応しいものはない。それらは、私たちが実際に経験する際には望ましいものではなかったとしても、読むときには心地よいものとなる。なぜなら、すでに安全な状態になってから過去の苦痛を思い出すことは、喜びをもたらすからだ。
5. ceteris vero nulla perfunctis(経験) propria molestia(奪 苦痛), casus autem alienos sine ullo dolore intuentibus etiam ipsa(主) misericordia est jucunda.
しかし、自分自身は何の苦痛も経験しておらず、他人の不幸を何の痛みもなく眺めている他人にとっては、その同情の感情そのものさえも心地よいものとなるのだよ。
Quem enim nostrum(←) ille moriens apud Mantineam Epaminondas non cum quadam miseratione(哀れみ) delectat?
いったい我々のうちの誰が、マンティネアの地で死にゆくあのエパメイノンダスの姿を見て、ある種の同情とともに愉しみを感じない者がいるだろうか。
qui tum denique sibi evelli(抜く) jubet spiculum(槍の穂), posteaquam ei percontanti dictum est clipeum esse salvum, ut etiam in vulneris dolore aequo animo cum laude(誉) moreretur.
彼は、自身の盾が奪われていないかと尋ねてそう告げられた後、その時になって初めて、自分の胸から槍の穂先を抜くように命じたのだ。それは、傷の激しい苦痛の中にありながらも、泰然自若とした心で、誉れ高く死んでいくためだった。
Cuius studium(愛着) in legendo non erectum(起こす) Themistocli fuga redituque retinetur?
というのも、テミストクレスの亡命と帰還(キケロの記憶違い)を読んで、関心が引きつけられ、夢中にならない者が我々のうちにいるだろうか。
etenim ordo ipse annalium mediocriter nos retinet quasi enumeratione fastorum; at viri saepe excellentis ancipites(不確かな) variique casus habent admirationem(驚嘆), exspectationem, laetitiam molestiam(苦悩), spem, timorem;
というのも、年代記の単なる順序というものは、公的な暦の列挙のようなもので、我々の関心をそれほど引きつけはしないが、しばしば傑出した人物の、不確かで多様な運命の浮き沈みは、驚嘆や期待、喜びや苦悩、希望や恐怖を読者に抱かせるのだ。
si vero exitu(結末) notabili(劇的な) concluduntur, expletur animus jucundissima lectionis voluptate.
さらに、もしそれらが劇的な結末によって締めくくられるならば、読者の心は、読書がもたらすこの上なく心地よい快感によって満たされるのだよ。
6. Quo mihi acciderit optatius(望ましい), si in hac sententia(考え) fueris(なる), ut a continentibus tuis scriptis, in quibus perpetuam rerum gestarum historiam complecteris(含む), secernas(離す) hanc quasi fabulam(ドラマ) rerum eventorumque nostrorum.
それゆえに、もし君がこの私の考えに同意してくれるならば、私にとってこれほど望ましく、嬉しいことはないのだ。すなわち、君が執筆している、歴史の連続的な出来事を包括した国家全体の体系的な歴史書から、我が身に起きた出来事や事変を、いわば一つの独立したドラマとして切り離して別巻として書いてほしいのだ。
habet enim varios actus(幕) mutationesque et consiliorum(計画) et temporum.
なぜなら、このドラマには、さまざまな幕があり、政治的策略においても、時代の状況においても、多彩な変化が含まれているからなんだ。
Ac non vereor, ne assentatiuncula(奪おべっか) quadam aucupari(得ようとする) tuam gratiam videar, cum hoc demonstrem, me a te potissimum ornari celebrarique velle.
また、このように「あなたにこそ、私を飾り立て、称えてほしい」と言ったからといって、私が薄っぺらなお世辞によってあなたの機嫌をうかがっていると思われるのではないか、などという恐れを私は一切抱いていない。
neque enim tu is es qui quid sis nescias et qui non eos magis qui te non admirentur invidos quam(=no more than) eos qui laudent assentatores(おべっか使い) arbitrere;
なぜなら、君は自分自身がどれほど優れた人物であるかを知らない人ではないし、君を称賛しない者を嫉妬深い者と、君を称える者をお世辞使いとみなすような人でもないからだ。
neque autem ego sum ita demens, ut me sempiternae gloriae per eum commendari velim, qui non ipse quoque in me commendando propriam ingenii gloriam consequatur.
同時にまた、私自身も、私を称えることによって作家自身の不滅の才能の栄光を同時に勝ち取ることができないような、そんな歴史家によって自分の名を永遠の栄光に委ねようとするほど、愚かな人間ではないからだ。
7. Neque enim Alexander ille gratiae causa ab Apelle potissimum pingi et a Lysippo fingi volebat, sed quod illorum artem(S) cum ipsis tum etiam sibi gloriae(記述の与) fore(V) putabat.
あのアレクサンドロス大王も、単なるお気に入りだからという理由で、好んでアペレスに肖像画を描かせ、リュシッポスに彫刻を作らせたわけではない。むしろ、彼らの優れた芸術こそが、彼ら自身にとっても、また大王自身にとっても不滅の栄光をもたらすと信じていたからなんだよ。
Atque illi(主) artifices corporis simulacra ignotis(知らない人) nota faciebant, quae vel si nulla sint, nihilo sint tamen obscuriores clari viri.
もっとも、これら芸術家たちが作った肉体の像は、その人物を知らない人々にその姿を伝えるだけのものであり、たとえそのような彫像が一切存在しなかったとしても、高名な男たちがそれによって無名になるわけではない。
nec minus est Spartiates Agesilaus ille perhibendus, qui neque pictam neque fictam imaginem suam passus est esse, quam qui in eo genere laborarunt.
実際、自分の肖像画も彫刻も作らせることを決して許さなかった、あのスパルタの王アゲシラオスは、そうした彫像の制作に熱心だった人々に劣らず、後世に語り継がれているではないか。
unus enim Xenophontis libellus in eo rege laudando facile omnes imagines omnium statuasque superavit.
なぜなら、彼を称えたクセノポンのたった一冊の小著(アゲシラオス伝)が、他のあらゆる人間のすべての肖像や彫像を、いとも簡単に凌駕してしまったからである。
Atque hoc praestantius(勝る) mihi fuerit(完接) et ad laetitiam animi et ad memoriae dignitatem, si in tua scripta pervenero(言及される), quam si in ceterorum,
さらに、私が他の誰のものでもなく、君の著作の中に記録されるなることは、私の心の喜びにとっても、私の名声の尊厳にとっても、はるかに価値が高く勝っていることだろう。
quod non ingenium mihi solum suppeditatum fuerit tuum, sicut Timoleonti(プルタークの伝記がある) a Timaeo(タウロメニオンのティマイオス) aut ab Herodoto Themistocli, sed etiam auctoritas clarissimi et spectatissimi(卓越) viri et in rei publicae maximis gravissimisque causis cogniti atque in primis probati(高く評価する),
なぜなら、私には君の卓越した才能が与えられるだけでなく(ティマイオスの才能がティモレオンに、ヘロドトスの才能がテミストクレスに与えられたようにね)、この上なく高名で、誰もが仰ぎ見る傑出した人物としての、君の権威までもが私の名誉のために与えられることになるからなのだ。しかも君は、国家の最も重大で、最も深刻な政治的諸問題においてその実力を広く知られ、とりわけ高く評価された人物なのだから。
ut mihi non solum praeconium(賞賛), quod, cum in Sigeum venisset, Alexander ab Homero Achilli tributum(与える) esse dixit, sed etiam grave testimonium impertitum(与える) clari hominis magnique videatur.
そうなれば、私は単に、アレクサンドロス大王がトロイア近郊のシゲウムに赴いた際に「アキレウスはホメロスによってその名誉を称えられた」と言ったような、華やかな賞賛を得るだけでなく、同時に、偉大で高名な人物である君からの重みのある証言を与えられたと見なされることになるのだよ。
placet enim Hector ille mihi Naevianus, qui non tantum "laudari" se laetatur, sed addit etiam "a laudato viro."
というのも、私は、ナエウィウス(ローマの劇作家)の劇に登場する、あのヘクトルの言葉が実に好きなのだ。彼は単に自分が「賞賛されること」を喜んでいるのではなく、さらに「賞賛された男から」賞賛されることを喜びとする、と付け加えているのだ。
8. Quod si a te non impetraro, hoc est, si quae(何かの事情) te res impedierit (neque enim fas esse arbitror quidquam me rogantem abs te non impetrare), cogar fortasse facere, quod nonnulli saepe reprehendunt: scribam ipse de me, multorum tamen exemplo(例) et clarorum virorum.
しかし、もし私がこの願いを君に叶えてもらえないならば、つまり、何らかの事情が君を妨げるならば(もっとも、私が君に懇願して叶えられないことなど、あり得ないことだと信じてるが)、私はおそらく、多くの人々がしばしば非難するような行動をとらざるを得なくなるだろう。すなわち、多くの高名な先人たちの例に倣って、自分自身で自分のことを書くということだ。
sed, quod te non fugit(気付かれない), haec sunt in hoc genere vitia:
しかし、君もよく知るように、このジャンルには次のような欠点がある。
et verecundius ipsi de sese scribant necesse est si quid est laudandum, et praetereant si quid reprehendendum est. accedit etiam, ut minor sit fides, minor auctoritas,
まず、もし称賛すべき点があるならば、本人は控えめに書かざるを得ず、逆に非難されるべき点があれば、それを割愛してしまわねばならない。さらに、それによって作品の信頼性も落ち、権威も失われてしまう。
multi denique reprehendant et dicant verecundiores esse praecones(触れ役) ludorum(見世物) gymnicorum,
そしてついには、多くの人々から非難され、こう言われることになるのだ。「体育競技会の称賛者たちのほうが、よほど恥を知っているではないか」と。
qui cum ceteris coronas imposuerint victoribus eorumque nomina magna voce pronuntiarint, cum ipsi ante ludorum missionem(終了) corona donentur, alium praeconem adhibeant(招く), ne sua voce se ipsi victores esse praedicent.
なぜなら、彼らは他の勝者たちには冠を授け、その名前を大声で称賛するものの、競技会が終了する前に自分自身が冠を授けられることになった時には、別の称賛者を呼び寄せるからだ。それは、自分自身の声で「私が勝者である」と自賛することを避けるためなのだ。
9. Haec nos vitare cupimus et, si recipis causam nostram, vitabimus, idque ut facias, rogamus.
私はこうした弊害を避けたいと切望しており、もし君が私の依頼を引き受けてくれるならば、それを避けることができるだろう。そして、君がそうしれることを、私は切に願う。
Ac, ne forte mirere, cur, cum mihi saepe ostenderis te accuratissime nostrorum temporum consilia atque eventus litteris mandaturum(書き残す), a te id nunc tanto opere et tam multis verbis petamus,
また、君はこれまでに何度も、「私の生きた時代の政治的策略や出来事を、極めて精密に記述して書物に書き残すつもりだ」と私に示してくれていたというのに、なぜ私が今になって、これほど熱心に、かつこれほど多くの言葉を費やして君に懇願しているのか、もしかしたら不思議に思うかもしれない。
illa nos cupiditas incendit, de qua initio scripsi, festinationis, quod alacres animo sumus, ut et ceteri viventibus nobis ex libris tuis nos cognoscant et nosmet ipsi vivi gloriola(ささやかな栄光) nostra perfruamur.
それは、私が手紙の冒頭に書いた、あの焦燥の衝動が、私を焼き焦たてているからなのだ。私は胸を躍らせながらこう渇望しているのだ。それは、他の人々が、私がまだ生きているうちに、君の書物によって私の偉業を知るようになること。そして、私自身もまた、生きているうちに、自分自身のささやかな栄光を心ゆくまで享受できるようになることだ。
10. His de rebus quid acturus sis, si tibi non est molestum, rescribas(返信) mihi velim. si enim suscipis causam, conficiam commentarios(記録) rerum omnium,
これらのことについて、君がどうするつもりなのか、もし迷惑でなければ、私に返事を書いてほしいと思う。というのも、もし君がこの件を引き受けてくれるのであれば、私はこれまでのすべての出来事の備忘録・資料集を作成するつもりだからだ。
sin autem differs me in tempus aliud, coram tecum loquar. Tu interea non cessabis et ea, quae habes instituta, perpolies(仕上げる) nosque diliges.
しかし、もし君が私への返事を別の機会へと先延ばしにするのであれば、直接会って君と話すことにしよう。君はそれまでの間、執筆の手を休めることなく、すでに着手している仕事を美しく磨き上げていってほしい。そして、これからも私を愛しておくれ。
24(7.I). Scr. Romae an. 55
M. CICERO S. D. M. MARIO.
五十五年九月頃、ローマ
キケロよりマルクス・マリウス(政治の表舞台には立たず、静かな隠居生活を送った人)へ
[1] Si te dolor aliqui corporis aut infirmitas valetudinis tuae tenuit, quo minus ad ludos venires, fortunae magis tribuo(讃える) quam sapientiae tuae;
拝啓。身体がどこか痛むとか、健康がすぐれないために、君が祝祭に来られなかったのなら、君が賢明であったというより、偶然が幸いしたということだろう。
sin haec, quae ceteri mirantur, contemnenda duxisti et, cum per valetudinem posses, venire tamen noluisti, utrumque laetor,
しかし、このように他の人々が賛嘆することを君が軽蔑すべきだと考えていたなら、そして、健康上の問題はなかったのに来たいと思わなかったのなら、二つの点で喜ばしく思う。
et sine dolore corporis te fuisse et animo valuisse, cum ea, quae sine causa mirantur alii, neglexeris, modo ut tibi constiterit(保たれた) fructus(主たのしみ) oti tui,
一つは、君が身体に痛みを抱えていなかったこと、もう一つは、君が心の健康を損なわず、他の人々が理由もなく賛嘆することを無視し、それにより、ひたすら余暇の楽しみが奪われなかったことだ。
quo quidem tibi perfrui(享受) mirifice licuit, cum esses in ista amoenitate(心地よさ) paene solus relictus.
実際、この実りを君は驚くほどに享受できた。あのような楽園の地に、君はほとんど一人で残されたのだから。
neque tamen dubito, quin tu in illo cubiculo(寝室) tuo, ex quo tibi Stabianum perforando patefecisti sinum(湾), per eos dies matutina(朝の) tempora lectiunculis(読書) consumpseris,
とはいえ、君があの寝室にいて、そこに孔を穿って開いたスタビアエ湾の眺めを見ながら、その日々のあいだずっと朝の時間をベッドの上で過ごしたことを私は疑わない。
cum illi interea, qui te istic reliquerunt, spectarent communes mimos semisomni.
ところが、そのあいだ、君をそこに置き去りにしていった人々は、公営のミ―モス劇を見物しながら、うつらうつらとしていたのだ。
Reliquas vero partes diei tu consumebas iis delectationibus, quas tibi ipse ad arbitrium tuum compararas, nobis autem erant ea perpetienda, quae Sp. Maecius probavisset.
さて、君が一日の残りを費やした楽しみは君自身の好みで選んで用意してあったものだが、私たちが辛抱せねばならなかったものといったら、批評家スプリウス・マエキウスが選定したものなのだった。
[2] Omnino(確かに), si quaeris, ludi apparatissimi, sed non tui stomachi(趣味); conjecturam enim facio de meo;
いったいどうだったかと聞くのかね。確かに、大変に手が込んだ祝祭だったが、君の趣味ではなかった。これは私の趣味から言っても分かる。
nam primum honoris causa in scenam redierant ii, quos ego honoris causa de scena decessisse arbitrabar;
というのも、まず第一にポンペイウスに祝意を表すために舞台へ復帰した役者たちがいたが、私が見るところ、彼らは自分の名誉を失わぬために舞台を引退した人たちだから。
deliciae vero tuae, noster Aesopus, ejusmodi fuit, ut ei desinere per omnes homines liceret: is jurare cum coepisset, vox eum defecit in illo loco: "si sciens fallo."
実際、君が贔屓にするわが友アエソプスのありさまと言ったら、彼が引退するのを誰もが許すほどだった。彼は誓言をし始めたが、「承知の上で偽ることがあれば」というところで声が出なくなったのだ。
Quid tibi ego alia narrem? nosti enim reliquos ludos, qui ne id quidem leporis(魅力) habuerunt, quod solent mediocres ludi; apparatus enim spectatio(鑑定) tollebat omnem hilaritatem, quo quidem apparatu non dubito quin animo aequissimo carueris;
他のことを話す必要はないだろう。というのも、祝祭の他の出し物がどんなものか、君は知っているから。とにかく、どれほど魅力に欠けていたかと言って、並みの祝祭にあるほどの魅力もなかった。道具立てを見ただけで、お祭り気分がすべて吹き飛んでしまった。あの道具立てなら、間違いなく君は見なくても平気でいられたはずだ。
quid enim delectationis habent sexcenti muli in 'Clytaemestra' aut in 'Equo Trojano' creterrarum(瓶) tria milia aut armatura(装備) varia peditatus(歩兵) et equitatus in aliqua pugna?
実際、何がおもしいだろうか、六百頭のラバが『クリュタイメストラ』に現れたり、あるいは、『トロイの木馬』に三千の混酒器が出たり、色とりどりに武装した歩兵隊と騎兵の登場する戦闘が行われるのが。
quae popularem admirationem habuerunt, delectationem tibi nullam attulissent.
これらは民衆に喝采を浴びたにしても、君には一つも楽しくなかったろう。
[3] quod si tu per eos dies operam dedisti Protogeni tuo, dum modo is tibi quidvis potius quam orationes meas legerit, ne(きっと) tu haud paulo(少なくなく) plus quam quisquam nostrum delectationis habuisti;
とにかく、あの日々のあいだ、君がブロトゲネスにつきっきりで、彼が君に何でもよいけれども、私の弁論以外のものを読んでくれていさえしたなら、君は私たちの誰よりもずいぶん大きな楽しみを得ていたはずだ。
non enim te puto Graecos aut Oscos ludos desiderasse, praesertim cum Oscos vel in senatu vestro spectare possis, Graecos ita non ames, ut ne ad villam quidem tuam via Graeca ire soleas.
というのも、君がギリシアの芝居やオスキーの芝居を見なくても平気だと思うからだ。特に、オスキーの芝居なら、君の町の元老院でも見られるだろうし、また、君はギリシア人が好きでなくて、君の別荘にでさえギリシア通りを通らずに行く習慣なのだから。
Nam quid ego te athletas putem desiderare, qui gladiatores contempseris(完)?
また、君は剣闘士も馬鹿にしていたから、運動選手たちを見逃して残念がるはずもない。
in quibus ipse Pompeius confitetur(認める) se et operam et oleum perdidisse.
その者たちについては、ポンペイウスさえ、労力と手間の無駄使いだったと認めている。
Reliquae sunt venationes(狩り) binae(2つ) per dies quinque, magnificae—nemo negat;
この他には、猛獣狩りが一日に二度ずつ五日間あったが、それはたいそうなものだったことは誰も否定していない。
sed quae potest homini esse polito delectatio, cum aut homo imbecillus(無力な) a valentissima bestia(獣) laniatur(引き裂く) aut praeclara bestia venabulo(槍) transverberatur?
しかし、洗練された趣味の人にとって、弱々しい人間が力みなぎる獣によって引きさかれたり、美しい姿の獣が槍に貫かれるのが、何が楽しいだろうか。
quae tamen, si videnda sunt, saepe vidisti, neque nos, qui haec spectavimus, quidquam novi vidimus.
これらがもし見るに値するとしても、君はすでに何度か見たことがあるし、私も、かつて見物したことがあので、目新しいものは何もなかった。
Extremus elephantorum dies fuit: in quo admiratio magna vulgi atque turbae, delectatio nulla exstitit;
最終日の出し物は象だったが、その日は大勢の民衆は大変に驚いていたが、面白いことは何もなかった。
quin etiam misericordia quaedam consecuta est atque opinio ejusmodi, esse quandam illi beluae(獣) cum genere humano societatem.
それどころか、人々の間に哀れみの感情が起きたほどだ。彼らはあの野獣も人類と仲間であるのだと思ったのだ。
[4] His ego tamen diebus, ludis(見世物) scaenicis(演劇の), ne forte videar tibi non modo beatus, sed liber omnino fuisse, dirupi me paene in judicio Galli Caninii, familiaris tui.
しかし、わたしは芝居や見世物のこの期間、ひょっとして私が楽しんでいたとか暇だったとか思われないように言っておくと、君の友人のカニニウス・ガッルスの裁判でくたくただった。
Quod si tam facilem populum haberem, quam Aesopus habuit, libenter mehercule artem desinerem tecumque et cum similibus nostri viverem;
もし人々がアエソプスと同じように私のことを快く許してくれるなら、誓って言うが、私は喜んで仕事から引退して、君や私の同輩と暮らすことだろう。
nam me cum antea taedebat, cum et aetas et ambitio me hortabatur et licebat denique, quem nolebam non defendere, tum vero hoc tempore vita nulla est;
というのは、以前、若さと出世欲に励まされていた頃には、嫌になったときには、弁護したくない人間の弁護はしなくてよかった。それがこの頃では、生きている甲斐がない。
neque enim fructum ullum laboris exspecto et cogor non numquam homines non optime de me meritos rogatu eorum, qui bene meriti sunt, defendere.
というのは、仕事の喜びも期待できないし、時々、義理ある人から頼まれて、大した義理もない人の弁護をさせられているからだ。
[5] Itaque quaero causas omnes aliquando(いつか) vivendi arbitratu meo teque et istam rationem oti tui et laudo vehementer et probo,
そこで、わたしはいつか好きなように生きためになんでもいいから口実を探している。また、君のことも君のような暇な生き方も、とても立派だと思い、正しいことだと思う。
quodque nos minus intervisis(訪問する), hoc fero animo aequiore,
そうなれば、君からの訪問が少なくなっても、わたしは我慢もできようというものだ。
quod(理由), si Romae esses, tamen neque nos lepore(楽しみ) tuo neque te, si qui est in me, meo frui liceret propter molestissimas occupationes meas.
なぜなら、わたしは面倒な仕事を抱えているために、君がローマに来ていても、私は君との交際を楽しむこともできないし、(私に多少とも面白みがあるとすれば)、君も私との交際楽しむこともできないからだ。
quibus si me relaxaro(未来完) (nam ut plane exsolvam(解放する), non postulo), te ipsum, qui multos annos nihil aliud commentaris(聞く), docebo profecto, quid sit humaniter vivere.
