キケロ『アッティクス宛書簡集』(対訳版)

テキストはラテンライブラリのものを元にした。



10 11 12 13 14 16 17 18 19 20 21 23 26 29 36 37 38 39 46 59 60 73 75 80 82 83 84 90 94 103 104 107 108 109 114 115 121 127 130 131 133 135 136 139 141 151 152 153 161 161A 161B 163 165 166 167 169 171 172174A 174B 174C 176 177 178 178A 185 187 190 195 199 201 203 210 215 216 217 224 225 232 238 258 260 266 271 292 318 320 330 336 337 353 354 355 356 357 358 359 360 363 364 365 366 367A 367B 368 369 370 372 373 374 375 377 378 379 380 383 384 385 386 389 390 408 409 411 413 414 415 416 418 419 420 423 424 425 426

Epistulae ad Atticum
M. TULLI CICERONIS

キケロ著『アッティクス宛書簡集』(前六十三~四十四年)



1(1.V) Scr. Romae m(月). Nov. an(年). 68
Cicero Attico Sal.

前六十八年十一月、ローマ
キケロよりアッティクスへ(従兄弟の死、弟夫婦の不仲)

[1] Quantum dolorem acceperim et quanto fructu(心の支え) sim privatus(ロス) et forensi et domestico Luci, fratris(従兄弟) nostri, morte in primis pro nostra consuetudine(交際) tu existimare(分かる) potes. nam mihi omnia quae jucunda ex humanitate(親切) alterius(他人) et moribus(性格) homini(与) accidere(起こる) possunt ex illo accidebant. qua re non dubito quin tibi quoque id(彼の死) molestum(苦悩) sit, cum et meo dolore moveare(感じる) et ipse omni virtute officioque ornatissimum(備え) tuique(君を) et sua sponte et meo sermone amantem(君を愛する) affinem(親戚) amicumque amiseris.

僕の従兄弟であるルキウスの死によって、僕がどれほど大きな悲しみを受け、法廷や政治の場(=前70年のウェッレス弾劾でキケロの手足となった)、そして家庭内の両面でどれほど大きな心の支え(=『善悪の究極』の登場人物)を失ってしまったか、君なら、僕たちのこれまでの親密な付き合いに照らして、誰よりもよく分かってくれると思う。なぜなら、他人の優しさや優れた品性から人間に与えられ得るすべての喜びが、彼を通じて僕にもたらされていたからだ。​だから、君にとっても彼の死が辛い出来事であることは間違いない。君は僕の悲しみを自分のことのように感じてくれているだろうし、何よりも、あらゆる美徳と誠実さを備え、彼自身の自発的な情愛からも、また僕がいつも君のことを話していたことからも、君を深く慕っていた一人の親族、そして友人を、君自身も失ってしまったのだから。

[2] Quod ad me scribis de sorore(妹) tua, testis erit tibi ipsa quantae mihi curae(気がかり) fuerit ut Quinti fratris animus in eam esset is qui esse deberet. quem cum esse offensiorem(怒って) arbitrarer(未完接), eas litteras ad eum misi quibus et placarem(なだめる) ut fratrem et monerem ut minorem et objurgarem(とがめる) ut errantem. itaque ex iis quae postea saepe ab eo ad me scripta sunt confido ita esse omnia ut et oporteat et velimus(全ては丸く収まった).

君の妹さん(=ポンポニア、クィントゥスの妻)のことについて僕に書いてくれた件だけど、僕がどれほど心を砕いて、弟のクィントゥスの彼女に対する気持ちが、本来あるべき夫としての正しい状態に戻るように手を尽くしたか、彼女自身が君に対して証人になってくれると思う。クィントゥスの彼女への態度が少しトゲトゲしくなっているように思えたので、僕は彼に手紙を送ったんだ。その中では、兄としては彼をなだめ、年長者としては諭し、間違っている点については兄として厳しくとがめておいた。​​だから、その後彼から僕に何度も送られてきた手紙を読む限りでは、すべてがあるべき姿に、そして僕たちが望む通りに、丸く収まったと確信しているよ。

[3] De litterarum missione, sine causa abs te accusor. numquam enim a Pomponia nostra certior sum factus esse cui dare litteras possem, porro autem neque mihi accidit ut haberem qui in Epirum proficisceretur nequedum(まだ〜ない) te Athenis esse audiebamus.

手紙の発送について、君から理由もなく責められているけれど、それはお門違いというものだよ。というのも、僕たちのポンポニアから、誰に手紙を託せばいいのかを一度も知らされていなかったし、それに、君の土地(ブトロトゥム)のあるエペイロスへ出発するような人物が僕の周りにたまたまいなかったし、その上、君がもうアテネに滞在しているという話もまだ僕の耳には届いていなかったんだからね。

[4] de Acutiliano autem negotio, quod mihi mandaras, ut primum a tuo digressu Romam veni, confeceram; sed accidit ut et contentione nihil opus esset et ut ego, qui in te satis consilii statuerim esse, mallem Peducaeum tibi consilium per litteras quam me dare. etenim cum multos dies auris meas Acutilio dedissem, cuius sermonis genus tibi notum esse arbitror, non mihi grave duxi scribere ad te de illius querimoniis, cum eas audire, quod erat subodiosum(鼻につく), leve putassem(過去完接). sed abs te ipso qui me accusas unas mihi scito litteras redditas esse, cum et oti ad scribendum plus et facultatem dandi maiorem habueris.

それから、君が僕に任せてくれたアクティリウスの件だけど、君が出発したあと、僕がローマに戻ってすぐに片付けておいたよ。ただ、結果としてはアクティリウスと激しく争う必要は全くなかったし、僕としては、君のことなら十分な判断力があると思っているから、僕が口を挟むよりは、ペドゥカエウスが手紙で君にアドバイスをしてくれる方がいいなと思ったんだ。というのも、僕は彼の愚痴に何日も耳を傾けてあげたのだけど――彼のあの独特の話し方は君もよく知っているだろう――その少し鼻につく話を我慢して聞いたことに比べれば、彼の不満について君に手紙を書くことくらい、ちっとも苦にはならなかったんだ。​それにしても、僕のことを手紙をくれないと責め立てる君自身からは、たった一通しか手紙が届いていないことを知っておいてほしいな。君の方が手紙を書く時間もたっぷりあったはずだし、使者を送る機会だって僕よりずっと多かったはずなのにさ。

[5] Quod scribis etiamsi cuius animus in te esset offensior a me recolligi(なだめる) oportere, teneo(分かる) quid dicas neque id neglexi; sed est miro quodam modo affectus. ego autem quae dicenda fuerunt de te non praeterii; quid autem contendendum(熱心にやる) esset ex tua putabam voluntate me statuere oportere. quam si ad me perscripseris, intelleges(未) me neque diligentiorem esse voluisse quam tu esses neque neglegentiorem fore quam tu velis.

君は手紙の中で、たとえ誰かの心(=ルッケイウスであることは7.1で言及される)が君に対して少しトゲトゲしくなっていたとしても、僕が間に入ってその人の心をなだめ、君へと引き戻すべきだと書いているね。君の言いたいことはよく分かっているし、決してそれを怠ったわけではないんだ。ただ、その人の心の状態というのは、どうも奇妙なほどこじれてしまっていてね。​それでも僕は、君のことで言うべきだった弁護はすべて、一言ももらさずに伝えておいたよ。ただ、どこまで踏み込んでその不機嫌を正すべきかについては、君自身の意向に沿って僕が決めるべきだと考えていたんだ。​もし君の考えを僕に詳しく書き送ってくれたなら、僕が君自身の問題への関心の度合いを超えて出しゃばるつもりもなかったこと、そして同時に、これからは君が望む通りに熱心に動くということを、きっと分かってもらえるはずだよ。

[6] De Tadiana re, mecum Tadius locutus est te ita scripsisse, nihil esse jam quod laboraretur, quoniam hereditas usu capta esset. id mirabamur te ignorare, de tutela legitima, in qua dicitur esse puella, nihil usu capi posse.

ある少女が相続した遺産を譲渡されたタディウスの問題についてだけど、タディウスが僕に話してくれたところによると、君は彼に手紙で「遺産はすでに君が時効取得したものだから、君は何も心配する必要はない」と書き送ったそうだね。​でも、僕が不思議に思っているのは、君ほどの人が次のこと、つまり、その少女は法的後見を受けているそうだから、そういう人の財産は時効によって取得することはできないという基本原則を知らないということなんだ。

[7] Epiroticam emptionem(購入) gaudeo tibi placere. quae tibi mandavi et quae tu intelleges convenire(好都合) nostro Tusculano velim, ut scribis, cures, quod sine molestia(負担) tua facere poteris. nam nos ex omnibus molestiis et laboribus uno illo in loco conquiescimus.

君がエペイロスで土地や別荘を購入した件、気に入っているようで僕も嬉しいよ。​それで、僕が君に購入を頼んでおいたものや、君自身の目から見て僕のトゥスクルムの別荘にぴったり合うと思うものがあれば、君が書いてくれた通り、気にかけておいて欲しい。君の負担にならない範囲でね。というのも、僕がありとあらゆる面倒事や労働から離れて、心から魂を休めることができるのは、あのトゥスクルムの別荘だけなんだからね。

[8] Quintum fratrem cottidie exspectamus. Terentia magnos articulorum(関節) dolores habet. et te et sororem tuam et matrem maxime diligit salutemque tibi plurimam ascribit(書き加える) et Tulliola, deliciae nostrae. cura ut valeas et nos ames et tibi persuadeas te a me fraterne amari.

弟のクィントゥスが戻ってくるのを、僕は日々今か今かと待っているところだよ。妻のテレンティアは、関節の激しい痛みにひどく苦しんでいてね。彼女は君のことも、君の妹(ポンポニアでクイントゥスの妻)のことも、そして君のお母さんのことも心から慕っていて、君によろしくとたくさんの挨拶を伝えたがっているよ。僕たちの最愛の宝物である娘のトゥッリアちゃんも同じさ。どうか体に気をつけて、僕たちのことをこれからも変わらずに愛してほしい。そして、僕が君のことを本当の兄弟のように愛しているということを、どうか心に留めておいておくれ。


2(1.VI).
Scr. Romae paulo post viii Kal. Dec. an. 68(§2)
Cicero Attico Sal.

前六十八年十一月二十七日以降
キケロよりアッティクスへ(父の死、弟のこと、トゥスクルム荘への愛着)

[1] Non committam(不覚をとる) posthac ut me accusare de epistularum neglegentia possis; tu modo videto in tanto otio(退屈) ut par in hoc mihi sis.

断じて、今後は二度と、君に「手紙をサボっている」などと非難されるような不覚は取りません。ですから君の方こそ、それほど退屈しているのですから、この件において僕に遅れをとらぬよう、くれぐれもご留意いただきたい。

Domum Rabirianam(ラビリウスの) Neapoli, quam tu jam dimensam et exaedificatam animo habebas, M. Fonteius emit HS CCCIↃↃↃ|‾XXX‾|(130,000). id te scire volui, si quid forte ea res ad cogitationes tuas pertineret.

時に、かねてより君が心の中で、すでにその寸法を測り、増改築の計画まで完璧に済ませていた、あのナポリのラビリウスの邸宅の件だが、なんとマルクス・フォンテイウスが、金十三万セステルティウスにて買い落とした。​もしやこの一事が、君の今後の大いなる構想に何らかの影響を及ぼすやも知れぬと思い、万難を排してあらかじめお耳に入れておこうと考えた次第だ。

[2] Quintus frater, ut mihi videtur, quo volumus animo, est in Pomponiam et cum ea nunc in Arpinatibus(アルピヌムの) praediis(農場) erat et secum habebat hominem χρηστομαθῆ, D. Turranium.
Pater nobis decessit a.d. viii Kal. Dec.(ante diem Kalendas)

​我が弟クイントゥスだが、どうやら彼は、我々の願い通りの心ばえにて、ポンポニアに対しているように見受けられる。現に今は、アルピヌム(=キケロの生家がある)の領地にて彼女とともに過ごしており、その傍らには、かの学究の徒(クレストマティエ)、ディキムス・トゥッラニウスを付き従えているとのこと。

時に、我らが父は、十一月二十三日に帰らぬ人となったよ。

Haec habebam fere quae te scire vellem. tu velim, si qua ornamenta γυμνασιώδη reperire poteris quae loci sint ejus quem tu non ignoras, ne praetermittas. nos Tusculano ita delectamur ut nobismet ipsis tum denique cum illo venimus placeamus. quid agas omnibus de rebus et quid acturus sis fac nos quam diligentissime certiores.