わたしはこの仕事から少しでも自由になることができれば(というのも、完全に解放されることは望むべくもないから)、君が長年そればかり聞いてくる、人間らしい生き方とは何かについて教えよう。
Tu modo istam imbecillitatem valetudinis tuae sustenta(支える) et tuere(守る), ut facis, ut nostras villas obire et mecum simul lecticula(籠) concursare possis.
君は体が弱いのだから、どうかこれからも、くれぐれも健康の維持に気をつけてくれたまえ。そうして、私の別荘を訪ねて、私と一緒に駕籠を乗りまわすことができるようにしてくれたまえ。
[6] Haec ad te pluribus verbis scripsi, quam soleo, non oti abundantia, sed amoris erga te,
君へのこの手紙には、いつもより多くの言葉を記したが、それはたっぷり時間があるからではなく、君へのあふれる愛ゆえだ。
quod me quadam epistula subinvitaras(遠回しに依頼), si memoria tenes, ut ad te aliquid ejusmodi scriberem, quo minus te praetermisisse(なしで済ます) ludos poeniteret(後悔する):
君がいつかの手紙で私にほのめかしたことを覚えているだろうか。君への手紙に、祝祭を見逃しても後悔せずに済むようなことを書いてくれ、ということだった。
quod si assecutus(達成) sum, gaudeo; sin minus, hoc me tamen consolor, quod posthac ad ludos venies(未) nosque vises(未) neque [in] epistulis relinques(未 捨てる) meis spem aliquam delectationis tuae.
もし私にそれができていたら嬉しい。しかし、もしできていないのなら、これから君は祝祭に来るし、私を訪ねてくれるし、私の手紙のせいで祝祭の楽しみを捨てることにはならないと考えて私の慰みとしたい。
27(7.VI). Scr. in Cumano aut Pompeiano mense Maio an. 54
前五十四年五月クマエかポンペイ
CICERO S. D. TREBATIO.
キケロよりトレバティウスへ
In omnibus meis epistulis, quas ad Caesarem aut ad Balbum mitto, legitima(恒例の) quaedam est accessio(付属条項) commendationis tuae, nec ea vulgaris(ありふれた), sed cum aliquo insigni indicio(証拠) meae erga te benevolentiae.
私がカエサルや(その腹心の)バルブスに送るすべての手紙には、もはや恒例の付属条項のように、君の推薦状がくっついている。それも、ありきたりなものではなく、君に対する私の格別な好意を示す、際立った証拠付きのやつだ。
Tu modo ineptias(馬鹿げた言動) istas et desideria urbis et urbanitatis depone et, quo consilio profectus es, id assiduitate et virtute consequere:
だからお前の方も、いい加減そのくだらない愚痴や、ローマの街と都会の洗練への未練はきっぱり捨てて、自分がそもそも何のために出発したのか、その目的を粘り強さと美徳によって達成するのだ。
hoc tibi tam ignoscemus(未 許す) nos amici, quam ignoverunt Medeae,
'quae Corinthum arcem altam habebant matronae opulentae(富裕), optimates(貴婦人)',
君の友人たる我々は、あの『コリントスの高き砦を領する、富裕にして最高貴なる貴婦人たちよ』と歌われた女たちが、メデアを許したのと同じくらい、君の今の状況を大目に見てあげよう。
quibus illa 'manibus gypsatissimis(真っ白な)' persuasit, ne sibi vitio illae verterent(過ちと見る), quod abesset a patria;
メデアはおしろいを塗りたくった真っ白な両手を差し出して、自分が祖国を離れていることをどうか罪に問わないでくれ、と彼女たちを説得したのだ。
nam
'multi suam rem bene gessere et publicam patria procul;
multi, qui domi aetatem agerent, propterea sunt improbati.'
なぜなら、詩にもこうある。
『多くの者が、祖国を遠く離れて自身の務めと公務を立派に成し遂げた。
逆に、家に引きこもって一生を過ごし、それゆえに非難された者もまた多い』
quo in numero tu certe fuisses, nisi te extrusissemus(追い出す).
いいかい、もし私が君をガリアへ力ずくで叩き出さなかったら、君は確実に後者の『引きこもりの居候』になっていたんだからね。
2 Sed plura scribemus alias. Tu, qui ceteris cavere didicisti, in Britannia ne ab essedariis(戦車兵) decipiaris(騙す) caveto
だが、詳しいことはまた今度書こう。他の人々に法律相談で『警戒せよ』と教えている法律家の君自身が、ブリタニア遠征で戦車兵たちに騙されないように警戒したまえよ。
et (quoniam Medeam coepi agere) illud semper memento:
'qui ipse sibi sapiens prodesse(利する) non quit(出来る), nequidquam(無駄に) sapit.'
Cura, ut valeas.
そして(せっかくメデアの真似を始めたことだし)、この格言を常に忘れないことだ。
『自らの知恵をもって自分自身を利することができない賢者は、何のために賢いのか分からない』
体に気をつけて。
28(7.VII). Scr. Romae mense Junio an. 54
前五十四年六月ローマ
CICERO TREBATIO.
キケロよりトレバティウスへ
Ego te commendare non desisto, sed, quid proficiam, ex te scire cupio. spem maximam habeo in Balbo, ad quem de te diligentissime et saepissime scribo.
私は君のプッシュを片時もやめてはいない。だが、それがどれほど効果を上げているのか、君自身の口から知りたくてたまらないのだ。私は(カエサルの懐刀)バルブスに一番の期待をかけていて、彼には君のことをこの上なく念入りに、また何度も書き送っているのだからね。
Illud soleo mirari(不思議), non me totiens accipere tuas litteras(手紙), quotiens a Quinto mihi fratre afferantur(届く).
ところで、私がいつも不思議に思っているのは、弟クィントゥスからは頻繁に手紙が届くというのに、君からはそれと同じ頻度で手紙が届かないことだ。
In Britannia nihil esse audio neque auri neque argenti; id si ita est, essedum(戦車) aliquod capias suadeo et ad nos quam primum recurras.
聞くところによると、ブリタニアには金目のものは無いそうじゃないか。 もしそれが本当なら、君にはあっちの戦車をどれか一台ぶんどって、さっさと私たちのところへ引き返してくることを勧めるよ。
Sin autem sine Britannia tamen assequi, quod volumus, possumus, perfice, ut sis in familiaribus Caesaris. multum te in eo frater adjuvabit meus, multum Balbus, sed, mihi crede, tuus pudor(誠実) et labor plurimum.
だがしかし、もしブリタニア遠征に行かずとも、私たちが望むものを手に入れることが出来るのであれば、何としてもカエサルの側近の地位に収まるよう全力を尽くしなさい。その点については、私の弟も、バルブスも大いに助けになるだろう。しかし、私を信じてほしい、何よりも君自身の誠実さと努力こそが、最大の力になるのだ。
imperatorem habes liberalissimum, aetatem opportunissimam, commendationem certe singularem, ut tibi unum timendum sit, ne ipse tibi defuisse videare.
君には、この上なく気前の良い最高司令官(カエサル)がおり、年齢的にも(若く)絶好の機会であり、そして私からの比類なき推薦状もあるのだ。だから、君が唯一恐れるべきなのは、チャンスを逃してしまったと思われること、ただそれだけだ。
29(7.VIII). Scr. Romae mense Junio an. 54
前五十四年六月ローマ
CICERO TREBATIO.
キケロかはトレバティウスへ
Scripsit ad me Caesar perhumaniter nondum te sibi satis esse familiarem propter occupationes suas, sed certe fore.
カエサルが私に、大変丁重な人間味あふれる手紙をくれたよ。君はまだ、彼の忙しさのせいでそれほど親しい側近になれてはいないが、今後は確実にそうなるだろうとのことだ。
cui quidem ego rescripsi, quam mihi gratum esset futurum, si quam plurimum in te studii(関心), officii, liberalitatis suae contulisset.
そこで私は彼に返事を書き、もし彼が君に対して、自身の関心、職務上の配慮、そして寛大さをこれ以上ないほど注いでくれるなら、私にとってこれほどの喜びはないと伝えておいた。
Sed ex tuis litteris cognovi praeproperam(早計な) quandam festinationem(性急) tuam et simul sum admiratus(驚く), cur tribunatus commoda(便宜), dempto praesertim labore militiae, contempseris.
ところが、君からの手紙を読んでみれば、何やらひどく前のめりな焦りが伝わってくる。それと同時に私は呆れ果てて(驚いて)いるのだ。なぜ君が、軍隊の過酷な労働を免除してもらうという特権付きの幕僚の待遇(=キケロの根回し)を小馬鹿にして蹴ってしまったのかとね。
Querar cum Vacerra et Manilio; nam Cornelio nihil audeo dicere, cuius tu periculo(危機に晒す) stultus es, quoniam te ab eo sapere didicisse profiteris.
この件は、(共通の友人である法律家の)ウァケッラやマニリウスに愚痴を言うことにしよう。というのも、君の師匠であるコルネリウス・マクシムスには怖くて何も言えないからね。君が彼のお陰で賢くなったと公言している以上、君がこれほど愚かであるということは、彼の指導者としての名誉が危機に晒されているということなのだから。
Quin tu urges(しがみつく) istam occasionem et facultatem, qua melior numquam reperietur?
どうして君はそのチャンスと可能性に全力でしがみつかないのだか。これ以上の機会など、二度と見つかりはしないというのに。
Quod scribis de illo Preciano jureconsulto, ego te ei non desino commendare; scribit etiam ipse mihi te sibi gratias agere(感謝) debere. de eo quid sit, cura, ut sciam. Ego vestras Britannicas litteras exspecto.
君が手紙に書いているあの法律家プレキアヌスの件だが、私は彼に対しても君の推薦を絶やさずにいる。彼自身も私に手紙をくれて、「トレバティウスは私に感謝すべきだね」と書いてきているよ。その辺りがどうなっているのか、私に分かるようにしてくれ。私は、君たちからのブリタニアからの手紙を楽しみに待っているよ。
30(7.IX). Scr. Romae mense Sextili an. 54
前五十四年八月ローマ
CICERO TREBATIO.
キケロよりトレバティウスへ
Jamdiu ignoro, quid agas; nihil enim scribis, neque ego ad te his duobus mensibus scripseram. quod cum Quinto fratre meo non eras, quo mitterem aut cui darem, nesciebam.
もうずいぶんと君がどうしているのか分からずにいる。君が何も書いてこないからだし、私もこの二ヶ月間、君に手紙を書かなかったからね。君が私の弟クィントゥスと一緒にいなかったものだから、どこへ送ればいいのか、誰に手紙を託せばいいのか分からなかったのだ。
Cupio scire, quid agas et ubi sis hiematurus. equidem velim cum Caesare, sed ad eum propter ejus luctum(悲しみ、娘の死) nihil sum ausus scribere; ad Balbum tamen scripsi.
君がどうしているか、そしてどこで冬を越す予定なのか知りたい。私としては、ぜひカエサルのそばにいてほしいのだが、カエサルが深い悲しみの中にあるため、彼には何も書く勇気が出なかった。代わりにバルブスには手紙を書いておいたよ。
Tu tibi deesse noli(命); serius(遅く>sero) potius(むしろ) ad nos, dum plenior(財布が一杯). Quod huc properes(接 急ぐ), nihil est, praesertim Battara mortuo. sed tibi consilium non deest. Quid constitueris, cupio scire.
チャンスを逃すんじゃないぞ。ローマに戻ってくるのは遅くなっても構わない、財布がパンパンに膨らんでいるのであればね。君がこちらへ急いで戻ってくる理由など何もない。特に君の敵のバッタラが死んでしまった今となってはね。 とはいえ、君自身に考えがないわけでもあるまい。何を決意したのか、知りたいものだ。
Cn. Octavius est (an Cn. Cornelius?) quidam, tuus familiaris, summo genere(名門) natus, terrae filius(無名の人間). is me, quia scit tuum familiarem esse, crebro ad cenam invitat. adhuc non potuit perducere(引っ張り出す), sed mihi tamen gratum est.
グナエウス・オクタウィウスだったか、(それともグナエウス・コルネリウスだったか?)という、君の友人がいる。名門の生まれらしいが、どこの馬の骨とも知れん無名な奴だ。この男が、私が君の親友であることを知っているものだから、私をしょっちゅう夕食(セナ)に招待してくるのだ。 今のところまだ一度も引っ張り出されてはいないが、まあ、気持ちだけはありがたいと思っているよ。
31(7.XVII). Scr. Romae mense Octobres vel Novembri an. 54
CICERO TREBATIO SAL.
五十四年十月あるいは十一月ローマ
キケロよりトレバティウスへ
[1] Ex tuis litteris et Quinto fratri gratias egi et te aliquando collaudare(賞賛) possum, quod jam videris certa aliqua in sententia constitisse(しっかり立つ).
君の手紙を読んで、私は弟クィントゥスに感謝し、ようやく君のことを褒めてあげられるよ。君がどうやら、しっかりとした決意を固めてくれたようだからね。
nam primorum mensum litteris tuis vehementer commovebar(困惑), quod mihi interdum—pace tua dixerim—levis in urbis urbanitatisque desiderio, interdum piger(怠惰), interdum timidus in labore militari, saepe autem etiam, quod a te alienissimum est, subimpudens videbare.
実を言うと、最初の数ヶ月間の君の手紙には、私は大いに困惑させられていたのだ。君は時として――あえて言わせてもらうが――都会への未練で浮ついているように見え、時として怠け者、時として軍務を恐れる臆病者、そしてしばしば、君の本来の気質からは最も遠いはずの厚かましい奴にさえ見えたのだからね!
tamquam enim syngrapham(借金の証文) ad imperatorem, non epistulam attulisses, sic pecunia ablata domum redire properabas,
まるで君は、最高司令官のもとに手紙ではなく借金の証文でも持参したかのように、さっさと金をぶんどって家に帰ることばかり急いでいた。
nec tibi in mentem veniebat eos ipsos, qui cum syngraphis venissent Alexandream, nummum adhuc nullum auferre potuisse.
だが君の頭には、あの本物の借金の証文を持ってアレクサンドリア(エジプト)へ渡った連中でさえ、いまだに一銭も回収できていないという事実が思い浮かばなかったのかね?
2. Ego, si mei commodi(都合) rationem ducerem(考える), te mecum esse maxime vellem. non enim mediocri afficiebar vel voluptate(楽しみ) ex consuetudine(交際) nostra vel utilitate ex consilio atque opera(助力) tua.
もし私が自分自身の都合だけを考えるなら、君には何としても私のそばにいてほしかった。君との付き合いから得られる愉しみや、君の知恵と手伝いから得られる利益は、私にとって決して小さくないものだったからだ。
sed, cum te ex adolescentia tua in amicitiam et fidem meam contulisses, semper te non modo tuendum mihi, sed etiam augendum atque ornandum(栄誉) putavi.
しかし、君がまだ若い頃から私の友情と信義に身を委ねてくれた以上、私は君をただ守るだけでなく、君を出世させ、輝かしい名誉を与えてやることこそが自分の義務だと常に考えてきたのだ。
Itaque, quoad opinatus sum me in provinciam exiturum, quae ad te ultro detulerim(提供), meminisse te credo.
それゆえ、私が(プロコンスルとして)属州へ赴任するつもりでいた間、私の方から君に対して、いかに多くの条件(ポストや便宜)を自発的に提示したか、君もよく覚えていることと思う。
posteaquam ea mutata ratio(計画) est, cum viderem me a Caesare honorificentissime tractari et unice diligi(愛する) hominisque liberalitatem incredibilem et singularem fidem nossem,
その後、その計画が変更になったとき、私は、自分がカエサルからこの上なく名誉ある形で扱われ、彼から格別に愛されていることを見出し、また、彼の信じがたいほどの寛大さと比類なき誠実さを知るに至った。
sic ei te commendavi et tradidi(委ねる), ut gravissime diligentissimeque potui.
それゆえに、私はカエサルに対して君を推薦し、君の身を委ねたのだ。私にできる限りの、最も重みのある、そして最も入念なやり方をもってね。
quod ille ita et accepit et mihi saepe litteris significavit et tibi et verbis et re ostendit mea commendatione(推薦) sese valde esse commotum.
そしてカエサルもまた、私の推薦を真摯に受け止めてくれ、私への手紙の中で何度もそのことを伝えてくれた。そして君自身に対しても、言葉によって、また実際の厚遇によって、彼が私からの推薦にどれほど深く心を動かされたかを示してくれたはずだ。
Hunc tu virum nactus, si me aut sapere aliquid aut velle tua causa putas, ne dimiseris,
これほどの男(カエサル)に出会えたのだ。もし君が、私に多少の知恵があるか、あるいは君のために良かれと思っていると信じるなら、絶対にカエサルの手を離すんじゃないぞ。
et, si quae te forte res aliquando offenderit, cum ille aut occupatione aut difficultate tardior(冷淡) tibi erit visus, perferto(耐える) et ultima exspectato(結果); quae ego tibi jucunda et honesta praestabo(保証).
そして、もし万が一、何か君の感情を害するような不愉快なことがあったり、カエサルがその多忙や直面している困難のせいで、君に冷淡だと感じられたりすることがあっても、どうか耐え忍び、最後の結果を待ちなさい。その最後の結果が、君にとって実り多く、かつ名誉あるものとなることは、この私が保証してあげるからね。
3. Pluribus te hortari non debeo. tantum moneo, neque amicitiae confirmandae clarissimi ac liberalissimi viri neque uberioris provinciae neque aetatis magis idoneum tempus, si hoc amiseris, te esse ullum umquam reperturum.
これ以上、多くの言葉で君を激励する必要はないだろう。ただ、これだけは警告しておく。もし君が今回のこの機会を逃してしまったら、これほど輝かしく気前の良い男(カエサル)との友情を確固たるものにする機会も、これほど実り豊かな属州(ガリア)も、そしてこれほど打ってつけの年齢(タイミング)も、君の人生において二度と見出されることはないということをね。
Hoc, quem ad modum vos scribere soletis in vestris libris, idem Q. Cornelio videbatur.
これについて、君たちが自分たちの専門書にいつも書いているように――Q. コルネリウス·マクシムスも同意見である(ギャグ)。
In Britanniam te profectum non esse gaudeo, quod et labore caruisti et ego te de rebus illis non audiam. Ubi sis hibernaturus et qua spe aut condicione, perscribas ad me velim.
君がブリタニア遠征に出発しなかったと聞いて、私は嬉しく思っているよ。おかげで君は過酷な労働を免れたわけだし、私も君からあの未開な地の愚痴を聞かされずに済むからね(笑)。どこで冬を越すのか、どんな見込みや待遇なのか、私に詳しく手紙で書いておくれ。
32(7.XVI). Scr. Romae (m. Novembri) an. 54
[M.] CICERO S. D. TREBATIO.
前五十四年十一月ローマ
キケロよりトレバティウスへ
In Equo Trojano scis esse in extremo "sero(手遅れ) sapiunt". tu tamen, mi vetule(初老), non sero. Primas illas rabiosulas(少し怒った) sat fatuas(epistulas) dedisti.
悲劇『トロイアの木馬』の最後には、『手遅れになってから賢くなる』という有名な台詞があるのを君も知っているだろう。だが、我が愛しの古き友よ、君の場合は手遅れではなかった。たしかに、最初の頃に君が送ってきた手紙は、少々狂気じみていて、ずいぶんと間抜けなものだったけれどね。
deinde quod in Britannia non nimis Φιλoθέωρoν(観光客) te praebuisti, plane non reprehendo. nunc vero in hibernis tectus(守る) mihi videris; itaque te commovere(動く) non curas(望む). 'usquequaque sapere oportet; id erit telum(武器) acerrimum.'
それに、ブリタニア遠征において、君がそれほど見物好きな態度を見せなかったことについても、私は全く責めるつもりはない。実際のところ、今の君は冬営地の屋根の下でぬくぬくと守られているようだし、だからそこから動こうともしないのだろう。『いかなる時も安全第一。それこそが法律家の最強の武器となる』というわけだ。
2. Ego, si foris cenitarem(夕食), Cn. Octavio, familiari tuo, non defuissem(なおざり). cui tamen dixi, cum me aliquotiens(何度も) invitaret, "oro te, quis tu es?" sed mehercules(いやはや), extra jocum(冗談ぬきに), homo bellus est; vellem eum tecum abduxisses.
もし私が普段から外食をする人間だったなら、君の友人であるグナエウス・オクタウィウスの誘いを断りはしなかっただろう。彼が何度も私を招待してくるものだから、私はついに彼に言ってやったのだ。『お願いだから教えてくれ、君は一体どこの誰なんだい?』とね。だが、いやはや、冗談は抜きにして、彼は実に感じの良い男だ。君が彼をガリアへ一緒に連れて行ってくれれば良かったのにと思うくらいだよ。
3. Quid agatis et ecquid in Italiam venturi sitis(接2 pl) hac hieme, fac plane sciam. Balbus mihi confirmavit te divitem futurum. id utrum Romano more locutus sit, bene nummatum(金持ち) te futurum, an quo modo Stoici dicunt, omnes esse divites, qui caelo et terra frui possint, postea videro.
君たちがどうしているのか、そしてこの冬にイタリアへ戻ってくる予定があるのか、はっきりと私に教えてくれ。バルブスは私に、君が金持ちになるだろうと断言していたよ。その『金持ち』という意味が、ローマ風のやり方、つまり君の財布がコインで一杯になるという意味なのか、それともストア派の哲学者たちの言い分、つまり『天と地を楽しめる者は、誰もがみな豊かな金持ちである』という意味なのか、どちらなのかは後で確かめることにしよう。
Qui istinc veniunt, superbiam tuam accusant, quod negent te percontantibus respondere(法律問題に答える). sed tamen est, quod gaudeas; constat enim inter omnes neminem te uno Samarobrivae juris peritiorem esse.
ガリアからローマへやってくる連中が、君の傲慢さを非難しているよ。君が、質問をしてくる人々に『まともに返答をしない』と言うのだ。だが、それでも君には喜ぶべき理由がある。なぜなら、あのサマロブリウァ(現在のアミアン)の街において、君以上に法律に精通した人間は一人もいないということは、いまや誰もが認めるところなのだからね。
33(7.X). Scr. Romae mense Decembri an. 54
前五十四年十二月ローマ
[M.] CICERO S. D. TREBATIO.
キケロよりトレバティウスへ
Legi tuas litteras, ex quibus intellexi te Caesari nostro valde jureconsultum videri:
君の手紙を読んだよ。それによると、どうやら君は私たちのカエサルにとって『大層立派な法律家』だと思われているらしいじゃないか。
est quod gaudeas te in ista loca venisse, ubi aliquid sapere viderere.
自分が何か知恵のある者だと思ってもらえるような、そんな辺境の場所へとわざわざ出かけて行ったことについて、君は大いに喜ぶべきだろうね(笑)。
Quod si in Britanniam quoque profectus esses, profecto nemo in illa tanta insula peritior te fuisset.
もし君があの未開の島ブリタニアへも出発していたなら、あの広大な島全体において、君以上に法律に精通した者は絶対に一人もいなかっただろうにね。
Verum tamen—rideamus licet; sum enim a te invitatus—subinvideo(少し嫉妬) tibi, ultro(直々に) te etiam arcessitum ab eo, ad quem ceteri, non propter superbiam ejus, sed propter occupationem, aspirare(目通り) non possunt.
だがしかし――笑ってもいいよね、何しろ君自身が私に『僕を笑ってください』と誘ってきたのだから――、実を言うと、私は君に少し嫉妬しているのだよ。他の者たちが、カエサルの傲慢さのせいではなく、ただ彼の多忙のゆえに、目通り叶わないというのに、君のほうは彼から直々に呼び出されて重用されているのだからね。
2. Sed tu in ista epistula nihil mihi scripsisti de tuis rebus, quae mehercule mihi non minori curae sunt quam meae.
しかし君は、その手紙の中で自分の状況について何も書いてこなかったね。誓って言うが、私にとっては自分のことと同じくらい、君の状況が心配なのだよ。
Valde metuo, ne frigeas(干されている) in hibernis. quam ob rem camino(炉) luculento utendum censeo (idem Mucio et Manilio placebat), praesertim qui sagis(外套) non abundares.
君が冬営地で冷遇されているのではないかと、私はひどく心配している。だから、立派な炉を大いに使うべきだと私は鑑定しよう。(これについては、かのムキウスやマニリウスも同意見であった)(ギャグ)。君は軍用の外套をたくさん持っているわけでもないのだから、なおさらね。
quamquam vos nunc istic satis calere(温かい) audio, quo quidem nuntio valde mehercule de te timueram.
とはいえ、いま君たちのいる場所は、現在戦火でかなり熱いと耳にしている。その報せを聞いたとき、私は誓って君のことが本当に心配でたまらなかったのだ。
Sed tu in re militari multo es cautior quam in advocationibus(弁護), qui neque in Oceano natare volueris, studiosissimus homo natandi, neque spectare essedarios, quem antea ne andabata(目隠し剣闘士) quidem defraudare poteramus. Sed jam satis jocati sumus.
それにしても君は、法廷での弁護の時よりも、軍務においてはずっと慎重なのだね。あれほど水泳が大好きな男であるというのに、大西洋で泳ごうとはしなかったし、ブリタニアの戦車兵の戦いを見物しようともしなかった。かつての君ときたら、私たちが目隠し剣闘士のチープな試合を見るのをやめさせられなかったくらい、観劇好きだったというのにね(笑)。さて、冗談はこれくらいにしておこう。
3. Ego de te ad Caesarem quam diligenter scripserim, tute scis; quam saepe, ego.
私がカエサルに対して、君のことをいか心を込めて書いたか、それは君自身がカエサルからの待遇を見てよく知っているはずだ。そして、私がいかに頻繁にそれを書いたか、それはこの私がよく知っている(=君の想像以上だよ)。
sed mehercule jam intermiseram, ne viderer liberalissimi hominis meique amantissimi voluntati(与) erga me diffidere.
だが、実を言うと、ここ最近はしばらく見合わせていたのだ。あの極めて気前が良く、私を深く愛してくれている男(カエサル)が、私に対して抱いてくれている好意を、まるで私が信用していないかのように見えてしまっては困るからね。
sed tamen iis litteris, quas proxime dedi, putavi esse hominem commonendum. id feci.
しかしながら、私がつい最近出した手紙の中で、私はあの男(カエサル)に君の件を再び思い出させるべきだと考えた。そして、実際にそうしておいたよ。
quid profecerim(効き目がある), facias me velim certiorem et simul de toto statu tuo consiliisque omnibus.
それによって私がどのような成果を上げられたか、また同時に、君の全体の状況や、今後のすべての計画について、私に知らせてほしい。
scire enim cupio, quid agas, quid exspectes, quam longum istum tuum discessum a nobis futurum putes.
なぜなら、私は知りたくてたまらないのだ。君が今何をしており、何を展望しており、そして、私たちからのこの離別が、一体どれほど長く続くつもりなのかをね。
4. sic enim tibi persuadeas velim, unum mihi esse solatium(慰め), qua re facilius possim pati(耐える) te esse sine nobis(別れ), si tibi esse id emolumento(利益) sciam.
これだけは本当に心から納得してほしい。君が私たちのそばにいないという寂しさに、この私が何とか耐えることができる唯一の慰めは、それが君自身の利益になっていると知ること、ただそれだけなのだ。
sin autem id non est, nihil duobus nobis est stultius, me, qui te non Romam attraham, te, qui non huc advoles(飛んで来る).
だが、もしガリアにいても何の利益にもなっていないというのであれば、私たち二人ほど、救いようのないド間抜けは世界にいないことになる。君をローマへ引きずり戻さないこの私と、私のところへ飛んで帰ってこない君の二人ほどね。
una mehercule nostra vel severa vel jocosa congressio(出会い) pluris erit quam non modo hostes, sed etiam fratres nostri Haedui.
誓って言うが、私たち二人がローマで顔を合わせて、真面目な話をしたり、冗談を言い合ったりする、たった一回の逢瀬のほうが、ガリアの敵どもは言うに及ばず、私たちの『兄弟』であるはずのハエドゥイ族なんかよりも、よっぽど価値があるからな。
Qua re omnibus de rebus fac ut quam primum sciam. 'aut consolando aut consilio aut re juvero.'
だから、どんなことでもいいから、一刻も早く私に近況を知らせてくれ。君が困っているなら、『あるいは言葉で慰めるか、あるいは知恵によってあるいはお金によって、私は君を助けよう』。
34(7.XI). Scr. in Tusculano m. Januario an. 53
前五十三年一月
CICERO TREBATIO.
キケロよりトレバティウスへ
Nisi ante Roma profectus esses, nunc eam certe relinqueres; quis enim tot interregnis jureconsultum desiderat? Ego omnibus, unde petitur, hoc consilii dederim, ut a singulis interregibus(五日任期の中間王) binas advocationes(延期) postulent. satisne tibi videor abs te jus civile didicisse?
もし君がもっと前にローマを発っていなかったとしても、今頃君は間違いなくこの街を捨てていただろうね。何しろ、これほど最高政務官不在が連発している状況で、一体どこの誰が法律家などを必要とするというんだい。私なら、被告全員にこうアドバイスしてやるがね。『中間王が変わるたびに、それぞれの任期ごとに二回ずつ裁判の延期を要求しろ』と。どうだい、私も君の市民法のやり方を十分に学んだように見えるだろう。
2. Sed heus(おい) tu, quid agis? ecquid fit? video enim te jam jocari per litteras. haec signa meliora sunt quam in meo Tusculano. sed, quid sit, scire cupio.
それはそうと、おい君、どうしているんだ。何か良いことはあったかい。君が手紙の中でジョークを言い始めているのが見えるよ。これは、私のトゥスクルムの別荘にある不吉な前兆なんかよりも、よっぽど良いサインだ。一体何があったのか、早く知りたくてたまらないよ。
Consuli(不受 相談) quidem te a Caesare scribis, sed ego tibi ab illo consuli(世話) mallem. quod si aut fit aut futurum putas, perfer(耐える) istam militiam et permane(留まる);
君は手紙の中で、カエサルから相談(コンサルト)されていると書いている。だが私としては、君がカエサルに面倒(コンサルト)を見てもらっていることの方を望むのだがね。もし実際にそうなっているか、あるいはそうなる見込みがあると思うなら、ガリアの軍務に耐えて、そのまま留まりなさい。
ego enim desiderium(寂しさ) tui spe tuorum commodorum consolabor;
なぜなら、私は君がいない寂しさを、君自身が将来手に入れる利益や出世への期待によって、なんとか慰めるつもりだからだ。
sin autem ista sunt inaniora(空の>inanis), recipe te(引き上げる) ad nos. nam aut erit hic aliquid aliquando aut, si minus(さもなくても), una mehercule collocutio(会話) nostra pluris erit quam omnes Samarobrivae.
だがしかし、もしその現地での見込みが(カエサルへのタダ働きで)中身のまったくない、スカスカで虚しいものであるならば、すぐに私たちのところへ帰ってきなさい。なぜなら、ローマにだって、いずれは何か君のためのチャンスが生まれるだろうし、仮にそうでなかったとしてもだ、誓って言うが、私たち二人がローマで交わす、たった一回のおしゃべりのほうが、サマロブリウァの街の全財産なんかよりも、よっぽど価値があるからな。
denique, si cito te rettuleris, sermo nullus erit; si diutius frustra afueris(ローマから離れた), non modo Laberium, sed etiam sodalem nostrum Valerium pertimesco; mira(異様な) enim persona induci(舞台に登場) potest Britannici jureconsulti.
つまりだ、もし君がすぐにローマに戻ってくるなら、誰も何も言わない。だが、もし君がこれ以上、何の成果もなしにダラダラと異郷に留まり続けるなら、私はラベリウス(大衆演劇作家)だけでなく、私たちの友人であるウァレリウス(風刺劇作家)のことも本当に恐ろしくなってくる。なぜなら、『ブリタニア帰りのインチキ法律家』という、見事な爆笑もののキャラクターが、劇の舞台に登場させられかねないからね。
3. Haec ego non rideo, quamvis tu rideas; sed de re severissima tecum, ut soleo, jocor.
君は笑うかもしれないが、私はこれを笑い事として言っているのではない。いつものように、君の極めて真面目な事柄について、あえて冗談を交えて話しているのだ。
Remoto joco(別にして) tibi hoc amicissimo animo praecipio(指示), ut, si istic mea commendatione tuam dignitatem obtinebis, perferas nostri desiderium, honestatem et facultates(財力) tuas augeas; sin autem ista frigebunt, recipias te ad nos.
冗談はさておき、私は最も親しい友としての心をもって、君にこう助言しよう。もし君が現地で、私の推薦によって自分の名誉を維持できるなら、私に会えない寂しさに耐え、現地にとどまって、自分の名声と財産を増やしなさい。だが、もしあちらで冷遇されているのであれば、すぐに私たちのところへ戻ってきなさい。
Omnia tamen, quae vis, et tua virtute(実力) profecto(きっと) et nostro summo erga te studio consequere.
しかしながら何が起きようとも、君が望むすべてのことを、君は間違いなく、君自身の優れた実力によって、そして私の、君に対するこの上ない熱意によって、必ずや達成することになるだろう。
35(7.XII). Scr. Romae m. Februario an. 53
前五十三年二月ローマ
CICERO TREBATIO.
キケロよりトレバティウスへ
Mirabar, quid esset, quod tu mihi litteras mittere intermisisses(過去完 途絶える): indicavit mihi Pansa meus Epicureum te esse factum. O castra praeclara! quid tu fecisses, si te Tarentum et non Samarobrivam misissem? jam tum mihi non placebas, cum idem tuebare, quod Zeius familiaris meus.
君からの手紙がしばらく途絶えていたので、一体どうしたのだろうと不思議に思っていたところ、私の友人のパンサが教えてくれたよ。君がエピクロス派になったとね。おお、なんという輝かしいお気楽な軍営なのだ。もし私が君をサマロブリウァではなく、タレントゥム(イタリア南端の享楽の街)へ送り出していたら、君は一体どうなってしまっていたことか。以前、君が私の友人ゼイウスの遺産訴訟で同じ立場をとっていた時から、私は君のその傾向が気に入らなかったのだがね。
Sed quonam modo jus civile defendes, cum omnia tua causa facias, non civium?
だが、一体全体どうやって君は市民法を実践するつもりだい。エピクロス派の君は、国家のためではなく、すべて自分の都合(快楽)のために行動するというのに。
Ubi porro illa erit formula fiduciae, 'ut inter bonos bene agier oportet'? quis enim bonus est, qui facit nihil nisi sua causa?
それに、あの(ローマ法の)信義の公式、『善き人々の間において、物事は誠実に行われるべし』は一体どこへ行ってしまうのだ。自分の快楽のため以外には何一つ行動しないような人間のことを、一体誰が『誠実な善き人』などと呼ぶものかね。
Quod jus statues communi(共有財産、例遺産) dividundo cum commune nihil possit esse apud eos, qui omnia voluptate sua metiuntur?
すべてを自分自身の快楽という尺度で測るような連中の間で、一体どうやって『共有物分割』の法を規定できるというのだ。彼らの間には、共有できるものなど何一つ存在し得ないというのに。
Quo modo autem tibi placebit Jovem lapidem jurare(誓う), cum scias Jovem iratum esse nemini posse?
また、君は一体どんな顔をして『石のユピテル』にかけて誓うという法廷の宣誓を行うつもりだい。エピクロス派の教義によれば、神は人間に無関心だから誰に対しても怒ることはないと知っているはずなのにね(笑)。
Quid fiet porro populo Ulubrano, si tu statueris(決意) πoλιτεύεσθαι(政治に関わる) non oportere?
さらに言えば、もし君が(エピクロス派の教えに従って)『政治に関わるべきではない』などと決意してしまったら、あのウルブラエ(トレバティウスの庇護下の町)の住民たちは一体どうなってしまうのだ。
Quare, si plane a nobis deficis, moleste fero; sin Pansae assentari(取り入る) commodum(世渡り) est, ignosco. modo scribe aliquando ad nos, quid agas et a nobis quid fieri aut curari velis.
したがって、もし君が本当に私たちから完全に離反してしまったというなら、私はひどく悲しい。
だが、もしそれがエピクロス派の上司であるパンサに取り入って、気に入られるための世渡りだというなら、許してあげよう(笑)。いずれにせよ、君がどうしているか、そして私にこちらで何をしてほしいか、何か手配してほしいことがあるか、たまには手紙を書いておくれ。
36(7.XIII). Scr. Romae IV. Non. Mart. an. 53
前五十三年三月四日ローマ
[M.] CICERO S. D. TREBATIO.
キケロよりトレバティウスへ
[1] Adeone me injustum esse existimasti, ut tibi irascerer, quod parum mihi constans(辛抱強い) et nimium cupidus decedendi(去る) viderere, ob eamque causam me arbitrarere litteras ad te jamdiu non misisse?
君は私のことを、それほどまでに不義理で狭量な人間だと思っていたのかい。君がいささか忍耐強さに欠け、ローマへ帰ることをあまりにも熱望しているように見えたからといって、私が君に腹を立て、そのせいで長らく手紙を出さなかったのだ、などと考えるなんて。
mihi perturbatio(動揺) animi tui, quam primis litteris perspiciebam(気付く), molestiam(心配), non iram, attulit; neque alia ulla fuit causa intermissionis epistularum, nisi quod, ubi esses, plane nesciebam.
君が最初の頃の手紙で漏らしていた心の動揺は、私に怒りなどではなく、ただただ胸が痛むような心配をもたらしたのだよ。私が手紙をしばらく絶っていた理由なんて、他には何もない。カエサル軍が移動しすぎて、君が一体世界のどこにいるのか、本当に全く分からなかったから、それだけなんだ。
Hic tu me etiam insimulas(非難) nec satisfactionem(言い訳) meam accipis? Audi, Testa mi:
それなのに、君はまだ私を疑い、私のこの言い訳を受け入れようとしないのかい。まあ聞きなさい、私の可愛いテスタよ。
utrum superbiorem te pecunia facit an quod te imperator consulit(相談)? moriar ni, quae tua gloria(虚栄心) est, puto te malle a Caesare consuli quam inaurari(金持ちになる).
一体どちらのせいで、君はそんなに高慢になっているんだい。カエサルのお陰で金持ちになったからか、それとも総司令官から法律の意見を求められているからかい。命をかけてもいいが、君の見栄っ張りな性格からするに、君はカエサルから大金を積まれるよりも、法律の相談をされることの方を好むのだろうね。
Si vero utrumque est, quis te feret praeter me, qui omnia ferre possum?
だが、もし金持ちにもなり、カエサルの知恵袋にもなってその両方だというなら、この私を除いて、一体誰が君のそんな高慢ちきな態度に耐えられるというのだ。この、君のすべてを耐えることができる私以外にね。
[2] Sed, ut ad rem redeam, te istic invitum(嫌な) non esse vehementer gaudeo et, ut illud erat molestum, sic hoc est jucundum. tantum(ただ) metuo, ne artificium(技巧) tuum tibi parum prosit(役立つ). nam(何しろ), ut audio, istic
'non ex jure manum consertum(訴訟), sed magis ferro rem repetunt(取り返す).'
さて、本題に戻ろう。君が現地にいることを嫌がっていないと知って、私は激しく喜んでいるよ。あの不愉快な状態に比べれば、今の状況は実に愉快だ。ただ、私が唯一心配しているのは、君のあの専門技術が、現地では大して役に立っていないのではないか、ということだ。何しろ、私の耳に入ってくる噂によれば、そちらでは、
『法に則って正当な裁判の手続きを行うのではなく、むしろ剣によって所有権を主張し合っている』(エンニウス)
というのだからね。
et tu soles ad vim faciundam adhiberi. neque est, quod illam exceptionem(留保事項) in interdicto(禁止命令) pertimescas(恐れる), 'quod tu prior vi hominibus armatis non veneris'; scio enim te non esse procacem(恥知らず) in lacessendo(挑発する).
しかも君は、武力を行使するために駆り出されているようだしね。だが、あの(不法占拠に関する)禁止命令の中にある『君の側が先に、武装した手下どもを率いて、暴力をもって襲撃したのではない限り』という例外条項を、君が恐れる必要はまったくないよ。何しろ、君が自分から進んで他人を攻撃するような、そんな命知らずな不届き者ではないことは、私が誰よりもよく知っているからね(笑)。
Sed, ut ego quoque te aliquid admoneam(警告) de vestris cautionibus(警告), Treviros(トレウェリ族) vites(避ける) censeo(勧める). audio capitales esse; mallem auro, argento, aeri essent. Sed alias(後で) jocabimur. tu ad me de istis rebus omnibus scribas velim quam diligentissime.
D(atum). IIII. Non(四日のノナエ). Mart.
しかし、私も法律家である君たちのやり方に倣って、一つ警告を与えておこう。トレウェリ族には絶対に近づかないようにしなさい。噂では彼らは命に関わる連中(Tresviri capitalesの洒落)らしいからね。どうせなら彼らが、金・銀・銅の(貨幣鋳造の)三人男(Tresviri monetalesの洒落)であれば良かったのだがね(笑)。まあ、この冗談の続きはまた今度だ。君のほうからも、そちらのすべての状況について、できる限り入念に手紙を書いて送ってほしい。
3月4日、ローマにて発信
37(7.XVIII). Scr. in Pomptino VI. Idus Apriles an. 53
前五十三年四月八日ポンプティヌス湿原
CICERO TREBATIO SAL.
キケロよりトレバティウスへ
Accepi a te aliquot epistulas uno tempore, quas tu diversis temporibus dederas. in quibus me cetera delectarunt; significabant(示す) enim te istam militiam jam firmo animo ferre et esse fortem virum et constantem.
君がそれぞれ異なる時期に書いた何通もの手紙が、一度にまとめて私の手元に届いたよ。その内容のほとんどすべてが、私を大いに喜ばせてくれた。なぜなら、それらの手紙は、君がいまやあの軍務(ガリアの過酷な生活)を強い心で耐え忍んでおり、勇敢で、かつ粘り強い男になったということをはっきりと示していたからね。
quae ego paullisper in te ita desideravi, ut non imbecillitate animi tui, sed magis ut desiderio nostri te aestuare putarem. Quare perge, ut coepisti; forti animo istam tolera(命 耐える) militiam. multa, mihi crede, assequere(未2s獲得);
私がこれまで、君の中にその粘り強さが少し足りないのではないかと寂しく思っていたのは、君の心が弱かったからではなく、むしろ私に会えない寂しさのせいで、君の心が激しく波立っていたからなのだと、私はそう解釈していたのだがね。だから、今始めたその調子で突き進みなさい。強い心であの軍務を耐え抜くのだ。私を信じなさい、君は多くのものを手に入れることになるだろう。
ego enim renovabo commendationem, sed tempore(時期). Sic habeto(覚える), non tibi maiori esse curae(心を砕く), ut iste tuus a me discessus(分離) quam fructuosissimus tibi sit, quam mihi.
カエサルに対する君の推薦は、私がまた新しくやり直してあげるつもりだ。だが、それは最も効果的なタイミングを見計らって行う。
これだけは覚えておきなさい。私から離れて過ごしているこの期間が、君にとっていかに実り多く、利益になるものになるかということについて、君自身と同じくらい、あるいはそれ以上に、この私が心を砕いているのだということをね。
itaque, quoniam vestrae cautiones(保証) infirmae sunt, Graeculam(ギリシヤの) tibi misi cautionem chirographi(自筆) mei.
そういうわけだから、君たち法律家が(ガリアの戦場で)結ぶ保証・契約なんてものは(武力の前には)あまりにも脆弱で頼りないものだから、私は君のために、私の直筆による、ギリシア風の(ちょっと怪しい)保証書(お守り)を同封して送ってあげることにしたよ。
Tu me velim de ratione Gallici belli certiorem facias; ego enim ignavissimo(臆病) cuique maximam fidem habeo.
君のほうからは、ガリア戦争の作戦について、確実な情報を私に教えてほしい。なぜなら、私は最もビビりな奴(お前)がもたらす情報にこそ、最大の信頼を置いているのだからね(笑)。
2. Sed, ut ad epistulas tuas redeam, cetera belle(副); illud miror: quis solet eodem exemplo(文面) plures dare, qui sua manu(直筆) scribit?