以上が、君にことごとく伝えておきたかった、大方の言伝だ。さて、君にお願いしたいのは他でもない、もしやあの学園を飾るにふさわしい調度品(ギュムナシオーデ)で――いや、君もよくご存知の、あの例の場所の風情に調和する逸品をもし見出すことができたなら、どうか見過ごすことなく手に入れていただきたい。 というのも、僕はトゥスクルムの別荘をあまりに深く、狂おしいほどに愛好するがゆえに、かの地に足を踏み入れ、そこに身を置いて初めて――そう、その時になってようやく、僕自身が自分自身にとって、心から満足できる境地に至るからだ。​時に君が今、いかなる仕事にいつくしみ、また今後、いかなる企図を抱いているのか、万事一切の事柄について、可及的速やかに、かつ極めて精緻に我らへ知らされんことを。


7(1.XI )
Scr. Romae m. Sext.(8月) an. 67
Cicero Attico Sal.


前六十七年八月ローマ
キケロよりアッティクスへ(アッティクスの友人の仲立ちの件)

[1] Et mea sponte faciebam antea et post duabus epistulis tuis perdiligenter(非常に熱心に) in eandem rationem scriptis magno opere sum commotus. eo accedebat hortator assiduus Sallustius, ut agerem quam diligentissime cum Lucceio de vestra vetere gratia reconcilianda(回復). sed cum omnia fecissem, non modo eam voluntatem ejus quae fuerat erga te recuperare(取り戻す) non potui verum ne causam quidem elicere(探り出す) immutatae(変化した) voluntatis. tametsi jactat(言い立てる) ille quidem illud suum arbitrium(調停) et ea quae jam tum cum aderas offendere(怒らせる) ejus animum intellegebam, tamen habet quiddam profecto quod magis in animo ejus insederit, quod neque epistulae tuae neque nostra legatio(使節団) tam potest facile delere quam tu praesens, non modo oratione sed tuo vultu illo familiari tolles, si modo tanti putaris; id quod(=tanti), si me audies et si humanitati tuae constare voles, certe putabis. ac ne illud mirere, cur, cum ego antea significarem tibi per litteras me sperare illum in nostra potestate fore, nunc idem videar diffidere, incredibile est, quanto mihi videatur illius voluntas obstinatior(頑固な) et in hac iracundia offirmatior(頑固な). sed haec aut sanabuntur cum veneris aut ei molesta erunt in utro(関) culpa erit(どちらか責任のある人).

君とルッケイウス君との仲直りの件だが、僕も頼まれなくても前からやってたんだよ。そのあと、二度も君から同じ趣旨の熱心な手紙をもらったので俄然僕もやる気が出たんだ。さらにその上にサルスティウス君(=後の亡命時にもキケロを助けた友人)が繰り返して励ましてくれるものだから、僕は出来る限り心をこめて君たちを昔の仲良しに戻そうとしてやってみたんだ。だけど、万端手を尽くしてやって見たものの、君に対する気持ちは取り戻せなかったし、心変わりの原因さえも探り出せずじまいだったよ。確かに、彼が言うのは例の調停の件だし、君がローマにいるときに彼を怒らせたのが何だったかは僕も分かっている。だけど、きっとあの男の心には、君の手紙でも僕の使節団でも簡単には拭いされないような何かがあるんだよ。だからこそ、君が実際にローマに戻ってきて彼と直接顔を合わせ、言葉を尽くすだけでなく、あの見慣れた親しい君の表情を見せることによって初めて、それはきれいに取り除かれるはずさ。――もし君が、そこまでする価値がこの件にある、と思ってくれるならの話だけどね。いや、もし君が僕の言うことに耳を傾け、君本来のあの豊かな思いやりに最後まで忠実でありたいと願うなら、君は間違いなく、それだけの価値があると判断するはずさ。それにね、なぜ僕が以前、手紙の中で「彼は僕たちの手の内にあると思う」と伝えていたのに、今になって同じ僕が、急に弱気になって疑い始めているように見えるのか――君にその理由を不思議に思ってほしくないんだ。​実は、あいつの頑固さと、この激しい怒りのこじらせ具合といったら、今や僕の目にいかに強固に映っているか、本当に信じられないほだからなんだよ。まあ、この件も、君がこちらに戻ってくれば元通りに直るだろうさ。さもなければ、このままこじれ続けて、落ち度がある側の人間にとって、厄介で不愉快な問題として残り続けるだけのことさ。

[2] Quod in epistula tua scriptum erat me jam te arbitrari designatum esse, scito nihil tam exercitum esse nunc Romae quam candidatos omnibus iniquitatibus(不当) nec quando futura sint comitia sciri. verum haec audies de Philadelpho.

君の手紙の中に「キケロはもうとっくに次期法務官に指名されたものと僕は思っている」と書かれていたけれど、これだけは知っておいてほしい。​今のローマでは、候補者たちがあらゆる不当な手段を尽くして激しく争っており、これほど殺気立って混乱している状況は他にないということ、そして、肝心の民会の選挙がいつ開かれるのかさえ、未だに誰にも分かっていないということをね。​まあ、このあたりの生々しい政治の詳細については、配達人のピラデルプスから直接聞くといいよ。

[3] Tu velim quae Academiae nostrae parasti quam primum mittas. mire quam illius loci non modo usus sed etiam cogitatio delectat. libros vero tuos cave cuiquam tradas; nobis eos, quem ad modum scribis, conserva. summum me eorum studium tenet, sicut odium jam ceterarum rerum; quas tu incredibile est quam brevi tempore quanto deteriores offensurus(出くわす) sis, quam reliquisti(出発).

それでね、僕たちのアカデミア(学舎)のために君が用意してくれた品々を、できるだけ早く送ってもらえると嬉しいんだ。​本当に不思議なほど、あの場所は、実際にそこで過ごす時はもちろんのこと、ただそれについて考えているだけでも、僕の心を最高にワクワクさせてくれるんだからね。それから、君の持っているあの素晴らしい本だけど、絶対に誰にも譲ったりしちゃダメだよ。君が手紙に書いてくれた通り、僕のためにしっかり保管しておいておくれ。​今の僕は、それらの書物に対して最高に熱烈な情熱を抱いているんだ。――まるで、それ以外の他のすべてのこと(ローマの政治や世俗の雑事)に対して、今や激しい嫌悪感を抱いているのと同じくらいにね。その他のすべてのことと言ったら……いやはや、君がローマを離れてからというもの、これほど短い期間に、どれほどひどく劣化してしまっているか、本当に信じられないほどさ。君が戻ってきたら、そのあまりの変わり果てた姿に、きっと愕然とすることになるよ。


10(1.I)
Scr. paulo ante xvi Kal. Sext. an. 65
Cicero Attico Sal.

前六十五年七月十七日の少し前、ローマ
キケロよりアッティクスへ(キケロの執政官選挙運動についての戦略)

[1] Petitionis(立候補) nostrae, quam tibi summae curae esse scio, huius modi(次のような) ratio(状況) est, quod adhuc conjectura provideri possit. prensat unus P. Galba. sine fuco(見せかけ) ac fallaciis(ごまかし) more maiorum negatur. ut opinio est hominum, non aliena(不利な) rationi nostrae fuit illius haec praepropera(早まった) prensatio. nam illi ita negant vulgo, ut mihi se debere dicant. ita quiddam spero nobis profici(役立つ), cum hoc(→) percrebrescit(広まる), plurimos nostros amicos inveniri. nos autem initium prensandi facere cogitaramus eo ipso tempore, quo tuum puerum cum his litteris proficisci Cincius dicebat(手紙の過去=現在), in campo comitiis tribuniciis(護民官選挙) a.d. XVI Kal. Sext. competitores, qui certi esse videantur, Galba et Antonius et Q. Cornificius. puto te in hoc aut risisse aut ingemuisse. ut frontem ferias(打つ), sunt qui etiam Caesonium putent. nam Aquilium non arbitrabamur, qui et negavit(否定する) et juravit morbum et illud suum regnum(王国) judiciale opposuit. Catilina, si judicatum erit meridie non lucere, certus erit competitor. de Aufidio et Palicano non puto te exspectare dum scribam.

僕の執政官への立候補の件についてだけど、君がこれを最優先事項として自分のことのように心にかけてくれているのはよく知っているよ。​その現在の戦況はというと、現時点で先々の推測から見通せる限りでは、次のような情勢になっているんだ。活発に選挙運動をしているのはプブリウス・ガルバ(66年法務官)一人だ。人々は、見せかけもごまかしもなく、きっぱりと彼の要求を断っている。人々の見方によれば、彼のこの早まった選挙運動は、僕たちの選挙戦略にとって不利なものではなかったようだ。というのも、人々は彼に対して「君には投票できない」と断る際、大抵は「自分たちはキケロに一票の約束があるからね」と言い添えてくれているからさ。こんなわけで、この噂が世間に広まるにつれて、僕たちのために動いてくれる友人がいかに大勢いるかがはっきり見えてきて、僕たちの選挙戦にいくらかプラスになるんじゃないかと期待しているんだ。一方、僕自身の挨拶回りのスタートだけど、まさにキンキウス(アッティクスの支配人)が、君のところの召使いをこの手紙を持たせて出発させる予定だと言っているまさにその時、すなわち、七月十七日にカンプス・マルティウスで開かれる護民官選挙の日に、火蓋を切ろうと考えているよ。​現段階で、ほぼ確実に立候補してくると思われるライバルは、先ほどのガルバ、それからガイウス・アントニウス・ヒュブリダ、そしてクィントゥス・コルニフィキウスの三人だ。最後の名前を見て、君はきっと、ぷっと吹き出したか、さもなくば、うーん、とため息をついたことだろう。​でもね、君が「なんてこった」と額を叩いて絶望するように、あらかじめ言っておくと、なんとあの無能なカエソニウスまでもが立候補するんじゃないかと噂する人たちさえいるんだ。​一方で、実力者のアキリウスは出馬しないとみているよ。彼は「出ない」と明言しているし、病気だと誓ってもいるし、何より、あの法廷における彼自身の「王国(独壇場)」を盾にしているからね。 ​さて、大悪党のカティリナだけど、もし裁判で「真っ昼間なのに暗闇だ」というほどのあり得ない無罪判決が下るようなことがあれば、彼は確実に強力なライバルとして参戦してくるだろう。​ああ、それからアウフィディウスとパリカヌスのような泡沫候補たちの動向については、わざわざ僕が手紙に書くまでもないよね、君も予想がつくだろ。

[2] De his qui nunc petunt Caesar certus putatur. Thermus cum Silano contendere existimatur. qui sic inopes(貧弱→ab) et ab amicis et (ab) existimatione sunt ut mihi videatur non esse ἀδύνατον Turium obducere(間に挟む);sed hoc praeter me nemini videtur. nostris rationibus maxime conducere(好都合だ) videtur Thermum fieri cum Caesare. nemo est enim ex his qui nunc petunt qui, si in nostrum annum reciderit, firmior candidatus fore videatur, propterea quod curator est viae Flaminiae, quae tum erit absoluta sane facile. eum libenter nunc Caesari consuli accuderim(接完accudo貨幣を追加する、コインに刻印する). petitorum(候補者) haec est informata(心に抱く) adhuc cogitatio. nos in omni munere(義務) candidatorio fungendo summam adhibebimus diligentiam; et fortasse, quoniam videtur in suffragiis(投票) multum posse Gallia, cum Romae a judiciis forum refrixerit(冷める), excurremus(未 遠出) mense Septembri(形奪) legati ad Pisonem(ガリアへではなくピソへの使節), ut (mense) Januario revertamur. cum perspexero(未来完) voluntates nobilium(貴族), scribam ad te. cetera spero prolixa(順調な) esse, his dumtaxat(少なくとも) urbanis(ローマの) competitoribus. Illam manum(票) tu mihi cura ut praestes(保証する), quoniam propius abes, Pompei, nostri amici. nega me ei iratum fore si ad mea comitia non venerit.