さて、君の手紙の話に戻ろう。他の点はすべて申し分ないのだが、これだけは解せない、不思議でならないのだ。わざわざ自分の手で手紙を書く人間が、なぜ何通も全く同じ文面のものを送ってくるのだね。
nam, quod in palimpsesto(反古紙), laudo equidem parismoniam, sed miror, quid in illa chartula(紙) fuerit, quod delere malueris quam haec non scribere(これを書かないよりはあれを消すほうがよいと思った), nisi forte tuas formulas; non enim puto te meas epistulas delere, ut reponas tuas.
手紙がパリンプセストに書かれていることについて言えば、君のその節約精神を私は確かに称賛するよ。だが、その紙にもともと一体何が書かれていたのかが気になって仕方がない。僕への手紙を書くスペースを作るために、わざわざ消さざるを得なかった元の内容とは何だったんだい。まさか、君の大事な『法律の定型文』じゃないだろうね。まさかとは思うが、この私が送った手紙を消して、そこに君の文章を上書きした、なんてことはないだろうね(笑)。
An hoc significas, nihil fieri, frigere te, ne chartam quidem tibi suppeditare(供給)? jam ista tua culpa est, qui verecundiam(内気、遠慮) tecum extuleris et non hic nobiscum reliqueris.
それとも君は、リサイクル紙を使ってきたことで、現地では何も仕事がなく、自分は干されて凍えついており、手紙の紙さえ十分に支給されないという窮状を、私にアピールしているのかい。だとしたら、それはすべて君の責任だ。君が恥じらいという名の荷物を全部自分で抱えてローマから旅立ってしまい、それをここに、私たちのもとに捨てて行かなかったからなのだよ。
3. Ego te Balbo, cum ad vos proficiscetur, more Romano commendabo. tu, si intervallum longius erit mearum litterarum(手紙), ne sis admiratus(不思議); eran enim afuturus mense Aprili.
バルブスがそちらへ出発する際、私は君のことを、ローマ人古来のやり方(実直で真剣な方法)で彼に推薦しておくつもりだ。今後、もし私からの手紙の間隔が少し空いてしまったとしても、驚かないでおくれ。私は四月中、ずっとローマを留守にする予定だからね。
Has litteras scripsi in Pomptino, cum ad villam M. Aemilii Philemonis devertissem(泊まる), ex qua jam audieram fremitum(喚き) clientium meorum, quos quidem tu mihi conciliasti(推薦). nam Ulubris honoris mei causa vim maximam ranunculorum(蛙) se commosse(決起) constabat.
この手紙は、私がマルクス・アエミリウス・フィレモンの別荘に一泊するために立ち寄った際、ポンプティナ湿地帯で書いている。その別荘からは、すでに私のクライアント(被護民)たちの地響きのような大歓声が聞こえてきているよ。そう、まさに君が私に紹介し、仲介してくれた連中のことだ。聞くところによると、あのウルブラエ(湿地帯の近くの町)の地において、この私の栄誉を称えるために、数え切れないほど大量のカエルどもが一斉に総決起して大合唱を始めたというのは、もはや紛れもない事実らしいからね(笑)。
Cura, ut valeas.
VI. Id. April. de Pomptino.
体調にはくれぐれも気をつけるように。
4月8日、ポンプティナ湿地帯にて。
4. Epistulam tuam, quam accepi ab L. Arruntio, conscidi(完 破る) innocentem; nihil enim habebat, quod non vel in contione(集会) recte legi posset. sed et Arruntius ita te mandasse aiebat et tu ascripseras(書き添える). Verum illud esto: nihil te ad me postea scripsisse demiror, praesertim tam novis rebus.
ルキウス・アルルンティウス(伝書使)の手から受け取った君の手紙だが、私はそれを罪もないのにビリビリに切り刻んで処分したよ。中身といえば、民衆集会の場で堂々と大声で朗読したって何の問題もないような(機密性のない)普通の内容だったのだけれどね。だが、持参人のアルルンティウスも『彼は読んだら破棄してくれと伝言していました』と言っていたし、君自身も手紙の追記にそう書いていたからね。まあ、その件はいいとしよう。だが私が心底不思議に思っているのは、その後、君が私に一通の手紙も書いてこないことだ。これほどまでに情勢が目まぐるしく動いているというのにね。
38(7.XIV). Scr. Romae an. 53
前五十三年五月あるいは六月
CICERO TREBATIO.
キケロよりトレバティウスへ
Chrysippus Vettius, Cyri architecti libertus(解放奴隷), fecit, ut te non immemorem putarem mei; salutem(挨拶) enim verbis tuis mihi nuntiarat(過去完 伝える).
建築家キュロスの解放奴隷であるクリュシッポス・ウェッティウスのおかげで、私は君が私のことを忘れていなかったのだと思うことができたよ。彼が、君の言葉として私への挨拶を告げてくれたからね。
valde jam lautus(立派) es, qui gravere(受 煩わしい) litteras ad me dare, homini praesertim prope domestico(家族).
君はいまやずいぶん偉くなったものだね。私に手紙を出すのを面倒くさがるなんて。とりわけ、君にとってはほとんど家族同然の人間であるこの私に対してさ。
Quod si scribere oblitus es, minus multi jam te advocato(弁護人) causa cadent(訴訟に負ける);
もし君が(ガリアの泥の中で)手紙の書き方を忘れてしまったというのであれば、君を弁護人に立てて裁判で負けるような被害者の数が、今後は少しは減るだろうから、それはそれで結構なことだがね(笑)。
si nostri oblitus es, dabo operam, ut istuc veniam, antequam plane ex animo tuo effluo(忘れる).
だが、もし君が書き方を忘れたのではなく、私のこと自体を忘れてしまったというのであれば、君の心から私の存在が完全に消え去ってしまう前に、(君をひっぱたきに)私がそちら(ガリア)へ出向くように手を尽くすとしよう。
sin aestivorum(夏営>aestiva) timor te debilitat(元気を無くす), aliquid excogita, ut(〜ように) fecisti de Britannia.
あるいは、もし夏の本格的な戦闘作戦への恐怖のせいで君がガタガタ震えているのだとしたら、あのブリタニアの時にやったように、また何か逃げ出すための上手い言い訳でもひねり出しなさい(笑)。
2. Illud quidem perlibenter audivi ex eodem Chrysippo, te esse Caesari familiarem(親友).
ところで、その同じクリュシッポスから聞いて、私が本当に心から嬉しく思ったことがある。君がいまや、カエサルの親しい友人(側近中の側近)になっているということだ。
sed mehercule mallem, id quod erat aequius, de tuis rebus(近況) ex tuis litteris quam saepissime cognoscerem.
だが、ヘラクレスにかけて誓うが、私としてはもっと君自身の書いた手紙から、君の近況をできるだけ頻繁に知ることの方を望んでいたのだよ。そちらの方が、私たちの関係性からしてもずっと当然のことなのだからね。
quod certe ita fieret, si tu maluisses benevolentiae(好意) quam litium jura perdiscere(熱心に勉強する).
まあ、もし君が、日頃から訴訟の法律ばかりを熱心に勉強するのではなく、好意・友情の法律の方を好んで学ぼうとしていたなら、確実に私へこまめに手紙を書くということが実行されていただろうけれどね(笑)。
Sed haec jocati(冗談) sumus et tuo more et nonnihil(多少は) etiam nostro. Te valde amamus nosque a te amari cum volumus, tum etiam confidimus.
まあ、ここまでは君の皮肉屋の流儀と、そしていくらかは私の大げさな流儀に倣って、お互い様ということで冗談を言い合ったまでだ。私は君のことを激しく愛しているし、君もまた私のことを愛してくれているのだと、そうであってほしいと願うと同時に、私はそれを確信しているよ。
39(7.XV). Scr. Romae an. 53
前五十三年六月ローマ
CICERO TREBATIO.
キケロよりトレバティウスへ
'Quam sint morosi qui amant' vel ex hoc intelligi potest: moleste ferebam antea te invitum istic esse; pungit(悩む) me rursus, quod scribis esse te istic libenter.
恋する人間というものが、いかにへそ曲がりで、気難しく、注文が多いかということは、まさに今回の件(私のこの様子)からでも十分に理解してもらえるだろう。以前の君が、そっちにいるのを嫌がっていたときには、私は私でそれを『可哀想に、辛いだろうな』と心を痛めていた。ところがだ、今度は君が手紙で『こっちの生活を気に入って、楽しんでいます』なんて書いてくるものだから、私の心はまたしてもキリキリと痛んでいるのだよ。
neque enim mea commendatione te non delectari facile patiebar et nunc angor(悩む) quidquam tibi sine me esse jucundum. sed hoc tamen malo ferre nos desiderium, quam te non ea, quae spero, consequi(掴む).
というのも、以前は私の推薦に君は満足していないという状況に私は耐えられなかったし、かと言って今度は、私のいない場所で、君に何か一つでも楽しいことがあると思うと、嫉妬で身悶えしてしまうのだ。だが、そうは言ってもやはり、君が私の期待通りに成果(出世や富)を掴めないくらいなら、私が君に会えない寂しさをジッと耐え忍ぶ方が、遥かにマシ(嬉しい)なのだがね。
2. Cum vero in C. Matii, suavissimi(魅力的な) doctissimique hominis, familiaritatem venisti, non dici potest, quam valde gaudeam. qui fac ut te quam maxime diligat.
それにしても、君があのガイウス・マティウス――最高に魅力的で、最も教養のある男の親しい輪に入ることができたと聞いて、私がどれほど激しく喜んでいるか、とても言葉では言い表せないほどだ。ぜひとも、彼が君のことをこれ以上ないほど深く愛してくれるよう、上手く立ち回りなさい。
mihi crede, nihil ex ista provincia potes, quod jucundius sit, deportare(持ち帰る). Cura, ut valeas.
私を信じなさい。君がこれからのちに、あのガリア属州からローマへ持って帰ることができるあらゆるお土産や富の中で、彼との友情(人脈)ほど、君の人生にとって喜ばしく、価値のある持ち帰り品はないのだからね。
体調にはくれぐれも気を配るように。
60(13.LXXV). Scr. Romae an. 53
M. CICERO T. TITIO T. F. LEG. S. D.
五二年末あるいは五一年初め、ローマ
マルクス・キケロよりティトゥスの子、総督代理ティトゥス・ティティウスへ
[1] Etsi non dubito quin apud te mea commendatio prima satis valeat, tamen obsequor(要求に従う) homini familiarissimo, C. Avianio Flacco, cuius causa omnia cum cupio tum mehercule etiam debeo.
拝啓。君に最初に送った推薦状を重く受け止めてくれていることを疑っているわけではないが、親友であるC.アウィアニウス・フラックス君の求めに応じてこの手紙を書いている。彼のためには、私はどんなこともしたいし、またそうする義務があるのだ。
de quo et praesens tecum egi(話し合う) diligenter, cum tu mihi humanissime respondisti, et scripsi ad te accurate antea; sed putat interesse sua me ad te quam saepissime scribere.
彼については、君と直接会って事細かに依頼した時にも、君は大変心のこもった返事をしていたし、前にも詳しい手紙を書き送った。けれども、彼は私が君にできるだけ数多くの手紙を書くことが自分にとって有利だと考えているのだ。
qua re velim mihi ignoscas si illius voluntati obtemperans(従う) minus videbor meminisse constantiae tuae:
だから、私が彼の望みに従うことで、君が信頼できる人間であることを私が忘れているように見えるとしたら、どうか許していただきたい。
[2] A te idem illud peto, ut et de loco quo deportet frumentum et de tempore Avianio commodes, quorum utrumque per eundem me obtinuit triennium(三年間), dum Pompeius isti negotio praefuit.
私の要請に変化はない。穀物の船積みの場所と時期について、アウィアニウス君のために便宜を図ってほしいということだ。ポンペイウスがこの任務を掌握していた時には私の口添えによって、三年間、その両方について彼は望み通りのことが出来ていた。
summa(要点) est haec: est in quo mihi gratissimum(ありがたい) facere possis, si curaris ut Avianius, quoniam se a me amari putat, me a te amari sciat: erit id mihi pergratum(うれしい).
早い話、アウィアニウス君は私の親友であると思っているのであるから、私は君の親友であることが彼に分かるようにしてくれたら、大変ありがたいということだ。そうしてくれたら私はとてもうれしい。
97(8.XIV). Scr. Romae mense Septembri. an. 50.
CAELIUS CICERONI SAL.
五〇年八月八日頃、ローマ
カエリウスよりキケロへ
[1] Tanti non fuit Arsacen capere et Seleuceam expugnare, ut earum rerum, quae hic gestae sunt, spectaculo careres(欠けている):
拝啓。アルサケスを捕えても、セレウケイアを攻め落としても、こちらで成し遂げられた事績をあなたが見物し損なったことに比べれば、大したことではありません。
numquam tibi oculi doluissent, si in repulsa(落選) Domitii vultum vidisses.
ドミティウス(アヘノバルブス)が落選した時の顔をあなたがご覧になっていたら、今後あなたは一度も目に痛みを覚えることがなくなったでしょう。
Magna illa comitia fuerunt et plane(明らか) studia ex partium sensu apparuerunt:
その選挙は大規模なものでしたし、党派の色合いに従って支持する候補が決まったのは明らかです。
perpauci necessitudinem secuti officium praestiterunt.
個々の縁故に従って義理を果たした人は、ほんのわずかでした。
Itaque mihi est Domitius inimicissimus,
そこで今、私に対してドミティウスは大変な敵意を抱いています。
ut ne familiarem quidem suum quemquam tam oderit quam me,
彼の友人の中でも誰一人として私ほど彼の憎しみを買っている者がないほどです。
atque eo magis, quod per injuriam sibi putat ereptum [auguratum], cuius ego auctor fuerim.
しかも、彼は、不正行為により自分から奪われたものについて、その張本人が私だと考えているだけに、なおさらです。
Nunc furit tam gavisos
(gaudeo) homines suum dolorem unumque me studiosiorem Antonii:
今、彼は怒り狂っています。人々が彼の傷心を大変に喜びましたし、私はただ一人(クリオ)を除いて誰よりも強くアントニウス支持を示したのですから。
nam Cn. Saturninum adolescentem ipse Cn. Domitius reum fecit, sane quam superiore a vita invidiosum; quod judicium nunc in exspectatione est, etiam in bone spe post Sex. Peducaei absolutionem.
実際、ほかならぬ彼の息子のCn.ドミティウスがCn.サトゥルニヌスを訴えましたが、この若者はこれまでの生活ぶりからまったくの嫌われ者でした。この裁判は今、判決待ちしているところですが、Sex.ペドゥカエウスが無罪となったあとなので、放免の見込みが大です。
[2] De summa re publica saepe tibi scripsi me ad annum pacem non videre,
国政の緊要事については、何度も記しましたように、平和は一年ももたないと私は見ています。
et, quo propius ea contentio, quam fieri necesse est, accedit eo clarius id periculum apparet.
争いが起こるのは必然で、それが近づけば近づくほど、危機がより明瞭に見えてきているのです。
Propositum hoc est, de quo, qui rerum potiuntur, sunt dimicaturi,
当面、実権を握る人々がそれをめぐって争おうとしている問題とは、こうです。
quod Cn. Pompeius constituit non pati C. Caesarem consulem aliter(以外に) fieri, nisi exercitum et provincias tradiderit,
Cn.ポンペイウスはC.カエサルがが軍隊と属州を手放さないかぎり彼が執政官となるのは認められないと決定したのです。
Caesari autem persuasum est se salvum esse non posse, si ab exercitu recesserit; fert illam tamen condicionem, ut ambo exercitus tradant.
対して、カエサルは、軍隊を手放せば自分の身が危ないことをよく承知していますが、それでも、両者とも軍隊を引き渡すという条件を出してきました。
Sic illi amores et invidiosa conjunctio non ad occultam recidit obtrectationem, sed ad bellum se erumpit.
こうして、あの二人の愛情関係と評判の悪い結婚は単なる密かな仲違いでは終わらず、戦争へと突き進んでいます。
Neque, mearum rerum quid consilii capiam, reperio; quod non dubito quin te quoque haec deliberatio sit perturbatura; nam mihi cum hominibus his et gratia et necessitudines; causam illam amo unde homines odi.
私は自分自身のことについても取るべき方策が見つかりません。その点では、きっと、あなたにもこのような思案がひどく悩ましいはずです。というのも、私はこちらの人々に恩も義理もありますが、私が嫌いなあちらの人々の立場を支持していますから。
[3] Illud te non arbitror fugere, quin homines in dissensione domestica debeant, quamdiu civiliter sine armis certetur, honestiorem sequi partem, ubi ad bellum et castra ventum sit, firmiorem, et id melius statuere(判断する), quod tutius sit.
あなたも気付いていると思いますが、人々は国内に不一致が起きたとき、争いが武力に頼らず、市民の立場で行われるかぎりは、より立派な側につくはずですが、戦争となったら、より強い側について、安全であればあるほどよりよいと考えるものです。
In hac discordia video Cn. Pompeium senatum quique res judicant secum habiturum, ad Caesarem omnes, qui cum timore aut mala spe vivant, accessuros;
現在の不和においては、私の見るところ、Cn.ポンペイウスは元老院と裁判で判決を下す階層の人々を味方にするでしょう。カエサルには、恐れか、さもなくば乏しい希望しかもてずに暮らしている者たちすべてが支持するでしょう。
exercitum conferendum non esse. Omnino satis spatii est ad considerandas utriusque copias et eligendam partem.
カエサルの軍隊は比較にならないほどまさっています。ともかく、今は十分に時間があるので、双方の兵力を勘案し、いずれか選択することができます。
[4] Prope oblitus sum, quod maxime fuit scribendum: scis Appium censorem hic ostenta facere,
最も面白いことを書くのを忘れるところでした。ご存じですか。アッピウス(クラウディウス・プルケル)が監察官になってから妙なことをしているのをご存知ですか。
de signis et tabulis, de agri modo, de aere alieno acerrime agere?
彫刻や絵画、土地の所有限度、また借金に関するきわめて厳しい取り締まりを行っているのです。
persuasum est ei censuram lomentum(化粧クリーム) aut nitrum(石鹸) esse: errare mihi videtur;
監察官職とは綱紀粛正のことだと信じてのことですが、私には勘違いに見えます。
nam sordes eluere vult, venas sibi omnes et viscera aperit.
というのは、彼は垢を洗い落とそうおして、血管と内臓を開くようなことをしているのです。
Curre, per deos atque homines! et quam primum haec risum veni, legis Scantiniae judicium apud Drusum fieri, Appium de tabulis et signis agere; crede mihi, est properandum.
神々と人間にかけて、どうか飛んできてください。できるだけ早くこちらの見ものを笑いに来てください。スカンティニウス法(同性愛を禁ずる法)に基づく審理がドルスス(クラウディアヌス)主宰で行われ、アッピウスが絵画と彫刻の検閲(ヌードを禁止)を行っていますから。いいですか。急がないといけません。
Curio noster sapienter id, quod remisit de stipendio Pompeii, fecisse existimatur.
わが友クリオ(護民官)がポンペイウスの兵士への支給金について手加減したことは賢明な措置だったと言われています。
Ad summam, quaeris, quid putem futurum: si alteruter eorum ad Parthicum bellum non eat, video magnas impendere discordias, quas ferrum et vis judicabit;
要するに、私の考えでは、どういうことになると思うのか、とお尋ねですか。もし二人のうちのどちらか一方がパルティアとの戦争に向かわなければ、私の見るところ、重大な不和が迫り、その決着は剣と暴力でつけられるでしょう。
uterque et animo et copiis est paratus. Si sine suo periculo fieri posset, magnum et jucundum tibi Fortuna spectaculum parabat.
二人はどちらも心と兵力の用意ができています。このことが起きるとき、もし必ずあるはずの危険がなくて済むのなら、運命があなたのために用意している見世物は大規模で愉快なものとなるでしょう。
156(8.XVII). Scr. Romae mense Martio an. 48
CAELIUS CICERONI SAL.
拝啓。
四八年一月下旬(?)、ローマ
カエリウスよりキケロへ
Ergo me potius in Hispania fuisse tum quam Formiis, cum tu profectus es ad Pompeium!
さては、あなたがポンペイウスのもとへ出発した時、私はフォルミアエ(キケロがいた所)でなくヒスパニアにいたのですね!
quod utinam aut Appius Claudius in hac parte aut in ista parte C. Curio,
せめて、アッピウス・クラウディウスがこちらの味方についているか、ガイウス・クリオがそちらの味方についていたらよかったのに。
cuius amicitia me paullatim in hanc perditam causam imposuit;
クリオとの友情が、じわじわと私をこの破滅的な立場に引き込んでいったのです。
nam mihi sentio bonam mentem iracundia et amore ablatam.
今や、私は一方への怒りと他方への愛情とのために理性的な判断力を失ってしまったのだと気づいています。
Tu porro, cum ad te proficiscens Arimino noctu venissem, dum mihi pacis mandata(委任) das ad Caesarem et mirificum(驚くべき) civem agis,
一方、あなたのほうはといえば、私がアリミヌム(ルビコン川以南のカエサル軍が占拠している町)へ向けて出発するにあたって(1月7日)、夜にあなたのもとを訪れたとき、カエサルに向けて平和を勧める伝言を私に託して、立派な市民を演じておられましたが
amici officium neglexisti neque mihi consuluisti.
そのあなたは、友人としての務めをまったく怠り、私のことを真険に考えてくれなかったのです。
Neque haec dico, quod diffidam huic causae, sed, crede mihi, perire satius(より望ましい) est quam hos videre.
こちらの陣営の正しさを疑っているからこんなことを言うのではありません。そうではなく、信じていただきたいのですが、ここ(ローマ)にいる(カエサル派の)奴らの顔を見るくらいなら死んだほうがよっぽどましだということなのです。
Quod si timor vestrae crudelitatis non esset, ejecti jam pridem hinc essemus(未完接);
あなた方ポンペイウス派の残忍さが恐がられていなかったら、私はとうの昔に、ここから飛び出していたでしょう(ローマにいる方が安全?)。
nam hic(ローマ) nunc praeter feneratores(高利貸し) paucos nec homo nec ordo quisquam est nisi Pompeianus.
というのも、今やこの地では、少数の金貸しどもを除いて、個人も階級もポンペイウス派でないものはないからです。
Equidem jam effeci, ut maxime plebs et qui antea noster fuit populus vester esset.
私の努力のおかげで、とりわけ下層民が、そして以前はわれわれの味方であった民衆が、今やあなた方の味方になったのです。
"Cur hoc?" inquis. Immo reliqua exspectate:
「どうしてそんなことに」と、あなたはお尋ねになるでしょう。いや、続きはお楽しみに、というところです。
vos invitos vincere coegero.