現在すでに次期の選挙に向けて運動を起こしている者たちのうち、カエサル(ルキウス)は本命とみられている。​もう一つの椅子を巡ってはテルムスがシラヌスと激しく争うことになるだろうというのが世間の見方だ。もっとも、この二人は有力者の後ろ盾の面でも世間の評判の面でも実に心もとない状態だから、僕の目には、あの泡沫候補のはずのトゥリウスを彼らの対抗馬として割り込ませることも決して不可能(アデュナトン)ではないように思えるんだ。まあ、こんなことを考えているのは、僕の他に誰もいないんだけどね。いずれにせよ、僕自身の勝算にとって最も好都合なのは、カエサルと一緒にテルムスが当選してくれることなんだよ。というのも、現在立候補している面々の中で、もし翌年の僕の年(前63年就任の選挙)までずれ込んできた場合に、テルムスほどに強力な候補者になりそうな者は他にいないからなんだ。その理由は、彼はいまフラミニア街道の建設監督官を務めているからだ。その工事も来年の選挙時には間違いなく、実に都合よく完了しているだろう。だからこそ僕は、今のうちに彼が本命のカエサルと一緒に執政官に当選して、彼らの名前が同僚執政官として並んで刻まれることを心から願っているんだよ。​さて、現時点でのライバル候補たちの戦況分析はざっとこんなところさ。​一方で、僕自身は候補者としてのあらゆる務めを果たすために、それこそ最大限の精力を注ぎ込むつもりだ。それからおそらく、選挙の投票においてはガリア地方の票が絶大な影響力を持っているようだから、ローマの法廷が夏休みに入ってフォーラムの熱気が冷める九月頃に、僕はピソ(ガリア総督)への使節の資格で遠出して、翌年の一月には戻ってこようと考えているよ。元老院貴族たちの支持の意思がはっきりと見極められたら、また君に手紙を書くよ。執政官選挙の他の見通しについては、少なくとも、今ローマにいるパリカヌスやカエソニウスのようなライバルたちが相手である限りは、すべて順調にいくと期待しているんだ。​それから君には、僕たちの友人であるあのポンペイウスの支持勢力の票を、僕のために確実に確保できるよう取り計らってほしい。君のほうが東方にいる彼に物理的な距離が近いんだからね。​ああ、彼に伝えておいておくれ。「もし君が僕の選挙の投票日にローマへ戻って来られなかったとしても、僕は決して怒ったりしないよ」とね。

[3] Atque haec huius modi sunt. sed est quod abs te mihi ignosci pervelim. Caecilius, avunculus(伯父) tuus, a P. Vario cum magna pecunia fraudaretur(騙し取る), agere(訴訟を起こす) coepit cum ejus fratre A. Caninio Satyro de iis rebus quas eum dolo(詐欺) malo(故意の) mancipio(売買) accepisse de Vario diceret(接未完). una agebant ceteri creditores, in quibus erat Lucullus et P. Scipio et is quem putabant magistrum(管財人) fore si bona venirent(売られる>veneo), L. Pontius ― verum hoc ridiculum est de magistro. nunc cognosce rem. rogavit me Caecilius, ut adessem contra Satyrum. dies fere nullus est quin hic Satyrus domum meam ventitet. observat L. Domitium maxime, me habet proximum. fuit et mihi et Quinto fratri magno usui in nostris petitionibus.

さて、選挙の件はまあこんなところさ。ところで、君にどうしても勘弁してもらいたいことがあるんだ。​君の伯父さんのカエキリウス氏のことなんだけどね。彼はプブリウス・ウァリウスという男から巨額の金を踏み倒されてしまってね、そのウァリウスの兄弟であるアウルス・カニニウス・サテュルスを相手取って訴訟を起こしたんだ。ウァリウスが詐欺行為によって得た財産を、このサテュルスがそれと知りながら不当に譲り受けたと伯父さんは主張している。​​この裁判にはウァリウスの他の債権者たちも一斉に加わっていて、その中にはあの富豪のルクルスやプブリウス・スキピオ、それに、もしウァリウスの財産が競売にかけられたら、その管財人になるだろうと目されているルキウス・ポンティウスも名を連ねている。まあ、管財人が誰になるかって話は、今となっては先走りすぎていてちょっと滑稽な話だけどね。さて、ここからが本題なんだ。​実はね、カエキリウス伯父さんから、サテュルスを相手取る裁判で原告側の弁護人として出廷してくれと頼まれてしまったんだよ。​ところが困ったことに、このサテュルスの奴ときたら、僕の家に毎日のように熱心に足を運んできてくれているんだ。彼はルキウス・ドミティウスを一番のパトロンとして仰いでいるけれど、僕のこともその次に頼りにしてくれていてね。何より、僕自身のこれまでの選挙でも、弟のクィントゥスの選挙でも、僕たちのためにものすごく尽力してくれた恩義のある男なんだよ。

[4] sane sum perturbatus, cum ipsius Satyri familiaritate tum Domiti, in quo uno maxime ambitio nostra nititur.demonstravi haec Caecilio, simul et illud ostendi, si ipse unus cum illo uno contenderet, me ei satis facturum fuisse; nunc in causa universorum creditorum, hominum praesertim amplissimorum, qui sine eo quem Caecilius suo nomine perhiberet(提供する) facile causam communem sustinerent, aequum(正当な) esse eum et officio meo consulere et tempori. durius accipere hoc mihi visus est, quam vellem et quam homines belli solent, et postea prorsus(まったく) ab instituta nostra paucorum dierum consuetudine(交際) longe refugit(避ける).

そんなわけだから僕は本当に、サテュルス本人との親しい付き合いの面からも、そして、僕の執政官への選挙活動がまさにその一人の肩に最も大きくかかっていると言っても過言ではない、あのドミティウスとの関係の面からも、すっかり困り果ててしまったんだ。​そこで僕は、これらの事情をすべてカエキリウス伯父さんに率直に説明した。同時に、次のこともはっきりと示しておいたんだ。 ​「もし、伯父さんあなたお一人だけが、サテュルス個人と一対一で争うという裁判なのであれば、私は何をおいてもあなたの期待に応えたことでしょう。しかし今回の場合、これはルクルスらを含む債権者全員が一致団結して起こしている裁判です。しかも、その顔ぶれはとりわけ地位の高き名士たちばかりであって、彼らなら、カエキリウス氏(あなた)が自分の名代としてわざわざ僕のような弁護人を一人差し出したりしなくとも、自分たちだけで十分にこの共同訴訟を維持し、戦い抜くことができます。​ですから、伯父さんが私の道義的義務にも、そして選挙を控えたこの重大な時期にも、十分なご理解を示してくださるのが筋というものではありませんか」とね。僕がこうして言葉を尽くして説明したのだけれど、伯父さんはこの話を、僕の期待よりも、また教養あるまともな人間が普通受け止めるよりも、ずっとへそを曲げて受け止めたようだった。​そしてその後、ここ数日前からせっかく始まった彼と僕の親しい交際を、完全に遠ざけて避けるようになってしまったんだ。

Abs te peto ut mihi hoc ignoscas et me existimes(接) humanitate esse prohibitum ne contra amici summam existimationem(社会的信用) miserrimo ejus tempore(窮地) venirem, cum is omnia sua studia et officia in me contulisset. quod si voles in me esse durior, ambitionem putabis mihi obstitisse(立ちはだかる).ego autem arbitror, etiamsi id sit, mihi ignoscendum esse, ἐπεὶ 'οὐχ ἱερήιον οὐδὲ βοείην'. vides enim in quo cursu simus(接) et quam omnes gratias(人脈) non modo retinendas, verum etiam acquirendas putemus(痛感). spero tibi me causam(言い訳) probasse(信じさせる), cupio quidem certe.

​だから君にお願いがある。どうか僕のこの仕打ちを許してほしい。そして、過去に自分のあらゆる熱意と義務を僕のために注ぎ込んでくれた友人が、人生で最も悲惨な窮地に立たされているまさにその時に、彼の決定的な社会的信用を奪うような真似は、人間としての情がどうしても許さなかったのだと、理解してほしい。​それでも、もし君が僕に対して伯父さんと同じようにへそを曲げたいと言うのなら、キケロは自分の野心のせいで、義理を果たさなかったのだと思えばいいさ。​だけど僕はこう思うんだ。たとえそれが事実だったとしても、君は僕を許してくれるはずだとね。だって、僕が今戦っているのは、ホメロスの言う「生贄の獣や牛の皮(ささやかな褒美」」を巡る争いではない(『イリアス』、命がけの大勝負だという意味)のだから。​君も分かってくれているだろう、僕が今、どれほど過酷なレースの真っ只中にいるのかを。そして、これまでに築いたあらゆる人脈や好意をただ維持するだけでなく、さらに新しい支持をも貪欲に獲得していかなければならないと、僕がどれほど痛感しているかを。​僕のこの苦しい言い訳を、君に納得してもらえたと信じているよ。いや、どうしても納得してもらいたいんだ。

[5] Hermathena tua valde me delectat et posita ita belle est ut totum gymnasium ejus ἀνάθημα esse videatur. multum te amamus.

君がギリシアから送ってくれた『ヘルマテナ(ヘルメス+アテナ)』の彫像、ものすごく気に入ったよ。しかも、僕の別荘のギュムナシウムにあまりにも見事に配置されているものだから、なんだかこのギュムナシウム全体が、あの彫像を飾るための奉納所(アナテマ)になってしまったみたいに見えるほどだよ。​本当に、感謝に堪えない。


11(1.II )
Scr. paulo post superiorem
Cicero Attico Sal.

前書簡より程なく
キケロよりアッティクスへ(キケロの息子誕生)

[1] L. Julio Caesare C. Marcio Figulo consulibus filiolo me auctum scito salva Terentia. abs te jam diu nihil litterarum. ego de meis ad te rationibus(選挙戦略) scripsi antea diligenter. hoc tempore Catilinam, competitorem nostrum, defendere cogitamus. judices habemus quos volumus, summa accusatoris voluntate. spero, si absolutus erit, conjunctiorem illum nobis fore in ratione petitionis; sin aliter acciderit, humaniter feremus.

ルキウス・ユリウス・カエサルとガイウス・マルキウス・フィグルスが執政官に当選したまさにその日、僕の新執政官たる息子ちゃんが誕生。僕の陣営は大いに補強されたことをここに謹んでご報告つかまつる。妻のテレンティアも無事さ。それにしても、君からはずいぶんと長い間、何の手紙も届かないじゃないか。僕の選挙戦略については、前に詳しく書いておいたけれどね。​​実はちょうど今、僕の執政官選挙のライバルである、あのカティリナの弁護を引き受けようかと考えているんだ。​幸い、裁判員たちは僕たちの望み通りのメンバーを揃えることができたし、原告側(=クロディウス)も全くこちらの望み通りに動いてくれている。もし彼が無罪放免になれば、来年の選挙戦に向けて、彼は僕とより強固に結束してくれるだろうと期待しているんだ。​まあ、もし万が一有罪になって失脚したとしても、それはそれで、僕は大人として受け止めるつもりさ。

[2] Tuo adventu nobis opus est maturo. nam prorsus summa hominum est opinio tuos familiares, nobiles homines, adversarios honori(当選) nostro fore. ad eorum voluntatem mihi conciliandam(好意を得る) maximo te mihi usui fore video. quare Januario mense, ut constituisti(予定), cura ut Romae sis.

君には、できるだけ早くローマへ帰ってきてもらう必要があるんだ。​というのも、君と親しいあの貴族たちが、僕の栄誉の邪魔に回るだろうというのが、もっぱらの世間の噂になっているからさ。彼らの心証を僕の方へ引き入れるために、君が僕にとって最高の切り札になってくれることはよく分かっている。​だから、君が予定していた通り、来年の一月には必ずローマにいるようにしてくれよ。


12(1.XII)
Scr. Romae Kal. Jan. an. 61(§4) Cicero Attico Sal.

前六十一年一月一日、ローマ
キケロよりアッティクスへ(前代未聞のスキャンダル、ボナ・デア祭へクロディウスの侵入事件の速報)

[1] Teucris(トロイア女) illa lentum sane negotium(代物), neque Cornelius ad Terentiam postea rediit. opinor, ad Considium, Axium, Selicium confugiendum est; nam a Caecilio propinqui minore centesimis nummum(1銭) movere non possunt. sed ut ad prima illa redeam, nihil ego illa impudentius, astutius(抜け目なく), lentius vidi. 'libertum mitto', 'Tito mandavi.' σκήψεις(言い訳) atque ἀναβολαί(先延し) sed nescio an(多分) ταὐτόματον ἡμῶν(怪我の功名). nam mihi Pompeiani prodromi(先触) nuntiant aperte Pompeium acturum(in senatu) Antonio succedi oportere, eodemque tempore aget(提案する) praetor ad populum. res ejus modi est ut ego nec per bonorum nec per popularem existimationem honeste possim hominem defendere, nec mihi libeat, quod vel maximum est. etenim accedit hoc, quod totum cuius modi sit, mando tibi ut perspicias.

コルネリアだか何だか知らないが、のらりくらりするあのトロイア女の奴は、本当に仕事が遅くてイライラする。 連絡係のコルネリウスも、あれ以来うちの嫁さんのところに全然来やしない。あいつらはあてにならない。だったらもう、いつも元老院の会議で顔を合わせてる、あの頑固親父のコンシディウスとか、文通友達のアクシウスとか、スピンテルの後ろ盾をやってるセリキウスの爺さんたちのところに頭を下げに行って、「頼む、パラティヌスの丘の家のローンが苦しいんだ、色をつけて貸してくれ」って懇願した方がマシだよ。だって、君の伯父のカエキリウスからは、親戚のよしみをもってしても、金利一分(年利1割2分)未満では一銭だって動かしてもらえそうにないからさ。​まあ、最初のトロイアの女の話に戻るけど、あいつほど図々しくて、悪賢くて、とろくさいやつは見たことがないよ。あいつは「解放奴隷をそっちに送ります」とか「アッティクスに委託しました」なんて言って、言い訳(スケープセイス)と先延ばし(アナボライ)ばかりしているんだ。​だけど、これは僕たちにとって怪我の功名(タウトマトン)になるかもしれない。というのも、ポンペイウスの先遣隊たちの報告によれば、ポンペイウスはマケドニア総督のアントニウスを解任して後任を送るべきだと公然と元老院で要求するつもりらしいし、同時に法務官も民衆に対してその法案を提起する動きを見せているんだ。​この状況になると、僕は良識派の評判から見ても、民衆派の評判から見ても、到底まともなやり方であいつ(アントニウス)を弁護することなんてできないし、何よりも、そんなことをする気はこれっぽっちも起きない(これが最大の理由だけどね)。​実はこれにはさらに次の事情が重なっているんだけど、その全体の構図がどうなっているのか、君の目でしっかりと見極めて探ってきてほしいんだ。

[2] libertum(解放奴隷) ego habeo, sane nequam hominem, Hilarum dico, ratiocinatorem et clientem tuum. de eo mihi Valerius interpres nuntiat Thyillusque se audisse scribit haec, esse hominem cum Antonio; Antonium porro in cogendis pecuniis dictitare partem mihi quaeri(〜ために要求) et a me custodem(見張り) communis quaestus(利益) libertum esse missum. non sum mediocriter commotus, neque tamen credidi; sed certe aliquid sermonis fuit. totum investiga, cognosce, perspice et nebulonem illum, si quo pacto potes, ex istis locis amove. huius sermonis Valerius auctorem Cn. Plancium nominabat. mando tibi plane totum ut videas cuius modi sit.

僕のところにね、ある解放奴隷がいるんだ。本当にどうしようもない、人間のクズさ。――そう、ヒラルスのことだよ。君のところの会計係であり、子分でもある、あの男だ。​あいつについて、通訳のウァレリウスから報告があったし、テュイルルスからも「こんな噂を耳にした」と手紙で書いてきた。なんでも、あのヒラルスは今、マケドニアのアントニウス総督のところにべったり寄り添っているらしい。しかもタチが悪いことに、アントニウスのやつ、現地で属州民から金を強引に巻き上げるときに、「この取り立ての分け前の一部はキケロの懐に入るんだ」とか、「キケロが俺たちの共同の儲け(あぶく銭)を監視するために、お目付け役としてあの解放奴隷を送り込んできたんだ」と触れ回って言い訳に使っているというんだよ。​これを聞いて、僕は尋常じゃなく動転して怒り狂っている。もちろん、そんなデタラメは信じちゃいないけれど、現地でそういう噂が実しやかに流れているのは間違いのない事実のようだ。​君に頼む。この件の全容を徹底的に調査し、突き止め、真相を見極めてくれ。そして、もし何らかの方法が可能なら、あのロクデナシを今すぐその場所から引き剥がして、追放してくれ。​ちなみにウァレリウスによれば、この不穏な噂の情報源はグナエウス・プランキウスらしい。頼んだよ。とにかく全体の構図が一体どうなっているのか、君のその目で完璧にハッキリさせてきてほしいんだ。

[3] Pompeium nobis amicissimum constat esse. divortium Muciae vehementer probatur. P. Clodium, Appi f. credo te audisse cum veste muliebri deprehensum domi C. Caesaris, cum sacrificium pro populo fieret, eumque per manus servulae servatum et eductum(連れ出す); rem esse insigni infamia. quod te moleste ferre certo scio.

ポンペイウスが僕たちに対して非常に好意的であることは、衆目の立ち至る確実な事実だ。彼が不貞(=相手はカエサル)を働いた妻のムキアと離婚したことも、世間からは大いに支持され歓迎されているよ(=カエサルとの離反になると)。​それから、アッピウスの息子プブリウス・クロディウスの件だけど――君もきっともう耳にしていると思うけれど、あいつ、カエサルの家で「民衆のための良き女神の儀式」が行われていた真っ最中に、女装しているところを見つかって現行犯で捕まったんだよ。​結局、あいつはカエサルの家にいた若い女奴隷の手引きによって、手から手へと隠されながら、なんとか外へ逃げ出させてもらったらしい。​この一件は、いまや前代未聞の凄まじい大スキャンダルで不名誉な泥沼になっている。君がこの状況を、ひどく苦々しく思って心を痛めていることは僕も百も承知だよ(笑)。

[4] Quid praeterea ad te scribam non habeo, et mehercule eram in scribendo conturbatior. nam puer festivus(素敵な), anagnostes noster Sositheus, decesserat(死去), meque plus quam servi mors debere videbatur commoverat. tu velim saepe ad nos scribas. si rem nullam habebis, quod in buccam(口) venerit scribito. Kal. Januariis M. Messalla, M. Pisone coss.

これ以上、君に書くべきことは特にないよ。それに、本当のことを言うと、さっきから僕、ちょっと心がひどく乱れていてまともに筆が進まないんだ。​というのもね、僕のところのあのかわいい利発な少年で、僕の朗読係を務めてくれていたソシテウスが、亡くなってしまったんだ。​単なる一人の奴隷の死に対して、これほど取り乱すべきではないのかもしれないけれど、僕は自分で思っていた以上に、彼の死に激しいショックを受けて、深く心を痛めている。​君には、これからも頻繁に僕に手紙を書いてほしい。もし書くような大した用事が何もないなら、それこそ口から出まかせでも何でもいいから思い付いたことを、何でもいいから書いて送ってよ。

​マルクス・メッサラ、マルクス・ピソが執政官に就任した年の、元日に。



13(1.XIII)
Scr. Romae vi Kal. Feb(1月は29日まで). an. 61(§6)
Cicero Attico Sal.

前六十一年一月二十五日、ローマ
キケロよりアッティクスへ(前代未聞のスキャンダルが政治闘争へ発展)

[1] Accepi tuas tres jam epistulas, unam a M. Cornelio, quam Tribus ei(Cornelio) Tabernis, ut opinor, dedisti, alteram, quam mihi Canusinus tuus hospes reddidit, tertiam quam, ut scribis, jam ora(太綱) soluta de phaselo(小船) dedisti; quae fuerunt omnes, ut rhetorum pueri loquuntur, cum humanitatis sparsae(振りかける) sale tum insignes amoris notis. quibus epistulis sum equidem abs te lacessitus ad rescribendum, sed idcirco sum tardior quod non invenio fidelem tabellarium(飛脚). quotus(=少ない) enim quisque est qui epistulam paulo graviorem ferre possit nisi eam pellectione(通読) relevarit ? accedit eo quod mihi non, ut quisque in Epirum proficiscitur, ita ad te proficisci videtur. ego enim te arbitror caesis apud Amaltheam tuam victimeis, statim esse ad Sicyonem oppugnandum profectum, neque tamen id ipsum certum habeo, quando ad Antonium proficiscare(接現受2), aut quid in Epiro temporis ponas. Ita neque Achaicis hominibus neque Epiroticis paulo liberiores litteras committere audeo.

君からの手紙を、一気に三通も受け取ったよ。​一通目はマルクス・コルネリウスから受け取ったもので、たしか君がトレス・タベルナエ(三軒宿、ローマ南50キロ)で彼に託してくれたやつだね。二通目は、カヌシウム(南300キロ)にいる君の宿主(ホスト)が僕に届けてくれた。そして三通目は、君自身が書いている通り、いよいよとも綱を解いて、小舟が出航するまさにその瞬間に書いて送ってくれたやつだ(=ブルンディシウム)。​どの手紙も、修辞学校の生徒たちがよく使う言葉で言えば、まさに洗練されたユーモアの塩がピリッと振りかけられていて、その上、僕への深い愛の印がいたるところに刻まれた、本当に素晴らしいものばかりだったよ。君からのこれら三通の手紙によって、僕はまさに「さあ、早く返事を書け」と猛烈に急き立てられたわけだけど、それなのに僕の筆が遅れてしまったのはね、信頼できる飛脚がどうしても見つからなかったからなんだ。というのも、ちょっと中身の詰まった政治的に重要な手紙を持たせたとして、途中で中身を盗み読みして重荷を軽くしようとしない飛脚なんて、一体全体、世の中にどれほどいるっていうんだい。​その上、僕にとっては、エペイロスへ旅立つ者がいるからといって、その人がそのまま君のところへ行ってくれるとは限らないという事情もある。​​僕の予想では、君はエペイロスにある君のお気に入りの『アマルテア荘』で、出征将軍よろしく生贄の獣を捧げ終えたらすぐに、シキュオン(=コリントの西、マケドニア総督の管轄下にあった)の債務者どもを総攻撃するために出発したんじゃないかと思っているんだ。でも、実際のところ君がいつマケドニア総督のアントニウス(ヒュブリダ)のところへ向かうのか、あるいはエペイロスでどれくらい時間を過ごすつもりなのか、僕にはさっぱり確信が持てない。​だから僕は、アカイア(=シキュオンのある)の人間にも、エペイロスの人間にも、ちょっとプライベートな突っ込んだ政治的本音を書いた手紙を託す勇気がどうしても出ないんだよ。

[2] Sunt autem post discessum a me tuum res dignae litteris nostris, sed non committendae(委ねる) ejus modi periculo ut aut interire(無くなる) aut aperiri aut intercipi(横取り) possint. primum igitur scito primum me non esse rogatum sententiam praepositumque esse nobis pacificatorem(平定者) Allobrogum, idque admurmurante senatu neque me invito esse factum. sum enim et ab observando(敬意を払う) homine perverso(頑迷な) liber et ad dignitatem in re publica retinendam contra illius voluntatem solutus, et ille secundus in dicendo locus habet auctoritatem paene principis, voluntatem non nimis devinctam(縛る) beneficio(恩義) consulis.