あなた方にその気がなかろうと、私はあなた方を勝たせるよう努めましょう。
†Arruntanum me Catonem†:
私がまるでカトーだ、といって驚くでしょうか。
vos dormitis, nec haec adhuc mihi videmini intelligere,
あなた方は眠っているのです。そして、これまでのところ、こちらの状況などまるで分かっていないように私には見えます。
qua nos pateamus et quam simus imbecilli.
つまり、どこでわれわれが攻撃に弱いか、どれほど戦力が脆弱か、ということです。
Atque hoc nullius praemii spe faciam,
そして、私がこんなことをするのは、何らかの見返りを期待してではありません。
sed, quod apud me plurimum solet valere, doloris atque indignitatis causa.
常に私の行動を最も左右するもの、すなわち苦悩と怒りのためなのです。
Quid istic facitis? proelium exspectatis, quod firmissimum haec?
あなた方は、そちらで何をしているのでしょうか。戦闘を待っているのでしょうか。戦闘こそ、こちらの切り札ですよ。
vestras copias non novi: nostri valde depugnare(決戦する) et facile algere(凍える) et esurire(飢える) consuerunt.
あなた方の戦力については、何も知りません。わが軍の兵士たちは、向こう見ずな戦闘はお手のもので、寒さと飢えなどものともしない連中です。
234(6.VI). Scr. Romae (post VII. K. Sext.) an. 45
M. CICERO S. D. A. CAECINAE
四六年十二月頃、ローマ
マルクス・キケロよりアウルス・カエキナへ
[1] Vereor, ne desideres(miss) officium meum, quod tibi pro nostra et meritorum multorum et studiorum parium(等しい) conjunctione(友好) deesse non debet—
拝啓。私が務め(カエサルへのとりなし)を果たさぬことをおうらみになっているのではないかと心配しています。われわれの互いに対する献身や相似た勉学の絆からすれば、務めを果たさぬことは許されぬことになるからです。
sed tamen vereor, ne litterarum a me officium(務め) requiras(得ようとする).
けれども、ともかく、貴兄がわたしの手紙を待ち焦がれておられるのではないかと気がかりです。
quas tibi et jam pridem et saepe misissem, nisi quotidie melius exspectans gratulationem quam confirmationem(激励) animi tui complecti(不 含む) litteris maluissem.
毎日よりよいこと(カエサルの許しが出てローマへの帰ること)を期待していたので、貴兄の心を鼓舞する激励の言葉よりは慶賀の言葉を手紙に込めたいと思っていたのでなければ、もっと以前に、それもたびたびお送りしていたことでしょう。
Nunc, ut spero, brevi gratulabimur: itaque in aliud tempus id argumentum epistulae differo;
とにかく、私の期待どおりなら、貴兄に祝意を表せられるのももう間近のことと存じます。それゆえ、この推測のことはまた別の手紙に譲ることにいたしましょう。
[2] His autem litteris animum tuum, quem minime imbecillum esse et audio et spero,
ところで、この手紙では、弱音を吐くことなど決してないと人伝てに聞きもし、また、さもあらんと思いもする貴兄の心を、
etsi non sapientissimi, at amicissimi hominis auctoritate confirmandum etiam atque etiam puto,
誰よりも賢明ではないにせよ、誰よりも貴兄を愛する人間として、私の忠言で繰り返し励ます必要があるとも思わないとしても
nec iis quidem verbis, quibus te consoler ut afflictum et jam omni spe salutis orbatum, sed ut eum, de cuius incolumitate non plus dubitem, quam te memini dubitare de mea;
私が使う言葉も、打ちひしがれ、復権のあらゆる希望を絶たれた人であるかのごとくに貴兄を慰藉する言葉ではなく、私もよく覚えているように、貴兄が私の復権を危ぶまれていなかったのと同様、私もその復権を決して危ぶんではいない、そういう人に与える言葉といたします。
nam, cum me ex re publica expulissent ii, qui illam cadere posse stante me non putarunt, memini me ex multis hospitibus, qui ad me ex Asia, in qua tu eras, venerant, audire te de glorioso et celeri reditu meo confirmare.
こう申すのも、私が踏ん張っているかぎり共和国は崩壊しないと考えていた者たちが私を共和国から追放したとき、貴兄の滞在先のアジアからの途次、私のもとを訪ねてくれた何人もの客人から、貴兄が私の栄えある速やかな帰国を断言されていると聞かされたのを覚えているからなのです。
[3] si te ratio quaedam Etruscae disciplinae, quam a patre, nobilissimo atque optimo viro, acceperas, non fefellit,
貴兄がこの上なく高貴にして、誰よりも優れた尊父から学び知られたエトルリアの教義(=占い)の驚くべきある種の理論に偽りがないとすれば、
ne nos quidem nostra divinatio fallet, quam cum sapientissimorum virorum monitis atque praeceptis plurimoque, ut tu scis, doctrinae studio, tum magno etiam usu tractandae rei publicae magnaque nostrorum temporum varietate consecuti sumus;
私が誰よりも英知ある賢人たちの教訓や教説、さらに、貴兄もご承知のとおりの多大な学問の研鑽とともに、共和国の行政の経験や今の時代の転変の経験を通して手に入れた予見の能力にも、やはり偽りはありません。
[4] cui quidem divinationi hoc plus confidimus, quod ea nos nihil in his tam obscuris rebus tamque perturbatis umquam omnino fefellit.
私のその予見の能力は、これほど混乱し一寸先は闇の今の情勢の中で、いかなる事柄においてであれ、一度たりとも私を欺かなかったものであり、なおさら私は全幅の信頼を置いているのです。
Dicerem, quae ante futura dixissem, ni vererer, ne ex eventis fingere viderer;
結果から捏造していると思われる恐れがなければ、将来そうなるであろうとかつて私が語ったことを今ここでお話してもいいのです。
sed tamen plurimi sunt testes me et initio, ne conjungeret se cum Caesare, monuisse Pompeium et postea, ne se dijungeret:
それはともかく、私が当初は、ポンペイウスにカエサルと手を結ばないよう勧告した事実についても、のちにはカエサルと袂を分かたないよう勧告した事実についても、証人は大勢おります。
conjunctione frangi senatus opes, dijunctione civile bellum excitari videbam,
二人が手を結べば元老院の勢力が粉砕され、二人が袂を分かてば内乱が誘発されることになる、と私は見て取っていたからです。
atque utebar familiarissime Caesare, Pompeium faciebam plurimi,
それに、私はカエサルとはきわめて呢懇に接し、ポンペイウスのことはきわめて高く評価しておりました。
sed erat meum consilium cum fidele Pompeio, tum salutare utrique.
もっとも、私の方針はポンペイウスに対して忠実であると同時に、両者にとって有益なものだったのです。
[5] Quae praeterea providerim, praetereo;
私がさらに予見していたことについては語らずにおきます。
nolo enim hunc de me optime meritum existimare ea me suasisse Pompeio, quibus ille si paruisset, esset hic quidem clarus in toga et princeps, sed tantas opes, quantas nunc habet, non haberet:
平和になったときにあの人(カエサル)が名声と指導者の地位を保つことはあっても、今ほどの強大な権力を手にすることがないように、私が何かの策をポンペイウスに説きつけたが、ポンペイウスに聞き入れられなかったなどと、私の恩人であるあの人(カエサル)に思われるのは、私の本意ではないからです、
eundem in Hispaniam censui; quod si fecisset, civile bellum nullum omnino fuisset.
ポンペイウスはヒスパニアに出かけるべきだ、というのが私の意見でした。彼がそうしていれば、内乱などまったくなかったでしょう。
Rationem haberi(配慮する) absentis non tam pugnavi ut liceret, quam ut, quoniam ipso consule pugnante populus jusserat, haberetur.
不在者の執政官立候補を認めることについては、私はそれが許されるように奮闘したのではなく、執政官(ポンペイウス)みずから奮闘して、民衆がそれを決議したので、認められたにすぎません。
causa orta belli est: quid ego praetermisi aut monitorum(警告) aut querelarum, cum vel iniquissimam pacem justissimo bello anteferrem?
しかし、戦争の口実が出来てしまいました(=護民官の拒否権無視)。私はあらゆる機会をとらえて警告を発したのです。その時には、たとえいかに不正な平和でも最も正しい戦争よりもましだと思ったからです。
[6] victa est auctoritas mea, non tam a Pompeio(nam is movebatur), quam ab iis, qui duce Pompeio freti peropportunam(好都合) et rebus domesticis(私的な) et cupiditatibus(野心) suis illius belli victoriam fore putabant.
しかし、私の勧告は無視されたのです。ポンペイウスによって無視されたのではなく(彼は私の勧告に心を動かされていたのです)、むしろ、将帥ポンペイウスを当てにして、あの戦いに勝てば私的な利益と自分たちの野心に好都合と考えた者たちに無視されたのです。
Susceptum bellum est quiescente me,
戦いが始まってから、私はじっとしていました。
depulsum ex Italia manente me, quoad potui,
彼らがイタリアから去ってしまったあとも、私ができるかぎりイタリアにとどまり続けました。
sed valuit apud me plus pudor meus quam timor: veritus sum deesse Pompeii saluti, cum ille aliquando non defuisset meae.
しかし、私を突き動かしたのは、恐怖心よりは羞恥心でした。ポンペイウスは以前私の復権への援助を惜しまなかった人ですから、その彼を助けられないのを私は恥じたのです。
Itaque vel officio vel fama bonorum vel pudore victus, ut in fabulis Amphiaraus, sic ego
その後、あるいは義務感に、あるいは善き人々の評判に、あるいは廉恥心に負け、私は、劇中のアンピアラオス(テーバイ攻めの七将の一人、敗戦を予知していた)のように、
'prudens et sciens
ad pestem ante oculos positam'
それと知りつつ覚悟の上で、
目前に迫る災いへと
sum profectus; quo in bello nihil adversi accidit non praedicente me.
出立したのです。この戦いで生じた災難で、私が予言しなかったような災難は何一つありません。
[7] Qua re, quoniam, ut augures et astrologi solent, ego quoque augur publicus ex meis superioribus praedictis constitui apud te auctoritatem angurii et divinationis meae,
というわけで、他の島卜官や天文学者と同様、私もまた、公けに任じられた鳥卜官として、これまでの予言によって私の卜占や予見の信憑性を貴兄に認めいただけることをなしてきたのですから、
debebit habere fidem nostra praedictio.
当然、今回の私の予言にも信を置いていただけるものと思います。
Non igitur ex alitis(鳥) volatu nec e cantu sinistro oscinis(鳴く鳥), ut in nostra disciplina est, nec ex tripudiis solistimis(完璧な) aut soniviis tibi auguror,
さてそこで、私は貴兄の未来を占うのですが、それはわれわれ鳥卜官の教義にあるような鳥の飛来や左手に聞こえる鳥の声、あるいは餌の完璧な落下やその落下音からではありません。
sed habeo alia signa, quae observem; quae etsi non sunt certiora illis, minus tamen habent vel obscuritatis vel erroris.
私には観察すべき別の徴候があります。この徴候は、そうした前兆に比べて、確実性という点では劣るものの、曖昧さや誤解の少なさという点ではまさるとも劣らないものなのです。
[8] notantur autem mihi ad divinandum signa duplici quadam via, quarum alteram duco e Caesare ipso, alteram e temporum civilium natura atque ratione.
予見のために、私には二つの徴候が見られます。一つはカエサルその人からの徴候、一つは現在の一般的な政治状況からの徴候です。
In Caesare haec sunt: mitis clemensque natura, qualis exprimitur praeclaro illo libro 'Querelarum' tuarum;
カエサルには次のような点が認められます。すなわち、貴兄の例の素晴らしいご著作『諫言』で表わされているような穏和で慈悲深い性格。
accedit, quod mirifice ingeniis excellentibus, quale est tuum, delectatur;
えて、貴兄のような優れた才能に驚くほどの喜びを彼が覚えるという事実もあります。
praeterea cedit multorum justis et officio incensis, non inanibus aut ambitiosis, voluntatibus, in quo vehementer eum consentiens Etruria movebit.
さらに、多く人たちの支援が無意味なものあるいは利己的なものでなく、正当なもの義務感に駆られたものであるかぎり、彼はその支援を聞き入れるということがあります。この点で、エトルア地方の人々の一致した貴兄への支援は彼の心を動かすことでしょう。
Cur haec igitur adhuc parum profecerunt(成功する)?
では、こうしたものがこれまでのところそれほどの効果を現していないのは、なぜなのでしょうか。
[9] quia non putat se sustinere causas posse multorum, si tibi, cui justius videtur irasci posse, concesserit.
仮に彼が貴兄に対して強い怒りを抱くことが正当と認められるのに、貴兄に譲歩したりすれば、多くの人々の訴えを断れなくなると彼が考えているからにほかなりません。
"Quae est igitur," inquies, "spes ab irato?"
「では、怒っている人から何を期待できるのか」と、貴兄はおっしゃるかもしれません。
Eodem e fonte se hausturum intelligit laudes suas, e quo sit leviter aspersus.
それは、自分に冷水を浴びせかけたのと同じその泉から賞賛の水も汲み取れることを彼は分かっているということです。
Postremo homo valde est acutus et multum providens:
最後に、彼はきわめて鋭敏な知力と大いなる先見の明をもった人です。
intelligit te, hominem in parte Italiae minime contemnenda facile omnium nobilissimum et in communi re publica cuivis summorum tuae aetatis vel ingenio vel gratia vel fama populi Romani parem, non posse prohiberi re publica diutius;
貴兄はイタリアの決して侮れないエトルリア地方で誰よりも抜きん出て高貴な人であり、また共和国において、才能の点でも人望の点でも、あるいはローマ国民の評価という点でも同年輩の最高の人たちの誰とも肩を並べる人であるので、その貴兄が国政に近づくのをこれ以上長く拒み続けることはできないことが彼には分かっています。
nolet hoc temporis potius esse aliquando beneficium quam jam suum.
また彼は、この赦免の恩恵をすぐに与えずに将来に引き伸ばすことで、自分の恩恵ではなく、時の恩恵とされることを望んではいないはずです。
[10] Dixi de Caesare; nunc dicam de temporum rerumque natura:
カエサルについては以上です。次には現在の状況について述べることにしましょう。
nemo est tam inimicus ei causae, quam Pompeius animatus melius quam paratus susceperat, qui nos malos cives dicere aut homines improbos audeat;
われわれのことを悪しき市民、あるいは不道徳な人間とあえて呼ぶほどに、ポンペイウスが計画的ではなく一時の高ぶりから選んだ党派に対して敵対心を抱いている者は一人もいません。
in quo admirari soleo gravitatem et justitiam et sapientiam Caesaris: numquam nisi honorificentissime Pompeium appellat.
この点に関して、私は常々カエサルの重厚さや正義や英知に賛嘆の念を覚えています。彼がポンペイウスの名を口にするとき、これ以上はない敬意を込めた丁重な口ぶりでなかった例は一度もありません。
"At in ejus persona multa fecit asperius."
「しかし、公人としてのポンペイウスに対しては、相当手荒な扱いが多々あった」と反論されるかもしれません。
Armorum ista et victoriae sunt facta, non Caesaris.
しかし、それは武器のなせる業、勝利のなせる業なのであって、カエサルのなせる業ではないのです。
At nos quemadmodum est complexus! Cassium sibi legavit; Brutum Galliae praefecit, Sulpicium Graeciae; Marcellum, cui maxime suscensebat, cum summa illius dignitate restituit.
彼はわれわれをどれほど寛大に包容してくれたことでしょう。カッシウスを自分の参謀に任じました。ブルートゥスをガリアの総督に、スルピキウスをギリシアの総督に任じました。最も怒りを覚えていたマルケルスでさえ復権させ、その最大限の名誉を取り戻すのを許したのです。
[11] quo igitur haec spectant? Rerum hoc natura et civilium temporum non patietur, nec manens nec mutata ratio feret,
では、こうしたものは何を指し示しているのでしょうか。物事の本質や政治を取り巻く政治的な状況が次のことを許すはずがないということ、政治の体制が現状のままであるにせよ変化するにせよ、次のことを認めるはずがないということです。
primum ut non in causa pari eadem sit et condicio et fortuna omnium, deinde ut in eam civitatem boni viri et boni cives nulla ignominia(不名誉) notati non reverbantur, in quam tot nefariorum scelerum condemnati reverterunt.
それは第一に、同じ党派に等しく与っていても、すべての者の処遇と運命が同じではないことであり、第二に、非道な罪で断罪されたあれほど多くの者たちが帰国を許されているのに、何ら不名誉な烙印を押されていない善良な人士、善良な市民が帰国を許されないということです。
[12] Habes augurium meum, quo, si quid addubitarem(疑う), non potius uterer quam illa consolatione, qua facile fortem virum sustentarem:
以上が私の占いですが、私がそれにいささかでも疑念を抱いているのなら、そんな占いなどせずに、立派な人なら容易に助けられる慰めの言葉を書き送っているところでしょう。
te, si explorata(確かな) victoria arma sumpsisses pro re publica (ita enim tum putabas), non nimis esse laudandum, sin propter incertos exitus eventusque bellorum posse accidere, ut vinceremur, putasses, non debere te ad secundam fortunam bene paratum fuisse, adversam ferre nullo modo posse.
貴兄が当時考えていたように共和国のために武器を取ったとき、勝利を確信したのであればあまり賞賛すべきこととは言えませんが、戦いの帰趨や結末は不確かなものゆえ、われわれが敗北することもありうるとお考えになっていたのなら、幸運を享受する用意はできていても、不運にはどうしても耐えられないことはないはずだと。
Disputarem etiam, quanto solacio tibi conscientia tui facti, quantae delectationi in rebus adversis litterae esse deberent;
また、こう言うことも出来るでしょう。良心が貴兄にとってどれほど大きな慰めとなるかとか、逆境にあって文学がどれほど大きな喜びとなるはずであると。
commemorarem non solum veterum, sed horum etiam recentium vel ducum vel comitum tuorum gravissimos casus; etiam externos multos claros viros nominarem;
また、昔の人物のみならず、最近の将軍たちや貴兄の同志たちの大きな不運を語り、さらには、数多くの外国の名高い人物の名を列挙することも出来るでしょう。
(levat enim dolorem communis quasi legis et humanae condicionis recordatio);
(いわば人類共通の掟、人類共通の条件を語ることも貴兄の悲しみを軽くするものです)。
[13] exponerem etiam, quemadmodum hic et quanta in turba quantaque in confusione rerum omnium viveremus;
また、ローマにおいてわれわれがいかに大きな騒乱、いかに大きな混乱の中で暮らしているかということも記すことも出来るでしょう。
necesse est enim minore desiderio perdita re publica carere quam bona.
当然のことながら、立派な共和国を失ったことよりも、堕落した共和国を失ったことのほうが、悔恨の思いが小さいからです。
Sed hoc genere nihil opus est: incolumem te cito(すぐに), ut spero, vel potius, ut perspicio(見通す), videbimus.
しかし、こういった類いの言葉はまったく不要です。私の希望どおり、というより私の見通しどおりに、すぐにも無事な貴兄の姿を私は目にすることができるはずです。
Interea tibi absenti et huic, qui adest, imagini animi et corporis tui, constantissimo atque optimo filio tuo, studium officium, operam laborem meum jam pridem et pollicitus sum et detuli(申告する),
その間、私が努力や義務、尽力や労力を惜しまないことは、ローマにいない貴兄にも約束し、また、ローマにいる、貴兄に身も心もそっくりで実にしっかりした優秀な貴兄の子息にも約束し申し出たとおりです。
nunc hoc amplius, quod me amicissime quotidie magis Caesar amplecitur, familiares quidem ejus, sicuti neminem:
というのは、今ではカエサルは日ごとに増して友好的な態度で私に接してくれており、彼の友人も誰よりも私に対して友好的だからです。
apud quem quidquid valebo(影響力がある) vel auctoritate vel gratia, valebo tibi;
私が公私両面でカエサルに対して持てる影響力は、すべて貴兄のために行使する所存です。
tu cura, ut cum firmitudine te animi, tum etiam spe optima sustentes.
貴兄には、どうか強い気持ちと楽観的な見通しを持ってし、ご自分を見失わないようにしていただきたいのです。
325(11.I). Scr. mense Aprili an. 44
D. BRUTUS BRUTO SUO ET CASSIO SAL.
四四年三月二十二日頃、ローマ
デキムス・ブルートゥスよりわがマルクス・ブルートゥスとカッシウスへ
[1] Quo in statu simus, cognoscite: heri vesperi apud me Hirtius fuit; qua mente esset Antonius, demonstravit, pessima scilicet et infidelissima; nam se neque mihi provinciam dare posse aiebat neque arbitrari tuto in urbe esse quemquam nostrum: adeo(その上) esse militum concitatos animos et plebis; quod utrumque esse falsum puto vos animadvertere atque illud esse verum, quod Hirtius demonstrabat, timere eum, ne, si mediocre auxilium dignitatis nostrae habuissemus, nullae partes his in re publica relinquerentur.
われわれがいかなる状況にあるか、認識しておいてくれたまえ。昨日の夕方、私のもとにヒルティウスがおり、アントニウスの意向がどうなのか教えてくれた。言うまでもない、最悪で不誠実きわまる。彼が言うには、自分は私に属州を与えることはできないし、われわれの誰かが首都に安全にいられるか、判断がつかないと。加えて、兵士と民衆が激昂しているとすら言った。そのどちらも偽りであることが君たちには分かると思う。さらに、ヒルティウスが示していたことが真実であることも。つまり、アントニウスはわれわれの威信にあとわずかでも支援が加わったならば、共和国にはもはや彼らに残された役割はなくなるだろうと恐れているのだ。
[2] Cum in his angustiis versarer, placitum est mihi, ut postularem legationem liberam mihi reliquisque nostris, ut aliqua causa proficiscendi honesta quaereretur. Hoc se impetraturum pollicitus est, nec tamen impetraturum confido: tanta est hominum insolentia et nostri insectatio; ac, si dederint, quod petimus, tamen paullo post futurum puto ut hostes judicemur aut aqua et igni nobis interdicatur.
このような窮地に陥っている以上、私は無任の(=私的な)使節権を私とわれわれの仲間のために要請して、出発のための何か歴とした理由を求めるのがよいと思われた。ヒルティウスは自分がこれを取りつけるつもりだと約束したが、私には彼ができるという確信がない。それほど、人々の横暴とわれわれに対する追及は厳しいのだ。さらに彼らがわれわれの求めるものを与えたにしても、ほどなくしてわれわれは敵と宣言されるか、水と火を禁じられることになると思う。
[3] "Quid ergo est," inquis, "tui consili?" Dandus est locus fortunae(運命): cedendum ex Italia, migrandum Rhodum aut aliquo terrarum arbitror. Si melior casus fuerit, revertemur Romam; si mediocris, in exsilio vivemus; si pessimus, ad novissima auxilia descendemus.
「それでは、君の考えはどうだ」と君は言うだろう。運命に場を譲らねばならない。イタリアから退去せねばならない。ロドスかどこかよその地に移住しなければならないと思う。もし巡り合わせがよければ、われわれはローマに戻ってこられるだろう。ほどほどならば、追放地で暮らしていくことになろう。最悪ならば、われわれは最後の最後まであらゆる方策を求めることになる。
[4] Succurret(心に浮かぶ) fortasse hoc loco alicui vestrum, cur novissimum tempus exspectemus potius, quam nunc aliquid moliamur. Quia, ubi consistamus(身を置く場所), non habemus praeter Sex. Pompeium et Bassum Caecilium, qui mihi videntur hoc nuntio de Caesare allato firmiores futuri; satis tempore ad eos accedemus, ubi, quid valeant, scierimus. Pro Cassio et te, si quid me velitis recipere, recipiam; postulat enim hoc Hirtius ut faciam.
おそらく、ここで君たちの誰かに疑問が浮かぶだろう。なぜわれわれは今何も努力せずに、最後の時を待っていなければならないのかと。その理由は、目下のところわれわれは確かな足場となるものをもっていないという事実だ。ただし、Sex.ポンペイウスとバッスス・カエキリウスは別である。私の見るところ、このカエサル(暗殺)の報告が届けば、彼らは力を増すことになる。われわれが彼らのもとに向かうべき時期は、彼らの勢力の状態を把握できた時で十分だろう。カッシウスと君のために、もし君たちに何か私にしてもらいたいことがあるなら、するつもりだ。ヒルティウスがそうするよう私に要求しているからだ。
[5] Rogo vos quam primum mihi rescribatis; nam non dubito, quin de his rebus ante horam quartam Hirtius certiorem me sit facturus. quem in locum convenire possimus, quo me velitis venire, rescribite.
どうかできるだけ速やかに私に返事をくれるよう、君たちにお願いする。というのも、第四時前にヒルティウスがこれらの事柄について私に知らせてくれることは疑いないからだ。どの場所にわれわれが集まることができるか、君たちは私がどこに行くのを希望するか、返事をくれたまえ。
Post novissimum Hirtii sermonem placitum est mihi postulare, ut liceret nobis Romae esse publico praesidio. quod illos nobis concessuros non puto; magnam enim invidiam iis faciemus. Nihil tamen non postulandum putavi, quod aecum esse statuerem.
ヒルティウスとの最後の話のあとで、われわれは公的警護を受けながらローマに滞留する許可を得るのがよいと思われた。しかし、彼らがこれをわれわれに与えるとは思えない。われわれは、彼らに対して激しく敵対することになろう。だが、私が正当であると思うことは何も要求せずにいてはならないと考えた。
327(12.[I]). Scr. exeunte mense Maio an. 44
CICERO CASSIO SAL.
四四年五月三日、ポンペイ
キケローよりカッシウスへ
[1] Finem nullam facio, mihi crede, Cassi, de te et Bruto nostro, id est de tota re publica, cogitandi, cuius omnis spes in vobis est et in D. Bruto; quam quidem jam habeo ipse meliorem, re publica a Dolabella meo praeclarissime gesta;
カッシウス、信じてくれたまえ――私は君とわれらのブルートゥス、つまり全共和国に、果てしなく思いをめぐ らせている。そのいっさいの希望は君たちとデキムス・ブルートゥスにかかっているが、わがドラーベックが に目覚ましい貢献を果たしてくれたおかげで、私としては改善されたと思っている。
manabat enim illud malum urbanum et ita corroborabatur(強くなる) quotidie, ut ego quidem et urbi et otio diffiderem urbano, sed ita compressum est, ut mihi videamur omne jam ad tempus ab illo dumtaxat sordidissimo periculo tuti futuri.
例の首都の悪疫の広がりはとどまることを知らず、日に日にひどさを増すばかりなので、私も首都とその平和に対する信念を失いかけていた。しか し、今回の見事な制圧の結果、今しばらくわれわれは例のおぞましい危難から安全でいられるだろうという気持でいる。
Reliqua magna sunt ac multa, sed posita omnia in vobis: quamquam primum quidque explicemus. Nam, ut adhuc quidem actum est, non regno, sed rege liberati videmur; interfecto enim rege regios omnes nutus tuemur. Neque vero id solum, sed etiam, quae ipse ille, si viveret, non faceret, ea nos quasi cogitata ab illo probamus. Nec ejus quidem rei finem video: tabulae figuntur: immunitates dantur; pecuniae maximae describuntur; exsules reducuntur; senatus consulta falsa deferentur: ut tantummodo odium illud hominis impuri et servitutis dolor depulsus esse videatur, res publica jaceat in iis perturbationibus, in quas eam ille conjecit.
残る仕事は、重大かつ膨大だ。だが、すべては君たちにかかっている。しかし、まず個々に説明しよう。これまで成し遂げられたかぎりでは、われわれは王から解放されたにすぎず、王権からではない。王が殺されたにもかかわらず、われわれは王の意志をことごとく守っている。いや、それどころか、その彼自身、生きていたら決して行わなかったようなことに、あたかも彼の考えだったかのように賛成しているのだ。しかも、そこには終わりが見えない。法令が偽造される、無罪放免が認められる、巨額の金が割り当てられる、追放者らが連れ戻される、偽りの元老院決議が流布するといったありさまで、結局われわれから取り除けられたのは、忌まわしい人間に対するあの嫌悪の情と隷属の悲しみにすぎない。私はそう思わざるをえない。いまだ共和国は、彼によって投げ込まれた混乱のうちに倒れ伏している。
[2] Haec omnia vobis sunt expedienda(解放する), nec hoc cogitandum, satis jam habere rem publicam a vobis: habet illa quidem tantum, quantum numquam mihi in mentem venit optare, sed contenta non est et pro magnitudine et animi et beneficii vestri a vobis magna desiderat.
君たちはこれらすべてを正さねばならない。すでに共和国に十分尽くしたなどと考えてはならない。確かに、すでに共和国は、これ以上願うものが容易に私の心に思い浮かばないほど多くを獲得しているのだが、まだ満足には程遠い。君たちの偉大な精神と偉大な奉仕のゆえ、君たちに偉大な功績を求めているのだ。
Adhuc ulta suas injurias est per vos interitu tyranni; nihil amplius: ornamenta vero sua quae reciperavit?
これまでのところ、 共和国は受けた不正に対して君たちの手を通して独裁者の死によって復讐を果たしたが、それだけだ。共和国は自らの栄誉の何を取り戻したというのか。
ad quod ei mortuo paret, quem vivum ferre non poterat? cuius aera refigere debebamus, ejus etiam chirographa defendimus? At enim ita decrevimus.
あの死者に従うということなのか、生前には耐えられなかったのに。われわれはあの男が銅版に刻ませた法を取り消さなければならなかったのに、彼の下書き書類を守るということか。だが、とにかくわれわれはそう決議したのだ。
Fecimus id quidem temporibus cedentes, quae valent in re publica plurimum; sed immoderate quidam et integrate nostra facilitate abutuntur.
そうしたのは状況に譲歩したからにすぎない、確かに政治では一時の事情がきわめて大きな影響を及ぼすものだが。ところが、一部の連中が恩知らずにも図々しくわれわれの人のよさにつけ入ったのだ。
Verum haec propediem et multa alia coram: interim velim sic tibi persuadeas, mihi cum rei publicae, quam semper habui carissimam, tum amoris nostri causa maximae curae esse tuam dignitatem. Da operam, ut valeas. Vale.
しかし、このこととその他多くについては、また近いうちに直に会って話そう。その間、常に最も愛おしく思ってきている共和国のため、さらにわれわれの愛情のため、私が君の威信を最大に配慮しているということを確信してくれることを望みたい。健康に配慮されんことを。さようなら。
329(11.II). Scr. Lanuvii mense Maio an. 44
BRUTUS ET CASSIUS PRAETORES M. ANTONIO COS.
四四年五月末、ラーヌウィウム
法務官ブルートゥスおよびカッシウスより執政官アントニウスへ
[1] De tua fide et benevolentia in nos nisi persuasum esset nobis, non conscripsissemus haec tibi; quae profecto, quoniam istum animum habes, in optimam partem(好意的に) accipies.
もしもわれわれに対する君の誠意と善意について確信がなかったならば、われわれはこの手紙を君に書き送りはしなかっただろう。だが君にはそうした気持ちがあるのだから、好意をもって読んでいただきたい。
Scribitur nobis magnam veteranorum multitudinem Romam convenisse jam et ad Kalendas Junias futuram multo maiorem: de te si dubitemus aut vereamur, simus nostri dissimiles;
書面でわれわれに伝えられたところでは、大勢の古参兵がすでにローマに集まってきており、六月一日にはさらに多くなるとのことだ。もしわれわれが君に疑いや怖れを抱くならば、我々らしくないことになろう。
sed certe, cum ipsi in tua potestate fuerimus tuoque adducti consilio dimiserimus ex municipiis nostros necessarios, neque solum edicto, sed etiam litteris id fecermius, digni sumus, quos habeas tui consilii participes, in ea praesertim re, quae ad nos pertinet.
だがわれわれ自身、君の支配下にあり、我々は君の意見にしたがって自治都市から来た我々の友人たちを帰らせ、さらに布告のみならず書簡によってそうしているのだから、明らかにわれわれは君の信頼を受けるに値すると思う。とりわけ、我々に関する限りはそうでなければならない。
[2] Quare petimus a te, facias nos certiores tuae voluntatis ni nos: putesne nos tutos fore in tanta frequentia militum veteranorum, quos etiam de reponenda ara cogitare audimus, quod velle et probare vix quisquam posse videtur, qui nos salvos et honestos velit.
それゆえわれわれは、われわれに対する君の意志を明らかにするよう君に要求する。これほど多数の古参兵の中で、果たしてわれわれが安全でいられると思うのかどうかを。彼らが祭壇の再設置を画策していることすら聞いている。われわれの安全と名誉の維持を願う者なら、それを望み、是認するとはとうてい考えられない。
Nos ab initio spectasse otium nec quidquam aliud(†奪) libertate communi quaesisse exitus(主 結果) declarat(動). Fallere nemo nos potest nisi tu, quod certe abest ab tua virtute et fide; sed alius nemo facultatem habet decipiendi(騙す) nos, tibi enim uni credidimus et credituri sumus.
われわれが当初から平和を目的としていたこと、共同体の自由より他は何も求めてはいなかったことは、この結果から明らかだ。ただ一人、君を除いては、われわれを騙すことは誰もできない。そして、それは明らかに君の徳性と誠心に背馳する。他には誰もわれわれを陥れる力をもたない。なぜなら、われわれは君一人を信じてきたし、これからも信頼していくつもりだからだ。
[3] Maximo timore de nobis afficiuntur amici nostri, quibus etsi tua fides explorata(確か) est, tamen illud in mentem venit, multitudinem veteranorum facilius impelli ab aliis quolibet quam a te retineri posse.
友人たちはわれわれのことでひどい心配に苛(さいな)まれている。たとえ君の誠意が確認されていても、次の懸念があるからだ。つまり、君が古参兵の大群を抑えるよりも、それを他の人たちがどこでも好きなところへ駆り立てるほうが容易にできるという事実である。
Rescribas nobis ad omnia rogamus; nam illud valde leve est ac nugatorium, ea re denuntiatum esse veteranis, quod de commodis eorum mense Junio laturus esses;
以上、われわれの尋ねることすべてについて返事をくれたまえ。なぜなら、例の言い訳、古参兵に召集をかけたのは君が六月に彼らの権益を元老院で擁護するためだなどという言辞は、まったく浅薄な上に戯言にすぎないからだ。
quem enim impedimento futurum putas, cum de nobis certum sit nos quieturos(大人しくする)? Non debemus cuiquam videri nimium cupidi vitae, cum accidere nobis nihil possit sine pernicie et confusione omnium rerum.
そもそも君は誰が障碍になると思っているのか。われわれについて言えば、平穏にしていることは確実なのに。われわれに降りかかることは、あらゆる混乱と破滅をともなわずにはいないのだから、われわれとしては命惜しさに汲々としていると人に見られたくはないのだ(=おどし)。
331(7.XXII). Scr. anno incerto
CICERO TREBATIO SAL.
前四十六年
キケロよりトレバティウスへ
Illuseras(馬鹿にする) heri inter scyphos(飲み会), quod dixeram controversiam(争点) esse, possetne heres, quod futurum antea factum esset, furti(属 窃盗) recte agere(+属).
君は昨日、酒杯を交わしている最中に、私が言ったことに対して鼻で笑って馬鹿にしたね。私が『相続人が、相続が確定する前に(被相続人の生前に)発生していた窃盗について、はたして正当に窃盗訴訟を起こすことができるか否かについては、法学者の間で議論があるのだ』と言ったことに対してさ。
Itaque, etsi domum bene potus(酔って) seroque redieram, tamen id caput(章), ubi haec controversia est, notavi(印) et descriptum(書き写す) tibi misi, ut scires id, quod tu neminem sensisse dicebas, Sex. Aelium, M'. Manilium, M. Brutum sensisse. ego tamen Scaevolae et Testae assentior.
そういうわけで、私はすっかり泥酔して、夜遅くに家に帰ったのだったが、それでもなお、この議論が記載されている(法律書の)まさにその章を引っ張り出して印をつけ、書き写したものをこうして君に送ることにした。君が『そんなことを考えている法学者など一人もいない』と断言していたその学説を、ほかならぬセクストゥス・アエリウス、マニウス・マニリウス、そしてマルクス・ブルトゥスといった(法学界のレジェンドたちが)確かに主張していたということを、君に思い知らせてやるためにね。
332(7.XXI). Scr. in Tusculano mense Maio aut Junio an. 44
CICERO TREBATIO SAL.
前四十四年六月後半トゥスクルム
キケロよりトレバティウスへ
Sili causam te docui. is postea fuit apud me. Cum ei dicerem tibi videri sponsionem(誓約) illam nos sine periculo facere posse, 'si bonorum(遺産) Turpiliae possessionem(占有権) Q. Caepio praetor ex edicto suo mihi dedit',
シリウスの訴訟の件、君には以前説明しておいたよね。その後、彼が私の家へやってきたのだ。
私は彼に、「テスタ君の見解では、『もし法務官のクィントゥス・カエピオが、その告示に基づいて、私(シリウス)にトゥルピリアの遺産占有権を認めたのであれば』という条件で誓約を交わすのは、こちらにとって何のリスクもないらしいよ」と伝えてやったのだ。
negare(V) aiebat Servium(S) tabulas(文書) testamenti esse eas, quas instituisset(作成) is, qui factionem(作成権) testamenti non habuerit; hoc idem Offilium dicere.
ところがシリウスが言うには、「あの法律家のセルウィウス(・スルピキウス・ルフス)が『遺言作成権を持たない者が遺したような文書は、そもそも遺言書とは認められない』と否定しており、さらに法律家のオフィリウスも全く同じことを言っている」というのだ。
tecum se locutum negabat meque rogavit, ut se et causam suam tibi commendarem. Nec vir melior, mi Testa, nec mihi amicior P. Silio quisquam est, te tamen excepto(例外).
シリウスは、君とはまだ(この件で直接)話をしていないと言って、自分と自分の裁判のことを君によろしく推薦してほしいと私に頼んできたのだ。我がテスタよ、プブリウス・シリウスほど素晴らしい男、そして私にとって親しい友人は(君という例外を除けば)他には誰もいないのだよ。
gratissimum mihi igitur feceris, si ad eum ultro veneris eique pollicitus eris; sed, si me amas, quam primum(出来るだけ早く). hoc te vehementer etiam atque etiam(何度も何度も) rogo.
だから、もし君が自分から進んで彼のところへ足を運び、力を貸すと約束してくれたなら、これほど私にとって有り難いことはない。
頼む、私を愛しているなら、一刻も早く頼む。このことだけは、君に何度でも、どれほど強調してもしすぎるということはないのだ。
333(7.XX). Scr. Veliae XIII. Kal. Sextiles(八月) an. 44
前四十四年七月二十日ウェリア(南イタリア)
CICERO TREBATIO SAL.
キケロよりトレバティウスへ
Amabilior mihi Velia fuit, quod te ab ea sensi amari. sed quid(なぜ) ego dicam te, quem quis non amat?
ウェリアの町は、私にとって以前よりもいっそう愛おしい場所になったよ。なぜなら、その町の住民たちから、君がどれほど熱烈に愛されているかを肌で感じることができたからね。いや、それにしても、わざわざ言うまでもないことか。君のことを愛さない人間なんて、そもそもこの世に一人だっているものかね。
Rufio, medius fidius(誓う), tuus ita desiderabatur(いなくて寂しい), ut si esset unus e nobis(友人); sed te ego non reprehendo, qui illum ad aedificationem(建築) tuam traduxeris(現場監督に).
真実の神にかけて誓うが、君のところのルフィオ(解放奴隷)がいなかったのは、まるで私の身内の誰か一人が欠けてしまったかのように、本当に寂しく思われたものだよ。だが、君を責めるつもりはない。君の大邸宅の建築のために、彼を引き抜いて連れて行ったというのだからね。
quamquam enim Velia non est vilior(安い) quam Lupercal, tamen istuc malo quam haec omnia. Tu, si me audies(従う), quem soles, has paternas possessiones tenebis—nescio quid enim Velienses verebantur—, neque Heletem, nobilem amnem, relinques nec Papirianam domum deseres.
確かにウェリア(君の領地)は、あのルペルカルの丘(ローマの聖地)ほどの価値はある。だが私は、それらすべて(ローマの高級地)よりも、ここウェリアの土地の方がずっと好きなのだ。もし君が、いつものように私の言うことに耳を傾けてくれるなら、この先祖代々の遺産を絶対に手放さずに持ち続けなさい。なんだかウェリアの住民たちは、(君が土地を売ってしまうのではないかと)ひどく心配していたからね。あの名高きヘレス川を置き去りにしてはならないし、パピリウスの館を見捨ててはならないよ。
quamquam illa quidem habet lotum, a quo etiam advenae(旅人) teneri solent; quem tamen si excideris(切倒す), multum prospexeris(眺望).
もっとも、あのパピリウスの館は、そこを訪れる旅人さえも魅了して足を止めさせてしまうほどの素晴らしいロートスの木が植えられているけれどね。ただ、あの木さえ君が切り倒してくれれば、そこからの見晴らしは、めちゃくちゃ良くなる(素晴らしい前途が開ける)と思うのだけれど(笑)。
2. sed in primis opportunum videtur, his praesertim temporibus, habere perfugium primum eorum urbem, quibus carus sis, deinde tuam domum tuosque agros, eaque(しかも) remoto, salubri, amoeno loco; idque etiam mea interesse, mi Trebati, arbitror.
だが何よりも、とりわけ今のこのような不穏な時代においては、避難所を確保しておくことが極めて時宜にかなっているように思われるのだ。まず第一に、君が住民から愛されているその町(ウェリア)を、第二に、君自身の家と領地をね。それも、世俗から離れ、健康的で、心地よい場所にあるのだから。そして我がトレバティウスよ、そのことは私自身の利益にもなる、と私は考えているのだよ。
Sed valebis meaque negotia(用事) videbis meque dis juvantibus ante brumam exspectabis.
まあ、とにかく健康でいてくれ。そして(ローマの)私の諸々の用事をよろしく頼む。神々の加護があれば、冬至(冬が本格化する前)には、私の帰還を待っていてくれればいい。
3. Ego a Sex. Fadio, Niconis discipulo(弟子), librum abstuli Nίκωνος περὶ Πολυφαγίας(大食い). o medicum suavem meque docilem(教えやすい) ad hanc disciplinam!
私は、あのニコンの弟子であるセクストゥス・ファディウスから、ニコン著『大食いについて』という本をぶんどって(借りパクして)やったよ。いやあ、なんて素晴らしい医者(ニコン)なんだ。そして、この学問(=大食いの修行)に対して、なんと私は素直で優秀な生徒なんだろう(笑)。
sed Bassus noster me de hoc libro celavit(隠す), te quidem non videtur. Ventus increbrescit. Cura, ut valeas. XIII. Kal. Sextil(八月一日の十三日前). Velia.
しかし、私たちの友人であるバッススは、この本の存在を私に隠していたのだ。どうやら、君には隠していなかったようだけれどね(君が教えてくれなかったのも水臭いな)。さあ、風が強くなってきた。出航の時間だ。
体調にはくれぐれも気をつけて。
七月二十日、ウェリアにて。
334(7.XIX). Scr. Regii V. Kal. Sextili. an. 44
前四十四年七月二十八日レギウム
CICERO TREBATIO SAL.
キケロよりトレバティウスへ
Vide, quanti apud me sis (etsi jure id quidem, non enim te amore vinco, verum tamen): quod praesenti tibi prope subnegaram(過去完), non tribueram certe, id absenti debere(与えずにおく、借りたままにする) non potui.
私がどれほど君を大切に思っているか、これを見てよく考えてみてくれ(もっとも、それは当然の権利だけどね。私の君への愛が、君の私への愛に勝っているわけではないのだから。しかし、それにしてもだ)。君が目の前にいた時には、頼まれてもほとんど拒絶するか、少なくとも本を書く約束を与えようとはしなかった。しかし、君が目の前にいなくなると、その義理を返さないわけにはいかなくなってしまったのだ。
itaque, ut primum(〜すぐ) Velia navigare coepi, institui Topica Aristotela conscribere(作成) ab ipsa urbe commonitus(思い出す) amantissima tui. eum librum tibi misi Regio scriptum(書き終え), quam planissime(分かりやすい) res illa scribi potuit.