君が僕のもとから出発したあと、僕たちの手紙に書く価値のある大事件がいろいろと起きているんだ。だけど、さっき言ったような危険、つまり手紙が紛失したり、開封されたり、横取りされたりするリスクに晒すわけにはいかない種類のものばかりでね。​というわけで、まずは暗号化しても差し支えないこの件から教えておこう。​元老院議員の意見聴取において、僕が最初の発言者として指名されず、あのアロブロゲス族の平定者サマ(前67年執政官のピソ)が僕の前に指名されたんだ。​これには元老院全体から不満のざわめきが起こったけれど、僕自身はべつに不愉快ではなかったよ。というのも、これで僕は、あのへそ曲がり(この年の執政官のピソ)に敬意を払う義務がなくなって自由になったし、あいつの意志に縛られることなく、国家における自分の尊厳を保つ解放感を得られたからさ。それに、二番目に発言する立場というのも、事実上のリーダーに近い権威を持てるものだし、何より執政官から受けた恩義に自分の意志を縛られすぎずに済むからね。

tertius est Catulus, quartus, si etiam hoc quaeris, Hortensius. consul autem ipse parvo animo et pravo tamen, cavillator(屁理屈屋) genere illo moroso(気難しい) quod etiam sine dicacitate(冗談) ridetur, facie magis quam facetiis(ジョーク) ridiculus, nihil agens in re publica, sejunctus ab optimatibus, a quo nihil speres boni rei publicae quia non vult, nihil metuas mali quia non audet. ejus autem collega et in me perhonorificus et partium studiosus ac defensor bonarum.

続いて、三番目はカトゥルス、四番目は――もし君がそこまで知りたいならだけど――ホルテンシウスだ。​それにしても、執政官本人の小心さと言ったらどうだ。おまけに根性までねじ曲がっている。あいつのユーモアのセンスときたら、あの気難しくて陰気なタイプのものでね、冗談が面白いから笑えるんじゃなくて、あいつ自身のむすっとした顔のせいで笑われてしまうんだ。つまり、ジョークが面白いんじゃなくて、面構えそのものが滑稽なのさ。​国政に関しては何一つまともにやらないし、良識派からも完全に孤立している。あいつに対して国家のために何か良いことをしてくれるだろうなんて期待は一切持てない(なぜなら、あいつにその気がないからだ)。かといって、何か大それた悪事を働くかもしれないという恐れもない(なぜなら、あいつにはその度胸がないからだ)。​一方で、あいつの同僚の執政官(マルクス・メッサラ・ニゲル)の方はね、僕に対してこの上なく敬意を払ってくれるし、良識派の党派を熱心に支持し、守ってくれる素晴らしい男だよ。

[3] qui nunc leviter inter se dissident, sed vereor ne hoc, quod infectum(染みつく) est, serpat(広がる) longius. credo enim te audisse, cum apud Caesarem pro populo fieret, venisse eo muliebri vestitu virum, idque sacrificium cum virgines instaurrassent(やり直す), mentionem a Q. Cornificio in senatu factam(言及する) (is fuit princeps(最初), ne tu forte aliquem nostrum(consularium) putes); postea rem ex senatus consulto ad virgines atque pontifices relatam(諮問) idque ab iis nefas esse decretum; deinde ex senatus consulto consules rogationem promulgasse(公示); uxori Caesarem nuntium remisisse(三行半を渡す). in hac causa Piso amicitia P. Clodi ductus operam dat, ut ea rogatio quam ipse fert, et fert ex senatus consulto et de religione(禁忌), antiquetur(否決される). Messalla vehementer adhuc agit et severe. boni viri precibus Clodi removentur(退く) a causa, operae(サクラ) comparantur, nosmet ipsi, qui Lycurgei(リュクルゴスのような) a principio(初めは) fuissemus, cottidie demitigamur(なだめる), instat et urget Cato. quid multa ? vereor ne haec †iniecta† a bonis, defensa(跳ね返す、正当化) ab improbis magnorum rei publicae malorum causa sit.

​さて、その二人の執政官だけど、今はちょっとしたことでお互いに仲違いしているんだ。だけど僕は、この染み付いてしまった悪しき汚れが、さらに遠くまで広がって飛び火していくんじゃないかと恐れている。​というのも君もすでに耳にしていると思うけれど、カエサルの邸宅で「国家と民衆のための良き女神の儀式」が執り行われていた時のこと、そこへ女装した一人の男が侵入したんだ。​そのため、汚されたその儀式をヴェスタの巫女たちが最初からやり直す羽目になったのだけど、この件について、クィントゥス・コルニフィキウスが元老院で真っ先に糾弾の口火を切ったのさ(声を上げたのはあいつが最初だよ。君が僕たち執政官経験者の誰かだろうなんて勘違いしないように一応言っておくけどね)。​その後、元老院決議によって、この問題はヴェスタの巫女たち、および神祇官たちに諮問され、彼らは公式に「これは神を冒涜する大罪である」との宣告を下した。​これを受けて、さらなる元老院決議に基づき、執政官たちが犯人(クロディウス)を裁くための特別法廷を開く法案の公示を行うに至ったんだ。そしてカエサルは、妻に対して離婚届を突きつけたのさ。この件において、執政官のピソは、プブリウス・クロディウスとの情実に引きずられて、あの法案を否決に持ち込もうと躍起になって裏工作をしているんだ。​そう、元老院の決議に基づいて、宗教的禁忌に関する件として、まさに彼自身が執政官として公式に提出している、あの法案のことだよ。​一方、もう一人の執政官メッサラは、今のところ非常に精力的に、かつ厳格にクロディウス追及の指揮を執っている。​けれども、いわゆる良識派の面々は、クロディウスの泣き落としにほだされて、この件から一人、また一人と手を引き始めてしまっている。その一方で、クロディウスの側は、買収や暴力のためのサクラを着々と組織しつつある。​当初はまるでアテネの鬼検事リュクルゴスのように厳罰を求めて息巻いていたこの僕自身でさえ、日を追うごとに、どんどん態度を軟化させられて毒気を抜かれてしまっているのが現状だ。​そんな中で、カトだけが一人で怒り狂って執拗にクロディウスを追い詰め、プレッシャーをかけ続けている。​ああ、これ以上何を言えばいい。 僕が本当に恐れているのは、この特別法廷の手続きが、良識派のヘタレどものせいで中途半端に放置され、一方で悪党どもによって全力でもみ消されることで、国家にとっての巨大な災厄の原因になってしまうことなんだ。

[4] Tuus autem ille amicus (scin, quem dicam? de quo tu ad me scripsisti, postea quam non auderet reprehendere laudare coepisse) nos, ut ostendit, admodum diligit, amplectitur, amat, aperte laudat, occulte, sed ita ut perspicuum sit, invidet. nihil come, nihil simplex, nihil ἐν τοῖς πολιτικοῖς illustre, nihil honestum, nihil forte, nihil liberum. sed haec ad te scribam alias subtilius(正確な). nam neque adhuc mihi satis nota sunt et huic terrae filio nescio cui committere epistulam tantis de rebus non audeo.

ところで、例の君のあのお友達のことだけどね。─さあ、僕が誰のことを言ってるか分かるかい? ほら、君が僕への手紙に書いてきたじゃないか、「あの男、表立って批判する勇気がないもんだから、最近は逆にやたらと褒めちぎり始めたよ」って。そう、僕のことを​あの男は、態度を見る限りでは、ものすごくリスペクトしているし、抱きしめんばかりに全うで愛してくれているし、人前ではあからさまに大絶賛してくれるんだ。だけどね、裏では、もう透けて見えちゃうくらいに激しく嫉妬しているのさ。​本当に、親しみやすさのかけらもないし、率直さもない。政治的な営み(エン・トイス・ポリティコイス)における、あの内面から輝くような志の高さが絶望的に欠落しているんだ。 正義感もなければ、毅然とした強さもない。自由な精神だってありゃしない。​まぁ、このあたりの話は、いずれまた別の機会に、もっと正確に、ディテールを掘り下げて君に手紙で書くよ。というのも、僕自身まだあいつの本性を百%見極め切れていないところもあるし、何より、これからこの手紙を託すことになる、どこの馬の骨とも知れぬこの配達人の男に、こんな国家の重大機密(笑)を預ける勇気は、今の僕にはないからね。

[5] Provincias praetores nondum sortiti sunt. res(この事) eodem est loci(属) quo reliquisti. τοποθεσίαν(地形), quam postulas Miseni et Puteolorum includam orationi meae. 'a.d.III Non. Dec.'(十二月三日) mendose(誤って) fuisse animadverteram(過去完). quae laudas ex orationibus, mihi crede, valde mihi placebant, sed non audebam antea dicere. nunc vero, quod a te probata sunt, multo mihi Άττικώτερα videntur. in illam orationem Metellinam addidi quaedam. liber tibi mittetur, quoniam te amor nostri(属>nos僕への) φιλορήτορα reddidit.

​次期法務官たち(=前62年法務官の弟が含まれている)のくじ引きによる属州の割り当てだけど、まだ決まっていないんだ。この件は、君がローマを離れた時の状態のまま、完全にストップしているよ。​それから、君がリクエストしていたミセヌムとプテオリの情景描写(トポテシア)の記述だけど、僕の次の弁論の中にきれいに組み込んでおくからね。​あと、例の手紙の日付にあった「十二月三日」というのは、確かに僕の間違いだったよ。僕もあとから気がついたんだ。​君が僕の弁論集の中から「ここは素晴らしい」と褒めてくれたいくつかの箇所だけど――いや、本当のことを言うとね、僕自身もあれはかなりの自信作だったんだよ。だけど、君に読んでもらう前は、自分から「これ、出来が良いんだよね」なんて言うのはちょっと気恥ずかしくて黙っていたんだ。​でも、いまや君からお墨付きをもらえたんだから、あの文章が、僕の目にも以前よりずっと洗練された、いっそうアッティカ風の最高にエレガント(アッティコーテラ)な名文に見えてきたよ。​例のメテッルスに対する弁論には、いくつか新しく加筆修正しておいた。その弁論集の本を君に送るよ。僕への愛のせいで、君もすっかり雄弁術の愛好家(フィロレートラ)になっちゃったみたいだからね。

[6] Novi tibi quidnam scribam? quid? etiam. Messalla consul Autronianam domum emit HS |‾CXXXIIII‾|(13400000). 'quid id ad me ?' inquies. tantum, quod ea emptione et nos bene emisse judicati sumus et homines intellegere coeperunt licere amicorum facultatibus in emendo ad dignitatem aliquam pervenire. Teucris illa lentum negotium est, sed tamen est in spe. tu ista(ヒラルスの件) confice. a nobis liberiorem epistulam exspecta. VI Kal. Febr. M. Messalla, M. Pisone coss.

​何か新しいニュースはあるかって? そうだな、あるよ、もう一つあった。​執政官のメッサラがね、あのカティリナ陰謀に加担したアウトロニウスの屋敷を、千三百四十万セステルティウスで買い取ったんだ。​君はきっと「それが僕と何の関係があるんだい」って言うだろうね。​大ありさ。何が関係あるかって、あのメッサラがそれほどの超巨額で家を買ってくれたおかげで、僕がクラッススから買ったあの家も「おっ、キケロはかなりお買い得な買い物をしたんだな」と世間から評価されるようになったのさ。 ​それにね、世間の連中もようやく理解し始めたんだ。「なーんだ、自分の社会的地位に見合うだけの立派な家を買うために、友人の財力と資金援助に頼ることの、一体何が悪いんだ。それは普通の社交ビジネスじゃないか」ってね。​例のトロイの女の件だけど、相変わらずあいつの仕事はカタツムリみたいに遅いよ。でも、まだ希望は捨てていないんだ。​そっちの用事は、君がしっかり片付けておいてくれよな。​じゃあね、次はもっと突っ込んだ、自由奔放な内容の手紙を期待してくれよ。

​一月二十七日。マルクス・メッサラ、マルクス・ピソが執政官の年に。


14(1.XIV)
Scr. Romae Id.(Idibus) Feb. an. 61(§7)
Cicero Attico Sal.