そういうわけで、ウェリアから船出してすぐに、私はアリストテレスの『トピカ』の執筆に取りかかったのだ。君のことを熱烈に愛しているあのウェリアの町そのものが、私に君への約束を思い出させてくれたからね。その本を、ここレギウムの町で書き上げ、君のもとへと送る。これ以上ないほど分かりやすく書いたつもりだよ。
sin tibi quaedam videbuntur obscuriora(難解), cogitare debebis nullam artem litteris(読むこと) sine interprete et sine aliqua exercitatione percipi(理解) posse.
もし君にとって、いくつかの部分が少し難解に感じられたとしても、どんな専門技術であれ、解説者やある程度の訓練なしに、ただ文字を読むだけで習得することなど不可能だということを思い出すべきだ。
Non longe abieris(未2s>abeo): num jus civile vestrum ex libris(法律書) cognosci potest? qui quamquam plurimi sunt, doctorem(教師) tamen usumque(経験) desiderant(必要).
遠くの例を引くまでもない。君たちがやっているローマ法は、はたして本を読むだけで理解できるかね。法律書ならいくらでもあるが、それでもやはり、指導者と実務を必要とするではないか。
quamquam tu, si attente(注意深く) leges, si saepius, per te(独力で) omnia consequere(未2s) ut certe intelligas; ut vero etiam ipsi tibi loci(論拠) proposita quaestione occurrant(浮かぶ), exercitatione consequere(命), in qua quidem nos te continebimus, si et salvi redierimus et salva ista offenderimus(見つける).
V. Kal. Sextil(8月1日の5日前) Regio.
とはいえ君なら、注意深く、そして何度も繰り返し読めば、完全に理解できるようになるはずだ。しかし、何らかの論題(具体的な訴訟案件)が提示されたときに、その論拠(議論を組み立てるための引き出し)の側から、君の頭の中に自然と浮かび上がってくるようになるためには、やはり実践的な訓練によってそれを獲得せねばならない。その訓練に関して言えば、私が君をガッツリとそこに引き留めておくつもりだよ。もし、私が無事にローマへ帰り着くことができ、そしてローマのあの一帯が、無事なままでいてくれればの話だけれどね。
7月25日、レギウムにて。
343(11.VI). Scr. Romae exeunte mense Decembri an. 44
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.
四四年九月末、ローマ
マルクス・キケロより将軍、予定執政官デキムス・ブルートゥスへ
[1] Lupus noster cum Romam sexto die Mutina venisset, postridie me mane convenit: tua mihi mandata diligentissime exposuit et litteras reddidit. Quod mihi tuam dignitatem commendas, eodem tempore existimo te mihi meam [dignitatem] commendare, quam mehercule non habeo tua cariorem: quare mihi gratissimum facies(嬉しい), si exploratum habebis tuis laudibus nullo loco nec consilium nec studium meum defuturum.
われらのルプスがムティナを発って五日後にローマに到着し、その翌朝、私を訪ねてくれた。彼は君の私宛の伝言を注意深く説明し、手紙を渡してくれた。君が私に君の威信を託すということは、それと同時に君が私の威信――実際のところ、私はそれを君の威信ほど大切に思っていないのだが――を私に託しているのだと考えている。それゆえ、君の栄誉のために、いかなる点においても、私の支持と助言が欠けることはないということを確認してくれるのならば、何にもまして嬉しく思う。
344(12.II). Scr. Romae exeunte mense Septembri an. 44
CICERO CASSIO SAL.
四四年九月十九日から十月二日の間、ローマ
キケロよりカッシウスへ
[1] Vehementer laetor tibi probari sententiam et orationem meam; qua si saepius uti liceret, nihil esset negotii libertatem et rem publicam reciperare; sed homo amens et perditus multoque nequior quam ille ipse, quem tu nequissimum occisum esse dixisti, caedis initium quaerit, nullamque aliam ob causam me auctorem fuisse Caesaris interficiendi criminatur, nisi ut in me veterani incitentur: quod ego periculum non extimesco, modo vestri facti gloriam cum mea laude communicet. Ita nec Pisoni, qui in eum primus invectus est nullo assentiente, nec mihi, qui idem tricesimo post die feci, nec P. Servilio, qui me est consecutus, tuto in senatum venire licet; caedem enim gladiator quaerit ejusque initium a.d. XIII. Kal. Octobr. a me se facturum putavit, ad quem paratus venerat, cum in villa Metelli complures dies commentatus esset; quae autem in lustris et in vino commentatio potuit esse? itaque omnibus est visus, ut ad te antea scripsi, vomere suo more, non dicere.
君が私の発議と演説に賛同してくれることを大変嬉しく思う。もしも私があのような演説をより頻繁に行うことが許されたのならば、自由と国家を回復するのは何の造作もなかっただろう。ところが、あの狂気に憑かれた破滅男が、かつて殺された最も悪逆な人間と君が語った男以上に悪逆の徒輩が、殺人のきっかけを探しまわっているのだ。奴は私がカエサル殺害の張本人だったなどと糾弾しているが、私に対して古参兵の敵意を煽る以外、いかなる理由もありえない。だが、私はそんな危険に怯みはしない、あいつが君たちの行為の栄光を私の栄誉に結びつけてくれるかぎりは。そのようなわけで、誰の賛同も得られなかったが、彼に最初の非難を浴びせたピソーも、その三十日後に同じことをした私も、私のあとに続いたプブリウス・セルウィリウスも、無事に元老院に出席することを許されずにいる。あの剣闘士は殺人を目論んでおり、九月十九日に私を手始めにする気でいた。その日のため準備をしてやって来たが、それまで奴はメテッルスの別荘で何日も演説の案を練っていたのだ。だが、あの酒浸りと放藩の根城でどんな準備ができたというのか。だから、その結果は、前にも君に書いたように、彼のいつもの流儀になり、語るのではなく吐いているように皆に思われたのだ。
[2] Qua re, quod scribis te confidere auctoritate et eloquentia nostra aliquid profici posse, nonnihil, ut in tantis malis, est profectum; intelligit enim populus Romanus tres esse consulares, qui, quia, quae de re publica bene senserit, libere locuti sint, tuto in senatum venire non possint. Nec est praeterea, quod quidquam exspectes; tuus enim necessarius affinitate nova delectatur: itque jam non est studiosus ludorum infinitoque fratris tui plausu dirumpitur; alter item affinis novis commentariis Caesaris delenitus est. Sed haec tolerabilia: illud non ferendum, quod est, qui vestro anno filium suum consulem futurum putet ob eamque causam se huic latroni deservire prae se ferat.
そのようなわけで、私の権威と雄弁によって何らかの達成が得られることを確信すると、君は書いているが、確かにこれほどの災禍にあっても多少は達成されている。ローマ国民は、三人の執政官格の人間が国家について憂慮して自由に語ったという理由で、元老院に安全に登院できないでいることを理解しているからだ。だが、それ以外に期待できることは何もない。君の親類の男は、新しい縁組にたいそうな喜びようで、もはや観劇熱はすっかり冷めて、君の兄弟に延々と続く拍手喝采に破裂せんばかりだ。同じくもう一人の親戚は、カエサルの新しい覚え書きで懐柔されてしまった。しかし、彼らはまだいい。我慢がならないのは、君たちのものになるはずの年に自分の息子が執政官になると思っている奴で、そのために彼はあの盗賊のために奴隷奉公することを公言してはばからない始末だ。
[3] Nam L. Cotta, familiaris meus, fatali quadam desperatione, ut ait, minus in senatum venit;
私の友人のルキウス・コッタは、彼の言うところ、まったく宿命的な絶望のために、あまり元老院に来ない。
L. Caesar, optimus et fortissimus civis, valetudine impeditur;
勇気に群を抜く最良の市民、ルキウス・カエサルは身体の不調に妨げられている。
Ser. Sulpicius et summa auctoritate et optime sentiens non adest; reliquos exceptis designatis ignosce mihi si non numero consulares.
セルウィウス・スルピキウス、あの最高の権威をそなえた憂国の人士は不在だ。他の人々は、予定執政官を除いて、執政官格に数え入れていないけれども、どうか許してくれたまえ。
Habes auctores consilii publici: qui numerus etiam bonis rebus exiguus esset, quid censes perditis?
以上が、国の施策の責を担う人々だ。よき時代においてもわずかな数なのに、この最悪の時代に君はどう考えるか。
quare spes est omnis in vobis, qui si idcirco abestis, ut sitis in tuto, ne in vobis quidem:
そのようなわけで、すべての希望は君たちにかかっている。だから、もし君たちが、わが身の安全のために離れているのならば、君たちにすら希望はない。
sin aliquid dignum vestra gloria cogitatis, velim salvis nobis; sin id minus, res tamen publica per vos brevi tempore jus suum reciperabit.
他方、君たちが自分の栄光にふさわしいことを何か考えているのならば、私は生きていて目にしたいと思う。だが、そうできなくとも、国家はまもなく君たちの力を通して、みずからの権利を回復するだろう。
Ego tuis neque desum neque deero: qui sive ad me referent sive non referent, mea tibi tamen benevolentia fidesque praestabitur. Vale.
私は君の身内の人々への助力を惜しんでいないし、決して惜しむことはない。彼らが私に相談するにせよ、あるいはしないにせよ、私は君に好意と誠意を差し伸べるつもりだ。さようなら。
362(9.XXIV). Scr. Romae exeunte mense Februario an. 43.
CICERO PAETO S. D.
四三年一月(?)、ローマ
キケロよりパエトゥスへ
[1] Rufum istum, amicum tuum, de quo iterum jam ad me scribis, adjuvarem, quantum possem, etiamsi ab eo laesus essem, cum te tanto opere viderem ejus causa laborare(心配);
君は自分の友人のルフスのことを今回もまた書いてきたが、君がこんなに彼のことを心配しているからには、たとえむかし彼に傷つけられたことがあるとしても、私は出来るだけ彼のこと援助しようと思う。
cum vero et ex tuis litteris et ex illius ad me missis intelligam et judicem(接) magnae curae ei salutem meam fuisse, non possum ei non amicus esse, neque solum tua commendatione, quae apud me, ut debet, valet plurimum, sed etiam voluntate ac judicio meo.
実際、君の手紙からも私のもとに届いた彼の手紙からも、彼が私の身の安全に大変気を使ってくれたことがよく分かったので、私は彼の友人にならないわけにはいかない。それは、私が決して無視できない君の推薦のためだけでなく、私自身が進んでそう思っている。
Volo enim te scire, mi Paete, initium mihi suspicionis et cautionis et diligentiae fuisse litteras tuas, quibus litteris congruentes fuerunt aliae postea multorum:
わがパエトゥスよ、君に知ってもらいたいのだが、私が疑いをもって怠らずに用心するようになったきっかけは君の手紙だった。それはのちに他の多くの人がくれた手紙と一致していた。
nam et Aquini et Fabrateriae consilia sunt inita de me, quae te video inaudisse,
君も聞いているように、アクイヌムでもファブラテリアでも、私に対する陰謀が企てられていた。
et, quasi divinarent, quam iis molestus essem futurus, nihil aliud egerunt, nisi me ut opprimerent;
さらに、彼らは私が連中にとってどれほど厄介な相手になるかをまるで予見していたかのように、ひたすら私に不意を襲おうと躍起になっていた。
quod ego non suspicans incautior fuissem, nisi a te admonitus essem;
もしも君から注意されなかったなら、私は何も疑わずにもっと不用心だったろう。
quam ob rem iste tuus amicus apud me commendatione non eget.
そういうわけだから、私には君の友人に対する推薦状は必要ではない。
Utinam ea fortuna rei publicae sit, ut ille me gratissimum possit cognoscere! Sed haec hactenus.
私が彼に大変感謝していることを彼に分かってもらえる機会がくるまで、共和国の運命がもちこたえてくれればいいのだが。しかし、この件はここまでにしよう。
[2] Te ad cenas itare(頻繁に行く) desisse moleste fero; magna enim te delectatione et voluptate privasti;
君が食事に外へ出かけるのをやめたのは、残念だ。君は大きな喜びと楽しみを失ってしまったのだからね。
deinde etiam vereor (licet enim verum dicere) ne nescio quid illud, quod sciebas, dediscas(接 忘れる) et obliviscare cenulas(軽食) facere;
さらに本心を言わせてもらえば、私が心配なのは、君が以前は知っていた料理のちょっとしたことも思い出せなくなって、夕食会のやり方も忘れてしまうのではないか、ということだ。
nam, si tum, cum habebas, quos imitarere, non multum proficiebas, quid nunc te facturum putem?
だいたい君は自分の手本にした人たちがいた時でもうまくいかなかったのに、これから君はどうするつもりなんだ。
Spurinna quidem, cum ei rem demonstrassem(接過去完) et vitam tuam superiorem exposuissem, magnum periculum summae rei publicae demonstrabat, nisi ad superiorem consuetudinem tum, cum Favonius(西風) flaret(吹く), revertisses;
占い師のスプリンナも、私が彼にこの事を言って、君の以前の暮らしぶりを説明したら、西風が吹く時までに君が以前の習慣に戻らないと、共和国の全体に深刻な危機が生じると言っていたよ。
hoc tempore ferri posse, si forte tu frigus ferre non posses.
しかし、ひょっとして君が冬の寒さに耐えられないだけなら、今のところは大丈夫だ、とのことだよ。
[3] Et mehercule, mi Paete, extra jocum moneo te, quod pertinere ad beate vivendum arbitror, ut cum viris bonis, jucundis, amantibus tui vivas:
それに、わがパエトゥスよ、冗談は別として本当に君にアドバイスすると、どうか正直で愉快で、君を大切にする人たちと暮らすようにしてほしい。私が幸福な人生と考えるのはそういうことなんだ。
nihil est aptius vitae, nihil ad beate vivendum accommodatius;
これ以上に人生に大切なことはないし、幸福な人生にとって、これ以上に相応しいことはないのだから。
nec id ad voluptatem refero, sed ad communitatem vitae atque victus emissionemque animorum,
私が言うのは快楽のことではなく、人生と暮らしを共有すること、それに精神を解放することだ。
quae maxime sermone efficitur familiari, qui est in conviviis dulcissimus,
これが最もよく得られるのは親しい語らいだが、食事会でのそうしたひとときほど楽しいものはない。
ut sapientius nostri quam Graeci:
この点で、われわれローマ人はギリシア人より賢明である。
illi 'συμποσία' aut 'σύνδειπνα', id est compotationes aut concenationes, nos 'convivia,' quod tum maxime simul vivitur.
ギリシア人はそれを「シュンポシオン」「シュンデイプノン」つまり「共に飲むこと」「共に食べること」と呼んでいるが、われわれは「共に生きること」と呼んでおり、食事会こそ共に生きる場だからだ。
Vides, ut te philosophando revocare coner ad cenas.
私が哲学の話をすることで君を食事会に戻ってもらおうとしているのは、君も分かると思う。
Cura, ut valeas; id foris cenitando facillime consequere(未).
健康に気をつけてほしい。それは外で食事を取るようにすることで容易く達成できるよ。
[4] Sed cave, si me amas, existimes me, quod jocosius scribam, abjecisse curam rei publicae.
しかし、私を大切に思ってくれるなら、私が冗談めかして書いているからといって、私が共和国のことをもう心配していないなどと思わないでくれたまえ。
Sic tibi, mi Paete, persuade, me dies et noctes nihil aliud agere, nihil curare, nisi ut mei cives salvi liberique sint.
わがパエトゥスよ、忘れないでほしい。私は昼も夜もわが国民の安全と自由ことだけを考えて暮らしているということを。
nullum locum praetermitto monendi, agendi, providendi;
私はどんな機会も逃さず忠告し行動し警告している。
hoc denique animo sum, ut, si in hac cura atque administratione vita mihi ponenda sit, praeclare actum mecum putem.
要するに、もし私がこうしてこの国のことを憂慮して指図するなかでこの人生を尽くさざるを得ないとしても、私の人生は幸福な人生だったと言えると、私は考えているのだ。
Etiam atque etiam vale.
くれぐれもどうかお元気で。
365(12.V). Scr. Romae mense Februario an. 43.
CICERO CASSIO SAL.
四三年二月十三日頃、ローマ
キケロよりカッシウスへ
[1] Hiemem credo adhuc prohibuisse, quo minus de te certum haberemus, quid ageres maximeque ubi esses;
君が何をしているのか、さらにとりわけ君がどこにいるのか、これまでわれわれが知らされていなかったのは冬が妨げになったためと思う。
loquebantur omnes tamen (credo, quod volebant) in Syria te esse, habere copias;
とはいえ、誰もが言うには(そう望んでいるからだと思うが)、君はシリアにいて兵力を保持しているとのことだ。
id autem eo facilius credebatur, quia simile veri videbatur.
この情報は、信憑性が高く見受けられるため、かなり信頼されている。
Brutus quidem noster egregiam laudem est consecutus;
われらのブルートゥスは、抜群の誉れを獲得した。
res enim tantas gessit tamque inopinatas, ut eae cum per se gratae essent, tum ornatiores(輝かしい) propter celeritatem.
あれほどの偉業を果たしたのに加えて、まったくの予想外だったため、それ自体で喜ばしいのみならず、迅速さゆえいっそう輝かしいものになった。
Quod si tu ea tenes, quae putamus, magnis subsidiis fulta res publica est;
そこで、われわれの想像では君の保有下にある地域を、君が現に掌握しているのならば、共和国は大きな力で支えられている。
a prima enim ora Graeciae usque ad Aegyptum optimorum civium imperiis muniti erimus et copiis:
手前のギリシアの海岸からエジプトに至るまで、愛国者の市民の指揮と軍隊によって防備されているからだ。
[2] Quamquam, nisi me fallebat, res se sic habebat, ut totius belli omne discrimen in D. Bruto positum videretur,
しかしながら、現況では、私が間違っていなければ、この戦争全体の帰趨がデキムス・ブルートゥスにかかっていると思われる。
qui si, ut sperabamus, erupisset(飛び出す) Mutina, nihil belli reliqui fore videbatur.
もし彼が、われわれの願いどおりにムティナから脱出することに成功できれば、以後の戦闘はなくなると思われる。
Parvis omnino jam copiis obsidebatur, quod magno praesidio Bononiam tenebat Antonius;
現在、彼を包囲している軍勢は少数にすぎない。これはアントニウスがボローニャを占領するのために大部隊を
要しているためである。
erat autem Claternae noster Hirtius, ad Forum Cornelium Caesar, uterque cum firmo exercitu, magnasque Romae Pansa copias ex delectu Italiae comparat.
クラテルナにはわれらのヒルティウスが、フォルム・コルネリウムにはカエサルが、両人とも強力な軍隊とともにおり、ローマではパンサが大規模な兵力を、イタリアでの徴募で調達済みだ。
Hiems adhuc rem geri prohibuerat;
これまでは、冬が戦争の遂行を妨げていた。
Hirtius nihil nisi considerate(決意して), ut mihi crebris litteris significat, acturus videbatur;
ヒルティウスは、私に頻繁な手紙で示しているように、いっさいを決意をもって遂行すると思われる。
praeter Bononiam, Regium Lepidi, Parmam totam Galliam tenebamus studiosissimam rei publicae;
ボローニャ、レギウム・レピディ、パルマ以外、全ガッリアがわれらの下にあり、共和国に無二の忠誠を示している。
tuos etiam clientes Transpadanos mirifice conjunctos cum causa(我が方) habebamus;
君の庇護民であるトランスパダナの人々からも、われわれの側への熱烈な支援を得ている。
erat firmissimus senatus exceptis consularibus, ex quibus unus L. Caesar firmus est et rectus;
元老院は不動の決意だが、前執政官たちは別だ。彼らの中で、ルキウス・カエサル一人だけが断固として不動である。
[3] Ser. Sulpicii morte magnum praesidium amisimus;
セルウィウス・スルピキウスの死で、われわれは大きな防壁を失った。
reliqui partim inertes, partim improbi;
残った者たちは不甲斐ないか悪辣なやからだ。
nonnulli invident eorum laudi, quos in re publica probari(称賛される) vident;
国のために働いて賞賛を受けている人々を見て妬んでいるものさえいる。
populi vero Romani totiusque Italiae mira consensio est. Haec erant fere, quae tibi nota esse vellem; nunc autem opto, ut ab istis Orientis partibus virtutis tuae lumen eluceat. Vale.
だが、ローマの民衆と全イタリアの結束は驚くほどだ。以上が君に知ってもらいたいことだ。しかし、今は、東方の地域から君の武勇の栄光が輝き出るのを待望する。さようなら。
378(10.XXX). Scr. in castris ad Mutinam a.d. XVII. Kal. Maias an. 43.
GALBA CICERONI SAL.
四三年四月十五日、ムティナの陣営
ガルバよりキケロへ(ガルバがパンサとヒルティウスの陣に向かう途中にアントニウスの軍に襲われたがヒルティウスが救援に現れてアントニウスの軍を破ったという報告)
[1] A.d.XVIII. Kal. Mai, quo die Pansa in castris Hirtii erat futurus, cum quo ego eram
四月十四日、この日はパンサがヒルティウスの陣営に合流する予定でしたが、私はすでにパンサのところにいました。
(nam ei obviam processeram(過去完 出迎える) milia passuum centum, quo maturius veniret),
(私はパンサが早くヒルティウスの陣営に到着できるよう100マイルほど出迎えに行っていたからです。)
Antonius legiones eduxit duas, secundam et quintam tricesimam(35), et cohortes praetorias duas, unam suam, alteram Silani, et evocatorum(召集兵) partem:
アントニウスは二個軍団、第二および第三十五軍団を率い、さらに二つの親衛隊(一方は自身の、今一方はシラヌス配下の)および予備兵の部隊を従えていました。
ita obviam venit nobis, quod nos quattuor legiones tironum(新兵) habere solum arbitrabatur.
そうして彼はわれわれに向かってきました。パンサと私には新兵の四個軍団しかないと判断していたからです。
sed noctu, quo tutius venire in castra possemus, legionem Martiam, cui ego praeesse solebam, et duas cohortes praetorias miserat Hirtius nobis.
しかし、ヒルティウスはその前夜、パンサと私がより安全に彼の陣営に到着できるよう、いつも私の指揮下にあるマルス軍団と親衛隊の二部隊をパンサと私のもとに派遣していたのです。
[2] Cum equites Antonii apparuissent, contineri neque legio Martia neque cohortes praetoriae potuerunt;
アントニウスの騎兵隊が出現すると、マルス軍団も親衛隊も抑えておけませんでした。
quas sequi coepimus coacti, quoniam retinere eas non potueramus.