前六十一年二月十三日、ローマ
キケロよりアッティクスへ(ポンペイウスの帰国初演説)

[1] Vereor ne putidum(失礼な) sit scribere ad te quam sim occupatus(忙しい), sed tamen ita distinebar(引き裂く) ut vix huic tantulae(小さい) epistulae tempus habuerim atque id(しかも) ereptum(奪われた) e summis occupationibus.

ねえ、自分がどれだけ忙しいかなんて君に書くのは、なんだか気取っていて鼻持ちならない奴だと思われそうで嫌なんだけどさ。でも実際のところ、僕は今、本当に八方から引き裂かれるみたいに忙しくて、これっぽっちの短い手紙を書く時間さえ、辛うじてひねり出したくらいなんだ。しかもその時間だって、この凄まじい多忙の山から、文字通り力ずくで強奪してきたようなものなんだから。

Prima contio Pompei qualis fuisset scripsi ad te antea: non jucunda miseris, inanis improbis, beatis non grata, bonis non gravis. itaque frigebat. tum Pisonis consulis impulsu levissimus tribunus pl. Fufius in contionem producit Pompeium. res agebatur in circo Flaminio, et erat in eo ipso loco illo die nundinarum πανήγυρις. quaesivit ex eo placeretne ei judices a praetore legi, quo consilio idem praetor uteretur. id autem erat de Clodiana religione ab senatu constitutum.

ポンペイウスの記念すべき初演説が一体どんなものだったかは、前に手紙で書いた通りさ。一言で言えば――貧民層にはちっとも面白くなく、悪党どもには中身がなく、富豪たちには歓迎されず、良識派には重みがなかった。だからさ、もう完全に場が凍りついていたんだよね。そこへもってきて、例の執政官ピソのそそのかしに乗った、あの最高に軽薄な護民官のフフィウスが、ポンペイウスをさらに民衆の前に引っ張り出したんだ。舞台になったのは市外のフラミニウス競技場。しかもタチの悪いことに、その日はちょうど、地方から人がごった返す定期市の日(パネーギュリス)だったんだよ。​そこでフフィウスは彼にこう問い詰めた。「元老院が下した決定、つまり例のクロディウスの不敬スキャンダルについて、法務官が自分で裁判員を厳選し、その法務官自身の諮問会として裁判を進めるという元老院のやり方に、あなたも賛成ですか、どうですか」ってね。

[2] tum Pompeius μάλ᾽ ἀριστοκρατικῶς(保守派) locutus est senatusque auctoritatem sibi omnibus in rebus maximi videri semperque visam esse respondit, et id(しかも) multis verbis.

するとさ、ポンペイウスの奴、そこをいかにも最高に元老院の良識派サマ(アリストクラティコース)らしく切り出してきたんだよね。「私はどんな事柄においても、元老院の権威を最高に重んじているし、これまでだってずっと重んじてきた」なんて答えやがったのさ。しかも、わざわざだらだらと、ものすごい言葉数を費やしてね。

Postea Messalla consul in senatu de Pompeio quaesivit quid de religione et de promulgata rogatione sentiret. locutus ita est in senatu ut omnia illius ordinis consulta γενικῶς laudaret, mihique, ut assedit, dixit se putare satis ab se jam de istis rebus esse responsum.

​そのあと、今度は元老院で本物の良識派である執政官のメッサラが、ポンペイウスに直球を投げたんだ。あの不敬事件について、そして公示された特別法案について、本当のところどう考えているのかってね。そしたら元老院での彼の口ぶりときたら、元老院が下した決議なら何もかも、とにかく総論としては(ゲニコース)すべて称賛する、という呆れたスタンスだったんだよ。​で、ひとしきり喋って僕の隣にどっかりと席に戻るなり、僕に向かってこう囁いてきたんだ。「いやあキケロくん、あの件に関しては、もう自分としては十二分にお答え申し上げておいたと思うんだけどね」ってさ。

[3] Crassus postea quam vidit illum excepisse(かすめ取る) laudem ex eo quod suspicarentur(忖度) homines ei(ポ) consulatum meum placere, surrexit ornatissimeque de meo consulatu locutus est, ut ita diceret, se quod esset senator, quod civis, quod liber, quod viveret, mihi acceptum referre(おかげである); quotiens conjugem, quotiens domum, quotiens patriam videret, totiens se beneficium(恩) meum videre. quid multa? totum hunc locum(フレーズ), quem ego varie meis orationibus, quarum tu Aristarchus es, soleo pingere, de flamma, de ferro (nosti illas ληκύθους絵の具壺), valde graviter pertexuit(織り上げる). proximus Pompeio sedebam. intellexi hominem(彼) moveri, utrum Crassum inire eam gratiam(信望) quam ipse praetermisisset an esse tantas(述) res nostras(主), quae tam libenti senatu laudarentur, ab eo praesertim qui mihi laudem illam eo minus deberet(負う) quod meis omnibus litteris in Pompeiana laude perstrictus(非難) esset.

そしたら今度はクラッススの奴さ、ポンペイウスが周囲から拍手喝采をかっさらっていくのを目にしたんだよね。みんなが「ほほう、あいつはキケロの前六十三年の執政官期のやり方に賛成なんだな」って勝手に勘違いして好意的に受け止めたもんだから、それが面白くなかったわけ。​で、クラッススはむくっと立ち上がると、僕の執政官期のことについて、それはそれは最高に華麗なレトリックで語り始めたんだ。いわく――自分が元老院議員でいられるのも、ローマ市民でいられるのも、自由の身でいられるのも、いや、そもそも今こうして生きていられることさえも、すべてはキケロくん、君のおかげだとね。さらには、自分が妻の顔を見るたびに、我が家を見るたびに、この祖国を見るたびに、そのすべての瞬間に、僕はキケロくんが僕たちに施してくれた大恩を見ているのだ……とまで言いやがった。​もうさ、これ以上何を言う必要があるってくらいの大絶賛だったんだよ。​僕がさ、いつも自分の演説の中で――そう、君という、僕にとってのアリスタルコス並みに最高に厳格な批評家がいつも校訂してくれている、あの僕の演説の中でね――いつも言葉の絵の具で派手に彩ってみせる、あの血と炎の記憶の場面があるじゃない。ほら、君もよく知っている、僕のあのお決まりのド派手な修辞の絵の具壺(レキュトイ)さ。クラッススの奴はね、まさにその僕の十八番のフレーズをそっくりそのままジャックして、それはそれは重々しく、完璧に自分の演説として織り上げてみせたんだよ。​その時、僕はポンペイウスのすぐ隣に座っていたんだ。だから、あいつが内心ものすごく動揺しているのが、手に取るように分かったよ。つまりさ、あいつの脳内はこういう二重の嫉妬でパニックになっていたんだ。「自分がさっきの総論賛成でまんまと見送ってしまった美味しいポジションを、クラッススの奴に横取りされたんじゃないか」という焦り。それともう一つは、「カティリナ鎮圧というキケロの業績がこれほどまでに偉大だからこそ、元老院の連中もあんなに嬉々として拍手喝采しているのか」という嫉妬さ。​しかも、よりによってそれを演説したのが、あのクラッススなんだからね。だってクラッススと言えば、僕が書いたあらゆる著作の中で、ポンペイウスを褒めちぎるための『噛ませ犬』として散々ディスられてきた男じゃないか。そんな、僕に一番感謝する義理の無いはずの男から、これだけの大絶賛を浴びせられたんだから、ポンペイウスの面目は丸潰れさ。

[4] hic dies me valde Crasso adjunxit, et tamen ab illo aperte tecte quicquid est datum libenter accepi.

そんなわけで、この一日で、僕はすっかりクラッススと大仲良しになっちゃった。それにもかかわらず、あいつから、表向きであれ裏に隠されたものであれ、差し出された好意は何だって、僕は喜んで受け取ったんだけどね

Ego autem ipse, di boni! quo modo ἐνεπερπερευσάμην(ἐμπερπερεύομαι見せびらかす) novo auditori Pompeio! si umquam mihi περίοδοι ἤ κάμπαι ἤ ἐνθυμήματα ἤ κατασκευαί suppeditaverunt(完), illo tempore. quid multa? clamores. etenim haec erat ὑπόθεσις, de gravitate ordinis, de equestri concordia, de consensione Italiae, de intermortuis(滅びる) reliquiis conjurationis, de vilitate(安価), de otio. nosti jam in hac materia(テーマ) sonitus(爆音) nostros. tanti fuerunt ut ego eo brevior sim quod eos usque istinc(あなたのいるそこ) exauditos putem.

​それにしても、僕自身のことといえばさ、ああ、善き神々よ、あの時、僕のすぐ隣に座っていた新参の観客ポンペイウスの目の前で、一体どれほどこれみよがしに、華々しく自分を見せびらかしてやったことか。​もし僕の人生の中で、あの流れるような完璧な周期句(ペリオドイ)や、語調の絶妙なひねり(カンパイ)、鋭い省略三段論法(エンテュメーマタ)、あるいは華麗な論拠の装飾(カタスケウアイ)といったレトリックの弾丸が、これ以上ないほどドバドバと湧き出てきた瞬間があったとすればね、君、それこそがまさにあの時だったんだよ。​もうさ、これ以上多くを語る必要があるかね。議場に鳴り響いたのは、割れんばかりの大歓声さ。​それもそのはず、今回の演説のテーマ(ヒュポテシス)ときたら、元老院の持つ重厚さについてでしょ、騎士身分との固い絆についてでしょ、全イタリアの挙国一致の合意についてでしょ、それから虫の息となった陰謀の残党どもについて、物価の安さについて、そして国家の平和について、だったんだから。君ならもう、この手のテーマで僕が鳴り響かせる、あのいつものお家芸の爆音はよく知っているよね。​いやあ、あの時の地鳴りのような響きは本当に凄まじかったんだよ。だからさ、手紙のこの部分はこれくらいで短く切り上げておくことにするよ。だって、僕のあの演説の爆音なら、海を越えて、今君がいるそこにまで丸聞こえだったはずだって、本気で思っているくらいだからね。

[5] Romanae autem se res sic habent. senatus Ἄρειος πάγος. nihil constantius, nihil severius, nihil fortius. nam cum dies venisset rogationi ex senatus consulto ferendae, concursabant barbatuli juvenes, totus ille grex(群) Catilinae duce filiola Curionis, et populum ut antiquaret(否決) rogabant. Piso autem consul, lator rogationis, idem erat dissuasor. operae Clodianae pontis occuparant, tabellae ministrabantur ita ut nulla daretur 'uti rogas'. hic tibi rostra Cato advolat, commulcium(ぶちのめす) Pisoni consuli mirificum facit, si id est commulcium, vox plena gravitatis, plena auctoritatis, plena denique salutis: accedit eodem etiam noster Hortensius, multi praeterea boni; insignis vero opera Favoni fuit. hoc concursu(突撃) optimatium comitia(民会) dimittuntur(解散); senatus vocatur. cum decerneretur frequenti senatu, contra pugnante Pisone, ad pedes omnium singillatim(個々に) accidente(ひれ伏す) Clodio, ut consules populum cohortarentur ad rogationem accipiendam, homines ad quindecim(15) Curioni nullum senatus consultum facienti(阻止する) assenserunt; facile ex altera parte CCCC fuerunt. acta res est. Fufius tribunus tum intercessit. Clodius contiones miseras habebat, in quibus Lucullum, Hortensium, C. Pisonem, Messallam consulem contumeliose(侮辱して) laedebat; me tantum comperisse omnia criminabatur(中傷). senatus et de provinciis praetorum et de legationibus et de ceteris rebus decernebat ut ante quam rogatio lata esset ne quid ageretur.