彼らを引き止めることができないので、やむなくわれわれは彼らのあとを追い始めました。
Antonius ad Forum Gallorum suas copias continebat neque sciri volebat se legiones habere: tantum equitatum et levem armaturam ostendebat.
アントニウスはフォルム・ガッロールム(現在のカステルフランコ)に自身の兵力を保持していたのですが、自分に軍団があることを知られたくないので、騎兵隊と軽装兵だけ見せていました。
Posteaquam vidit se invito legionem ire Pansa(主), sequi se duas legiones jussit tironum.
パンサは、彼の意志に反してマルス軍団が進んでいくのを目にすると、新兵の二個軍団についてくるよう命じました。
Posteaquam angustias paludis et silvarum transiimus, acies est instructa(戦列を組む) a nobis XII cohortium; nondum venerant legiones duae.
われわれは沼と森の隘路を抜けたあとに、十二個大隊から成る戦列を組みました。新兵の二個軍団はまだ到着していませんでした。
[3] repente Antonius in aciem suas copias de vico(村) produxit et sine mora concurrit(衝突する).
突然アントニウスが、集落から配下の兵力を導いて現れ、戦闘隊形を敷くとただちに攻撃を仕掛けてきました。
Primo ita pugnatum est, ut acrius non posset ex utraque parte pugnari;
当初、両軍はともにこれ以上ないほど激しい戦闘を行いました。
etsi dexterius cornu, in quo ego eram cum Martiae legionis cohortibus octo, impetu primo fugaverat legionem XXXV Antonii, ut amplius passus ultra aciem, quo loco steterat, processerit.
私がマルス軍団の八個大隊とともにいた右翼は、最初の攻撃でアントニウスの第三十五軍団を撃破し、最初の位置から半マイル以上前進しました。
Itaque, cum equites nostrum cornu circumire vellent, recipere me coepi et levem armaturam opponere Maurorum equitibus, ne aversos nostros aggrederentur.
しかし、そこで敵の騎兵隊がわれわれの翼側部を取り囲もうとしたので、私は撤退を開始し、敵のマウリー族の騎兵隊には軽装兵を対抗させ、われわれの後衛を攻撃させないようにしました。
Interim video me esse inter Antonianos Antoniumque post me esse aliquanto.
そうこうするうちに、私は自分がアントニウスの兵士たちのあいだにおり、私のいくらか後方にはアントニウスがいることに気がつきました。
repente equum immisi ad eam legionem tironum, quae veniebat ex castris, scuto(盾) rejecto.
ただちに私は盾を背にして馬を駆り、陣営から到着しつつあった新兵の軍団に向かって急ぎました。
Antoniani me insequi; nostri pila conjicere velle. ita nescio quo fato sum servatus, quod sum cito a nostris cognitus.
アントニウスの兵が私を追いかけ、わが軍の兵士は槍を投げる構えをとりました。が、いずれの神の助けか、幸いにも私は、すぐさま味方の兵に認知されました。
[4] In ipsa Aemilia, ubi cohors Caesaris praetoria erat, diu pugnatum est.
アエミリウス街道にはカエサルの親衛隊が位置しており、まさにそこで戦闘が長時間にわたって行われました。
Cornu sinisterius, quod erat infirmius, ubi Martiae legionis duae cohortes erant et cohors praetoria, pedem referre coeperunt, quod ab equitatu circumibantur, quo vel plurimum valet Antonius.
弱体だった左翼には、マルス軍団の二個大隊と親衛隊がおりましたが、おそらくアントニウス配下で最強を誇る騎兵隊に包囲されそうになったために後退し始めました。
Cum omnes se recepissent nostri ordines, recipere me novissimus coepi ad castra.
わが軍の戦列全体が退却を開始したため、私自身もその最後尾で陣営へ撤退し始めました。
Antonius tamquam victor castra putavit se posse capere. quo cum venit, complures ibi amisit nec egit quidquam.
アントニウスは勝ち誇ってわが陣営を奪取できると見たのですが、陣営に来た時には多数の兵士を失い何も達成できませんでした。
Audita re Hirtius cum cohortibus XX veteranis redeunti Antonio in sua castra occurrit copiasque ejus omnes delevit(全滅させる) fugavit,
事態を聞いたヒルティウスは古参兵の二十個大隊を率いて、自分の陣営へ退却の途上にあったアントニウスに攻めかかり、彼のすべての兵力を破壊し、潰走させました。
eodemque loco, ubi erat pugnatum, ad Forum Gallorum.
そこは先に戦闘のあった同じ場所、フォルム・ガッロールムでした。
Antonius cum equitibus hora noctis quarta se in castra sua ad Mutinam recepit.
アントニウスは騎兵隊とともに夜の十時にムティナ近郊の自分の陣営へ退却しました。
[5] Hirtius in ea castra rediit, unde Pansa exierat, ubi duas legiones reliquerat, quae ab Antonio erant oppugnatae.
ヒルティウスはパンサが出撃した陣営に戻りましたが、そこはアントニウスの攻撃を受けた二個軍団をパンサが残しておいた場所でした。
sic partem maiorem suarum copiarum Antonius amisit veteranarum;
以上の経緯で、アントニウスは古参兵から成る自軍の大部分の兵力を失いました。
nec id tamen sine aliqua jactura(損失) cohortium praetoriarum nostrarum et legionis Martiae fieri potuit.
しかし、これはわが軍も親衛隊およびマルス軍団の若干の損失なしには不可能でした。
Aquilae duae, signa LX sunt relata Antonii: res bene gesta est. A.d.XVII. Kal. Mai. ex castris.
アントニウス軍の二本の鷲旗、六十本の中隊旗が押収されました。戦いは勝利でした。四月十五日陣営より
388(11.XIII). Scr. Idibus Juniis aut paullo post Idus a. 43
D. BRUTUS IMP. COS. DESIG. S. D. M. CICERONI..
四三年五月九日頃、ポッレンティアの陣営
将軍、予定執政官デキムス・ブルートゥスよりマルクス・キケロへ
[1] Jam non ago tibi gratias; cui enim re vix referre possum, huic verbis non patitur res satis fieri.
もはや私はあなたにお礼は申し上げますまい。行動でお返しのできない相手に対して、言葉でいくら感謝してもしきれないからです。
attendere te volo quae in manibus sunt. qua enim prudentia es, nihil te fugiet, si meas litteras diligenter legeris.
私は、今あなたが手にされている手紙の文面に注意を向けられることを欲します。あなたの深い思慮をもって私の手紙をよくお読みくだされば、何事もあなたの注意を免れることはないでしょう。
Sequi confestim Antonium his de causis, Cicero, non potui: eram sine equitibus, sine iumentis; Hirtium perisse nesciebam, Aquilam perisse scebam: Caesari non credebam prius quam convenissem et collocutus essem. hic dies hoc modo abiit.
アントニウスをただちに追撃することは、キケロよ、以下の理由から不可能でした。私には騎兵がなく、輸送用家畜がありませんでした。ヒルティウスが死亡したことを知りませんでした。アクイラが死亡したことを知っていました。カエサルには、会って話しをするまでは、信用できませんでした。この日はこうして過ぎました。
[2] postero die mane a Pansa sum arcessitus Bononiam. cum in itinere essem, nuntiatum mihi est eum mortuum esse. recurri(完) ad meas copiolas; sic enim vere eas appellare possum. sunt extenuatissimae et inopia omnium rerum pessime acceptae.
翌日の朝、私はパンサからボノーニアへ召喚を受けました。行軍中に彼の死亡の知らせを受けました。私は私の小部隊のもとへ駆け戻りました。実際、私の部隊をこう呼ばねばならないのが真実です。部隊は惨めなほど減少し、あらゆる物資の欠乏のため最悪の状態でした。
biduo me Antonius antecessit, itinera fecit multo maiora fugiens quam ego sequens. ille enim iit passim, ego ordinatim.
アントニウスは二日分私に先行し、私の追跡をはるかに凌ぐ強行軍で逃走しました。私が整然と進んだのに対して、彼はやみくもに行進したのです。
quacumque iit, ergastula(収容所) solvit, homines abripuit: constitit nusquam prius quam ad Vada venit. quem locum volo tibi esse notum: jacet inter Appenninum et Alpes, impeditissimus ad iter faciendum.
通過する先々で強制収容所の門を開いては人員をさらい、一度も止まらずウァダに至りました。これがどこにあるか、ご存じでしょう。アルプス山脈とアペニン山脈のあいだにあって、行程は困難を極めるものです。
[3] Cum abessem ab eo milia passuum XXX. et se jam Ventidius conjunxisset, contio(演説) ejus ad me est allata(知らせる), in qua petere coepit a militibus, ut se trans Alpes sequerentur; sibi cum M. Lepido convenire.
私が彼から三〇マイルを隔てていたとき、すでにウェンティディウスが彼と合流していました。その時の彼の集会の模様が私に伝えられました。彼は兵士たちに、レピドゥスとは合意ができているから、自分に従ってアルプスを越えて進むよう求めました。
Succlamatum(叫ぶ) est ei frequenter a militibus Ventidianis (nam suos valde quam(非常に) paucos habet) sibi aut in Italia pereundum esse aut vincendum, et orare coeperunt, ut Pollentiam iter facerent. cum sustinere eos non posset, in posterum diem iter suum contulit(向ける).
するとそれに対する喚声が、ウェンティディウスの兵士たちから何度もあがりました(アントニウスの手兵はごくわずかでしたので)――「われらにイタリアでの勝利を、さもなくば死を」と。そしてポッレンティアへの行軍を懇願し始めました。アントニウスは彼らを抑えきれず、翌日の出発を決定しました。
[4] Hac re mihi nuntiata statim quinque cohortes Pollentiam praemisi meumque iter eo contuli:
この報告を受けると、ただちに私は五個大隊をポッレンティアへ派遣し、みずからも当地へ進絡を定めました。
hora ante praesidium meum Pollentiam venit quam Trebellius cum equitibus. Sane quam sum gavisus(喜ぶ); in hoc enim victoriam puto consistere ****.
私の警護隊は、トレベリウスが騎兵隊とともに到着するより一時間早くポッレンティアに到達しました。確かに私は喜びました。なぜなら、勝利は次のことにかかっていると思いますから………
408(10.XXXV_. Data est a Ponte Argenteo III. Kal. Jun. an. 43.
M. LEPIDUS IMP. ITER. PONTIFEX MAX. S. D. SENATUI POPULO PLEBIQUE ROMANAE.
四三年五月三十日、ポンス・アルゲンテウス
再度の将軍マルクス・レピドゥスより法務官、護民官、元老院、ローマ国民と平民へ
[1] S. v. liberique vestri v. b. e. e. q. v.
諸君と諸君の子息の息災を喜ぶ。私とわが軍は安泰である。
Deos hominesque testor, patres conscripti, qua mente et quo animo semper in rem publicam fuerim et quam nihil antiquius(大切な) communi salute ac libertate judicarim;
元老院諸君、私が常に共和国に対し、いかなる精神といかなる気概をもっていたか、国の安全と自由ほど重要なものはないという私の判断がいかに確固たるものであったか、神々と人々を証に立てる。
quod vobis brevi probassem, nisi mihi fortuna proprium consilium extorsisset;
これを私は瞬時に証明することができたであろう、もしも私から運命が、私自身の決断を奪い取らなかったのならば。
nam exercitus cunctus consuetudinem suam in civibus conservandis communique pace seditione facta retinuit meque tantae multitudinis civium Romanorum salutis atque incolumitatis causam suscipere, ut vere dicam, coegit.
いかんせん、私の全軍隊は市民の保護と共同体の和平の維持における日頃の姿勢を維持するために、反乱を起こした。そして、実を言うと、かくも多数のローマ国民の安全と無事のために私が立ち上がることを要請したのである。
[2] In qua re ego vos, patres conscripti, oro atque obsecro, ut privatis offensionibus omissis summae rei publicae consulatis
このことに関して私は、元老院議員諸君、どうか個人的な怨恨は捨て置いて、至上の国益を諮るよう、諸君に願い、懇願する。
neve misericordiam nostram exercitusque nostri in civili dissensione sceleris loco ponatis.
そして同胞同士の戦いに対する私と私の軍隊の同情を罪とみなさないようにしていただきたい。
Quod si salutis omnium ac dignitatis reationem habueritis, melius et vobis et rei publicae consuletis.
諸君がもし万人の安全と威信を考慮されるなら、諸君自身とこの国のため、考えを改められることをおすすめする。
D. III. Kal. Jun. a Ponte Argenteo.
五月三十日、ポンス・アルゲンテウスより
409(10.XXXIII). Scr. in Hispania ulteriore ineunte mense Junio (ante VI. Id.) an. 43.
POLLIO CICERONI SAL. PLUR.
四三年六月初め、コルドバ
ポッリョよりキケロへ
[1] S. v. b. e. e. q. v.(si vales, benest; ego exercitusque valemus),
ご健勝を喜びます。私とわが軍は安泰です。
[1] Quo tardius certior fierem de proeliis apud Mutinam factis, Lepidus effecit, qui meos tabellarios(飛脚) novem dies retinuit;
レピドゥスが私の飛脚を九日も引き止めたため、ムティナで行われた戦闘の知らせを私が受け取ったのはさらに遅くなりました。
tametsi tantam calamitatem rei publicae quam tardissime audire optandum est,
けれども、このような共和国の大被害を耳にしなければならないのは、なるべく遅いに越したことはありません。
sed illis, qui prodesse nihil possunt neque mederi.
とりわけ、何の奉仕も治療もできない者にとっては。
atque utinam eodem senatus consulto, quo Plancum et Lepidum in Italiam arcessistis, me quoque jussissetis venire!
それにしても、あなた方がプランクスとレピドゥスをイタリアへ呼び寄せたのと同じ元老院決議によって、私にも行くよう命じてくださっていたら!
profecto non accepisset res publica hoc vulnus:
そうすれば、明らかに共和国はこのような傷を受けなかったでしょう。
quo si qui laetantur in praesentia, quia videntur et duces et veterani Caesaris partium interisse, tamen postmodo necesse est doleant, cum vastitatem Italiae respexerint.
だが、カエサル派の指揮官たちと古参兵が滅びたと思って現在喜んでいる者がいるなら、やがてイタリアの荒廃を目にして悲しみに暮れるに相違ありません。
nam et robur(幹) et suboles(若芽) militum interiit, si quidem, quae nuntiantur, ulla ex parte vera sunt.
報告にいくらかでも真実があるなら、われわれの兵士は、幹も若芽もことごとく滅んでしまったのですから。
[2] Neque ego non videbam, quanto usui rei publicae essem futurus, si ad Lepidum venissem;
さらに、もしも私がレピドゥスのもとへ赴けば、共和国にどれほど貢献できたか、私は知らないではありませんでした。
omnem enim cunctationem ejus discussissem, praesertim adjutore Planco.
とりわけ、そこにプランクスの援軍が加われば、レピドゥスの躊躇をいっさい振り捨てさせることができたでしょうから。
sed scribenti ad me ejusmodi litteras, quas leges(未 読む), et contionibus videlicet, quas Narbone habuisse dicitur, similes, palparer(なだめる) necesse erat, si vellem commeatus(糧食) per provinciam ejus iter faciens habere.
しかし、レピドゥスは、やがてあなたが読むことになるものと同じ類いの、彼がナルボーで開催したと言われる集会とまったくよく似た手紙を私に書いてよこしており、私が行軍の際に彼の属州通過のための食料を確保するには、懐柔に出る必要がありました。
Praeterea verebar, ne, si, antequam ego incepta(試み) perficerem, proelium confectum(引き起こす) esset, pium consilium(意図) meum raperent(奪う) in contrariam partem obtrectatores(中傷者) mei propter amicitiam, quae mihi cum Antonio, non maior tamen, quam Planco, fuit.
そのうえ、もしも私の考えを実行する前に戦争に決着がついたならば、私の誹謗者たちが、私のアントニウスとの友人関係のせいで、私の愛国心に基づく意図を反対の意味に取るのではないかと危惧されました。それとても、プランクスとアントニウスとの友人関係にまさるものではありません。
[3] Itaque a Gadibus mense Aprili binis tabellariis in duas naves impositis et tibi et consulibus et Octaviano scripsi, ut me faceretis certiorem, quonam modo plurimum possem prodesse rei publicae.
そこで、四月に私はガデスから二組の飛脚を二隻の船に乗せて、あなたと執政官とオクタウィアヌスに手紙を送り、どのようにすれば私が共和国に最もよく奉仕できるか、知らせてくれるように頼みました。
sed, ut rationem ineo, quo die proelium Pansa commisit, eodem a Gadibus naves profectae sunt;
しかしながら、私の計算によれば、船がガデスを出港したのは、ちょうどパンサが戦闘を遂行した日にあたりました。
nulla enim post hiemem fuit ante eam diem navigatio.
冬が過ぎ去ったのちも、その日になるまで、航海は不可能だったからです。
Et hercules longe remotus ab omni suspicione futuri civilis tumultus penitus in Lusitania legiones in hibernis collocaram;
その上、実際のところ私は、内戦が起こるとは少しも思わずに、はるか彼方ルシタニアの奥地で諸軍団を冬季陣営に配置していたのです。
ita porro festinavit uterque confligere(衝突する), tamquam nihil pejus timerent, quam ne sine maximo rei publicae detrimento bellum componeretur(解決).
さらに、両陣営ともに対決を非常に急ぎました。あたかも、共和国が大損害を蒙らずに戦争が終結するほど悪いことはないとでも怖れているかのように。
sed, si properandum fuit, nihil non summi ducis consilio gessisse Hirtium video.
けれども、もし急がねばならなかったのなら、あらゆる点においてヒルティウスが最高の指揮官の資質を発揮したと思います。
[4] Nunc haec mihi scribuntur ex Gallia Lepidi et nuntiantur:
さて、今、私のもとにレピドゥスのいるガリアから手紙が届き、次のように報告しています。
Pansae exercitum concisum esse; Pansiam ex vulneribus mortuum;
パンサの軍隊は撃破され、パンサ自身も負傷して死亡した。
eodem proelio Martiam legionem interisse et L. Fabatum et C. Peducaeum et D. Carfulenum;
同じ戦闘でマルス軍団が壊滅し、ルキウス・ファバトゥス、ガイウス・ペドゥカエウス、デキムス・カルフレヌスが死亡した。
Hirtino autem proelio et quartam legionem et omnes peraeque(等しく) Antonii caesas, item Hirtii;
ヒルティウスの戦闘によって彼の第四軍団とアントニウスの全軍団がすべて等しく倒れ、ヒルティウスの側も同様であった。
quartam vero, cum castra quoque Atnonii cepisset, a quinta legione concisam esse;
第四軍団はアントニウスの陣営を占領したのち、アントニウスの第五軍団(ヒバリ軍団)によって撃破された。
ibi Hirtium quoque perisse et Pontium Aquilam; dici etiam Octavianum cecidisse
そこでヒルティウスも戦死し、ポンティウス・アクイラも死んだ。オクタウィアヌスも倒れたと言われる。
(quae si, quo di prohibeant! vera sunt, non mediocriter doleo);
もしこれらが―――神々が禁じたまわんことを―—真実であるならば、私は非常に悲しい。
Antonium turpiter Mutinae obsessionem reliquisse, sed habere equitum v̅(5000),legiones sub signis armatas tris et P. Bagienni unam, inermes bene multos;
アントニウスは無様な態でムティナの攻囲を放棄したが、五千の騎兵隊、軍旗の下に装備の整った三個軍団とプブリウス・バギエンヌスの一個軍団、さらに非武装の兵士を多数擁している。
Ventidium quoque se cum legione VII, VIII, VIIII conjunxisse;
さらに、ウェンティディウスも、第七、第八、第九軍団とともにアントニウスに合流した。
si nihil in Lepido spei sit, descensurum ad extrema et non modo nationes, sed etiam servitia concitaturum(集める);
レピドゥスに希望をもてない場合、アントニウスは最果てまで下っていき、諸部族のみならず奴隷をも駆り立てる気でいる。
Parmam direptam; L. Antonium Alpes occupasse.
パルマは劫掠された。ルキウス・アントニウスがアルプスを押さえている。
[5] Quae si vera sunt, nemini nostrum cessandum(ためらう) est nec exspectandum, quid decernat senatus;
これらが真実であるならば、われわれの誰も悠長に元老院決議を待つべきではありません。
res enim cogit huic tanto incendio succurrere omnes, qui aut imperium aut nomen denique populi Romani salvum volunt esse;
事態はこの激しい劫火の鎮圧に駆けつけることを、帝国の支配、ローマ人の名前が生き残ることを望む者たち全員に強いています。
Brutum enim cohortes XVII et duas non frequentes tironum legiones, quas conscripserat Antonius, habere audio;
D.ブルートゥスは十七個の大隊とアントニウスが徴発した新兵で編成された人員不足の軍団二個を保有していると私は聞いています。
neque tamen dubito, quin omnes, qui supersint de Hirtii exercitu, confluant ad eum;
ヒルティウスの軍隊で残っている兵士たちがみな彼に合流することは疑いありません。
nam in delectu non multum spei puto esse, praesertim cum nihil sit periculosius quam spatium confirmandi(元気付く) esse Antonio dari.
私は徴兵にあまり大きな期待を置けないと考えます。特にアントニウスに力の回復の猶予を与えるくらい危険なことはないからです。
Anni autem tempus libertatem maiorem mihi dat, propterea quia frumenta aut in agris aut in villis sunt. Itaque proximis litteris consilium meum expedietur(説明する);
けれども、一年のこの季節が私に大きな自由を与えてくれます。糧秣が畑にも農場にもあるからです。それゆえ、次の手紙で私の計画を説明する予定です。
nam neque deesse neque superesse rei publicae volo;
私は共和国への奉仕を怠ることも、それが失われたあとに生き残ることも望みません。
maxime tamen doleo adeo et longo et infesto(危険な) itinere ad me veniri, ut die quadragensimo(40日目) post aut ultra etiam, quam facta sunt, omnia nuntientur.
私が何より残念に思うのは、長く危険に満ちた行路を経て私のもとに届けられるため、いずれの事態も生じてから四十日かそれ以上経たあとにようやく報告されることです。
Translated into Japanese by Tomokazu Hanafusa 2015.4.17-2026.6.11