さて、現在のローマの政局がどうなっているかというとね、これがもう、我が元老院はまるでアテナイの最高法廷アレオパゴスそのものなんだよ。これほど揺るぎなく、これほど厳格で、これほど勇敢なものは他にないね。​というのも、元老院の決議に従って例のクロディウス処断のための特別法案を民会に提出する投票日がやってきたときのことさ。会場には、あのお洒落にうっすら顎髭を生やした若造ども――そう、あのクリオの家のお嬢ちゃん(小クリオ)を先頭に立てた、カティリナの不逞の輩の群れが総出で――ドタバタと走り回ってね、この法案を否決してくれって民衆に頼み込んでいたんだ。しかも呆れたことに、法案の提出者であるはずの執政官ピソ自身が、演台の上から「この法案には反対です」なんて呼びかける始末だったんだよ。​それどころか、クロディウスの手先どもが投票所の連絡橋を物理的に占拠しちゃってさ。配られる投票用紙ときたら、最初から「法案に賛成」の文字がどこにも書かれていないっていう、とんでもない不正選挙のオンパレードだったんだ。​さあ、そこでだ。君、ここを見てくれ。あのカトンが演壇へと猛スピードで飛び込んできて、執政官ピソの奴に凄まじい「ぶちのめし」を喰らわせたんだ。――いや、あれをただの「ぶちのめし」と呼んでいいならの話だけどね。実際は、威厳に満ち、権威に満ち、まさに国家の救済に満ちあふれた至高の声だったよ。すかさず、僕らのホルテンシウスもそこに加わって、他にもたくさんの良識派が続いたんだ。とりわけファウォニウスの獅子奮迅の働きは目を見張るものがあったね。​この良識派の怒涛の突撃によって、民会はひとまず解散に追い込まれ、すぐさま元老院が召集されたんだ。会議室の中は満員の議員でごった返す中、ピソが往生際悪く抵抗し、クロディウスの奴が議員たち一人ひとりの足元にひれ伏して涙ながらに泣きついたけれど、元老院の決意は揺るがなかった。「執政官たちは民衆に対し、この特別法案を受け入れるよう強く説得せよ」という決議を下す際、決議を何とか阻止しようとした大クリオ側についたのは、わずか十五人そこそこ。それに対して、僕たちもう一方の側には、優に四百人の議員が結集したんだ。​勝負は決した。完全に僕たちの圧勝さ。ところがさ、そこへもってきて、あの護民官のフフィウスが拒否権を発動しやがったんだ。​おかげでクロディウスの奴、今度は外でみっともない民会演説を繰り返しては、ルクルスやホルテンシウス、C・ピソ(前67年の執政官)に、執政官のメッサラまで、片っ端から口汚く侮辱して回っているよ。で、僕に対してはどう中傷しているかっていうとね、「あいつはただ、『僕はすべてを掴んでいる』(=キケロ非難の決まり文句)と証拠もなしに言っているだけだ」なんて煽っているのさ。​これに対して元老院側も黙っちゃいない。法務官たちの属州割当の件も、諸外国からの使節団との会見(=2月に行われる)の件も、とにかく他のあらゆる政務について、「例の特別法案が正式に可決されるまでは、今後一切の議事を行わない」っていう、全面ストライキの決議を下して対抗しているんだ。

[6] Habes res(情勢) Romanas. sed tamen etiam illud, quod non speraram, audi. Messalla consul est egregius; fortis, constans, diligens, nostri laudator, amator, imitator. ille alter uno vitio minus vitiosus quod iners(怠け者), quod somni plenus, quod imperitus, quod ἀπρακτότατος; sed voluntate(根性) ita καχέκτης ut Pompeium post illam contionem in qua ab eo senatus laudatus est odisse coeperit. itaque mirum in modum omnis a se bonos alienavit. neque id magis amicitia Clodi adductus(導かれ) fecit quam studio perditarum(転覆) rerum atque partium. sed habet sui similem in magistratibus praeter Fufium neminem. bonis utimur tribunis pl., Cornuto vero Pseudocatone. quid quaeris(要するに)?……

とまあ、ローマの情勢はこんなところさ。だけどね、僕自身も全く予期していなかった、ちょっと面白い話があるからこれも聞いておくれよ。​現職の執政官メッサラはね、本当に素晴らしい、非の打ち所がない男なんだ。勇敢で、ブレなくて、実に入念。しかもね、僕のことを大絶賛してくれるし、大好きでいてくれるし、僕の背中をいつだって追いかけてくれるんだから。​ところがさ、もう一人のあいつときたら、ある一つの欠点のおかげで、かろうじて大悪党にならずに済んでいるような奴なんだ。何しろ、とんでもない怠け者で、いつも眠そうにしていて、世間知らずの、まさに何もしない究極の無能(アプラクトタトス)だからね。だけど、その政治的な根性の腐りっぷり(カケクテス)ときたら本当に救いようがなくてさ。例の、ポンペイウスが元老院をベタ褒めしたあの民会演説以来、ポンペイウスのことが憎くて憎くてたまらなくなったらしくてね。そんな調子だから、見事なまでにすべての良識派から愛想を尽かされて、孤立しているよ。それも、クロディウスへの友情からそうしているっていうよりは、単にまともな秩序をめちゃくちゃにしてやりたいっていう、ひねくれた情熱から動いているだけなんだ。まあ救いなのは、役人たちの中に、あのフフィウスを除けば、こいつの同類が一人もいないことだけどね。 ​護民官たちも、今回は頼りになる連中が揃っているよ。とりわけコルヌトゥス君なんかは、まさにカト気取りの男とでも呼ぶべき熱演っぷりさ。​要するにさ……

[7] Nunc ut ad privata redeam, Teukris promissa patravit(達成する). tu mandata(ヒラルスの件) effice, quae recepisti. Quintus frater, qui Argiletani aedificii(建物) reliquum dodrantem(34) emit HS |‾DCCXXV‾|(725,000), Tusculanum venditat(売りに出す) ut, si possit, emat Pacilianam domum. cum Lucceio in gratiam redii. video hominem(彼) valde petiturire(立候補したがってる). navabo(成し遂げる) operam. tu quid agas, ubi sis, cuius modi istae res sint, fac me quam diligentissime certiorem. Idibus Febr.

さて、ここからは私的な日常に話を戻そうか。あのトロイの女(例の女性フィクサー)の奴が、ようやく約束の資金決済を完了してくれたよ。というわけだから、君の方でも引き受けてくれたあの用件を、きっちり片付けておくれ。​弟のクィントゥスはね、アルギレトゥム通りにあるビルの、残り四分の三の権利を七十二万五千セステルティウスで買い取ったんだ。で、今はトュスクルムの別荘を売りに出している最中さ。もし上手く売れたら、その金でパキリウスの屋敷を買い取りたいらしい。​それから、ルッケイウスとは僕も無事に仲直りをしたよ。どうやら彼は、次の執政官選挙に立候補したくてウズウズしてたまらないみたいなんだ。僕も一肌脱いで、大いに尽力してやるつもりさ。​君のほうこそ、今何をしているのか、どこにいるのか、そっちの情勢はどんな様子なのか、できるだけ詳しく知らせておくれよ。

​二月十三日。

15(1.XV)
Scr. Romae Id. Mart. an. 61(§2)
Cicero Attico Sal.

前六十一年三月十五日
キケロよりアッティクスへ(弟クィントゥスのアジア総督選任)

[1] Asiam Quinto, suavissimo fratri, obtigisse audisti; non enim dubito quin celerius tibi hoc rumor quam ullius nostrum litterae nuntiarint(完接). nunc, quoniam et laudis avidissimi semper fuimus et praeter ceteros φιλέλληνες et sumus et habemur et multorum odia atque inimicitias rei publicae causa suscepimus, 'παντοίης ἀρετῆς μιμνήσκεο,' curaque et effice ut ab omnibus et laudemur et amemur. [2] his de rebus plura ad te in ea epistula scribam, quam ipsi Quinto dabo.

最高に愛すべき僕の弟クイントゥスに、アジア属州の総督ポストが割り当てられたことは、もう耳にしているよね。僕たちの誰が手紙を書くよりも早く、噂のほうが君のところに飛び込んでいったに違いないからさ。​さて、僕たちときたら昔から人一倍名誉には貪欲だし、何より誰よりも「ギリシア文化の愛好家(ピッレーネス)として通っているじゃない。その上、国家のためを思って、いろんな連中から恨みや敵意を買いまくってきたわけだ。だからこそ、ここはホメロスの言葉を借りて「あらゆる美徳を思い起こせ(パントイエース・アレテース・ミムネスケオ)」。どうか君のほうでも気を配って、現地ギリシアのあらゆる人々から、僕たちが称賛され、愛されるようにロビー活動を成功させておくれよ。この件についての詳しいことは、クイントゥス本人に持たせる次の手紙にたっぷり書くつもりさ。

Tu me velim certiorem facias quid de meis mandatis egeris, atque etiam quid de tuo negotio; nam ut Brundisio profectus es, nullae mihi abs te sunt redditae litterae. valde aveo scire, quid agas.

それはそうと、僕が君に頼んでおいた用件(=ヒラルスの件)がどうなったか、それから君自身のビジネス(=シキュオンの件)がどうなっているのか、ぜひ知らせてほしいんだ。というのもさ、君がブルンディシウムの港を発ってからというもの、僕の元には君からの手紙がただの一通も届いていないんだよ。君が一体どう過ごしているのか、僕は気になって気になって仕方がないんだ。

Idibus Martiis.

三月十五日


16(1.XVI)
Scr. Romae in(初め). m. Quint. an. 61
Cicero Attico Sal.

前六十一年七月初め、ローマ
キケロよりアッティクスへ(クロディウスの裁判の顛末)

[1] Quaeris ex me quid acciderit de judicio quod tam praeter opinionem omnium factum sit, et simul vis scire quo modo ego minus quam soleam proeliatus(戦う) sim. respondebo tibi ὕστερον πρότερον, Ὁμηρικῶς.

君は僕に、あのクロディウスの特別裁判で一体何が起きたのか、どうして世間の誰もが予想もしなかったようなあんな結末(=無罪判決)になってしまったのか、と訊ねてきているね。それと同時に、いつもなら戦場で誰よりも猛烈に戦うはずの僕が、今回に限ってどうしてあんなに大人しい戦い方しかしなかったのか、その理由を知りたがっている。​よし、その質問には、ホメロスの叙事詩のように、あとの話を先にする逆転法(ヒュステロン・プロテロン・ホメーリコース)で答えることにするよ。

Ego enim, quam diu senatus auctoritas mihi defendenda fuit, sic acriter et vehementer proeliatus sum ut clamor concursusque maxima cum mea laude fierent. quod si tibi umquam sum visus in re publica fortis, certe me in illa causa admiratus esses. cum enim ille ad contiones confugisset in iisque meo nomine ad invidiam uteretur, di immortales! quas ego pugnas et quantas strages(死骸) edidi(もたらす)! quos impetus in Pisonem, in Curionem, in totam illam manum(軍勢) feci! quo modo sum insectatus(追撃) levitatem(軽さ) senum(老人), libidinem juventutis! saepe, ita me di juvent, te non solum auctorem consiliorum meorum verum etiam spectatorem pugnarum mirificarum desideravi.

だってさ、元老院の権威をこの手で守り抜かなきゃいけなかった間、僕はそれこそ、割れんばかりの大歓声と人が押し寄せるほどの、我ながら大絶賛ものの猛烈な戦いを演じていたんだからね。​もし君の目に、僕が国家の危機において一度でも勇敢な男として映っていたのだとすればさ、今回の事件での僕の戦いぶりを見たら、君は間違いなく僕に惚れ直して驚嘆していたはずだよ。何しろ、あのクロディウスの奴が外の民会に逃げ込んで、僕の名前を出しては民衆の憎悪を煽り立てようとしたときなんてさ――ああ、不死なる神々よ、僕は一体どれほどの激闘を演じ、どれほど凄まじい死屍累々の山を築き上げてやったことか。執政官ピソへ、あのクリオへ、そしてあいつらの汚い軍勢全体に向けて、僕がどれほどの怒涛の突撃を喰らわせたことか。すっかり丸め込まれた老人たちのあの浅はかさも、若造どものあのハレンチな情欲も、これでもかっていうくらい徹底的に叩きのめしてやったんだ。​いや本当に、神に誓って言うけれどね、僕は何度も思ったんだ。君が僕の作戦会議の参謀としてだけじゃなく、この僕の歴史的な大立ち回りの目撃者として隣にいてくれたら、一体どんなに最高だったろうかってね。

[2] postea vero quam Hortensius excogitavit ut legem de religione Fufius tribunus pl. ferret, in qua nihil aliud a consulari rogatione differebat(異なる) nisi judicum genus (in eo autem erant omnia), pugnavitque ut ita fieret, quod et sibi et aliis persuaserat nullis illum judicibus effugere posse, contraxi(畳む) vela perspiciens inopiam(貧困) judicum neque dixi quicquam pro testimonio nisi quod erat ita notum atque testatum ut non possem praeterire.

ところがさ、その後にホルテンシウスの奴が、「例の宗教不敬罪の法案は、護民官のフフィウスに提出させよう」なんていう妥協案を思いついちゃってね。そのフフィウス案ときたら、元の執政官案と比べて、違うところと言えば裁判員の選出方法だけだったんだ。――まあ、そのたった一点にこそ、すべての勝敗がかかっていたわけだけどね。​それなのにホルテンシウスは、「どんな裁判員が相手だろうが、あのクロディウスが逃げ切れるわけがない」って、自分どころか周囲の連中まで完全に丸め込んで、その妥協案を通そうと大張り切りで戦っちゃったんだよ。​でもね、君。抽選で集まってきた裁判員どものあのあまりの質の悪さ、品のなさを目の当たりにした瞬間、僕はすべてを察してね、すぐさま帆を畳んだのさ。だから、法廷での証言だって、もうすでに世間に知れ渡っていて、今さら僕が口を閉ざして素通りするわけにはいかない最低限の事実(=クロディウスはローマにいた)以外は、何一つ余計なことは喋らなかったんだ。

Itaque si causam quaeris absolutionis(無罪放免), ut jam πρός τό πρότερον revertar, egestas judicum fuit et turpitudo. id autem ut accideret commissum(引き起こす) est Hortensi consilio, qui, dum veritus est ne Fufius ei legi intercederet quae ex senatus consulto ferebatur, non vidit illud, satius esse illum in infamia relinqui ac sordibus quam infirmo judicio committi, sed ductus odio properavit rem deducere(移す) in judicium, cum illum plumbeo(鉛の) gladio jugulatum(殺す) iri tamen diceret.

というわけだから、君が知りたがっているあの無罪放免の本当の理由だけどね――さあ、これで最初の質問(プロス・ト・プロテロン)に話を戻すよ――その原因は、ひとえに裁判員どものあの品性と懐の底なしの貧しさと、その恥知らずな醜さに尽きるのさ。しかも、こんな最悪の事態を引き起こしたのは、他でもないホルテンシウスのおめでたい作戦だったんだ。彼は、元老院の決議通りに法案を通そうとすると、護民官のフフィウスに拒否権を使われるんじゃないかってビクビクするあまり、肝心なことが全く見えていなかったんだよ。いいかい、裁判が開けないなら開けないで、クロディウスの奴を不名誉と汚名の中にまみれさせたまま世間に放置しておくほうが、あんな買収され放題の脆い法廷に容疑者を委ねてしまうより、どれほどマシだったか。​それなのにホルテンシウスは、あいつへの個人的な憎しみに引きずられて、とにかく形だけでも裁判の場に引っ張り出すことばかり焦ってしまった。そのくせ、口を開けば「あんな悪党、こっちが鉛の剣を突きつけてやったって、それだけで簡単に首を撥ねてお終いさ」なんて、大見得を切っていたんだからね。

[3] Sed judicium si quaeris quale fuerit, incredibili exitu, sic uti nunc ex eventu ab aliis, a me tamen ex ipso initio consilium Hortensi reprehendatur. nam, ut rejectio(忌避) facta est clamoribus maximis, cum accusator tamquam censor bonus homines nequissimos reiceret, reus(被告) tamquam clemens lanista(剣闘士の親方) frugalissimum(実直) quemque secerneret(取り除く), ut primum judices consederunt, valde diffidere boni coeperunt. non enim umquam turpior(恥ずべき) in ludo talario(賽子賭博の) consessus fuit; maculosi(汚れた) senatores, nudi equites, tribuni non tam aerati(金持ち) quam, ut appellantur, aerarii(主計官). pauci tamen boni inerant, quos rejectione fugare ille non potuerat, qui maesti(鎮痛な) inter sui dissimiles(異なる) et verentes sedebant et contagione turpitudinis vehementer permovebantur(動揺する).

ところでさ、その裁判が一体どんな様子だったかを君が訊きたいって言うならね、それはもう、信じられないような結末を迎えることになったんだ。おかげで、今となっては結果論から誰もがホルテンシウスの作戦を批判しているけれど、僕だけはね、あの最初のルール変更の段階から「そんなの絶対にダメだ」って、彼のやり方を突っぱねていたわけだけどね。​何しろ、裁判員の忌避手続きが始まったときなんて、場内はすさまじい大騒ぎだったんだ。検察官の側はさ、まるで最高に厳格な道徳の番人みたいに、人間のクズどもを次々と弾いていく。ところが対する被告のクロディウスはと言えば、まるで情け深い剣闘士の親方が奴隷を値踏みするかのように、真面目で実直な男たちを片っ端から取り除いていくんだからね。​だから、いざ選ばれた裁判員たちがひな壇に着席したその瞬間、僕ら良識派は「あ、これはもう駄目だ」って、心の底から絶望し始めたのさ。だって君、そこいらの下品な深夜のサイコロ賭博場だって、あそこまで恥知らずな面々が揃うことはないよ。並んでいるのはさ、過去の不祥事で泥をかぶったシミだらけの元老院議員に、破産してスッカラカンの騎士階級、それに公務主計官(トリブニ・アエラリイ)とは名ばかりの、ちっとも金持ち(アエラティ)なんかじゃない、ただ金に汚い(アエラリイ)だけの連中なのさ。​それでもね、クロディウスの魔の手をすり抜けた、ほんのわずかな良識派の連中もそこには混ざってはいたんだ。でも彼らは、自分たちとは似ても似つかない悪党どもの間で、すっかり言葉を失い、呆然自失の体で、お通夜みたいに沈み込んで座っていたよ。周りのあの凄まじい破廉恥さの毒気に当てられて、ただただ激しいショックを受けながらね。

[4] hic, ut quaeque res ad consilium(法廷) primis postulationibus referebatur, incredibilis erat severitas nulla varietate(不一致) sententiarum. nihil impetrabat reus, plus accusatori dabatur, quam postulabat. quid quaeris? triumphabat Hortensius se vidisse tantum, nemo erat qui illum reum ac non miliens condemnatum arbitraretur. me vero teste producto credo te ex acclamatione(怒号) Clodi advocatorum(取り巻き) audisse quae consurrectio(起立) judicum facta sit, ut me circumsteterint, ut aperte jugula sua pro meo capite P. Clodio ostentarint. quae mihi res multo honorificentior visa est quam aut illa, cum jurare tui cives Xenocratem testimonium dicentem prohibuerunt, aut cum tabulas Metelli Numidici, cum eae, ut mos est, circumferrentur, nostri judices aspicere noluerunt; multo haec, inquam(繰り返す), nostra res maior.

ところがさ、いざ裁判が始まって、最初の予備申請が法廷に提出されるたびに、あの裁判員どもが見せた厳格さと言ったら、それはもう信じられないほどだったんだ。意見の割れなんて微塵もなくてね。被告のクロディウスが求めることは何一つ通らない一方で、検察側には、要求した以上のものがどんどん与えられる。​もう、何と言ったらいいか。ホルテンシウスは「ほら見ろ、僕の読み通りだったじゃないか」って狂喜乱舞して、自分の先見の明を自慢しまくっていたよ。当時は、あの容疑者が有罪になるどころか、すでに千回は有罪判決を下されたも同然だと考えていない人間なんて、ただの一人もいなかったんだからね。 ​それから、いよいよ僕が証人として引っ張り出されたときのことさ。クロディウスの取り巻きどもが僕を脅そうと、浴びせてきたすさまじい怒号は、きっと君の耳まで届いたと思うほどさ。まさにその瞬間、裁判員たちは全員が文字通り一斉に総立ちになってね、僕の周りをぐるりと取り囲んで守ってくれたんだ。それだけじゃない、彼らはプブリウス・クロディウスに向かってさ、「キケロの命に指一本触れさせてたまるか。やるなら俺たちのこの喉笛を掻き切ってみろ」とばかりに、堂々と胸を張って立ちはだかったんだよ。​この出来事はね、僕にとっては、あの歴史的な美談なんかよりも遥かに、ずっと名誉なことに思えたんだ。ほら、君の愛するアテナイの市民たちがさ、あの哲学者クセノクラテスが証言するときに「彼に宣誓をさせるなんて失礼だ」って制止したあの事件や、あるいは我が国の裁判員たちが、あのメテッルス・ヌミディクスの清廉さを信じて、提出された帳簿を「見る必要すらない」って拒否したあの事件――うん、あんな美談のどれよりもね。 繰り返すけれど、今回の僕が受けた栄誉のほうが、それらよりも遥かにスケールが大きくて、偉大なことだったのさ。

[5] itaque judicum vocibus, cum ego sic ab iis ut(として) salus(救済者) patriae defenderer, fractus (崩折れる)reus et una patroni(主) omnes conciderunt. ad me autem eadem frequentia(群衆) postridie convenit(集まる) quacum abiens(退任して) consulatu sum domum reductus(連れ帰る). clamare(完三複) praeclari Areopagitae(主) se non esse venturos nisi praesidio constituto. refertur ad consilium. una sola sententia(表) praesidium(護衛) non desideravit. defertur res ad senatum. gravissime ornatissimeque decernitur, laudantur judices, datur negotium(任務) magistratibus. responsurum(答える) hominem nemo arbitrabatur.

そんなわけでさ、裁判員たちが僕のことを、まるで祖国の救世主であるかのように全力で擁護してくれたあの叫び声に圧倒されてね、被告のクロディウスは完全に心をへし折られ、弁護団も揃ってガタガタと崩れ落ちてしまったんだ。それどころか、その翌日に僕の家に集まった人々の波といったら。あの一大栄光の日――僕が執政官の任期を終えて退任するとき、群衆に囲まれて我が家へと送り届けられたあの時と、まったく同じだけの大群衆だったんだからね。​すると今度は、あの立派なアレオパゴスの賢人(裁判員)さまたちが、「身の安全を守る護衛を配置してくれない限り、もうこれ以上は法廷に出廷しないぞ」って騒ぎ始めてさ。この件が法廷で採決にかけられたら、護衛なんて必要ないって言ったのは、たったの一票だけだったよ。​当然、話は元老院にまで持ち込まれるわけだけど、そこでもこれ以上ないほど重々しく、かつ最大限の賛辞を込めた決議が下されてね。裁判員たちは大絶賛され、政務官たちには速やかに護衛を手配するよう任務が下されたんだ。この状況を見て、あの男(クロディウス)がまともに答弁できるなんて考えている人間は、もう誰一人としていなかったよ。

' ̒Ἕσπετε νῦν μοι, Μοῦσαι--ὅππως δὴ πρῶτον πῦρ ἔμπεσε.'

​「ミューズたちよ、今こそ私に語っておくれ――いかにして最初に、敵の火が味方の船に投げ込まれたのかを」


Nosti Calvum ex Nanncianis illum, illum laudatorem(賞賛者) meum, de cuius oratione erga me honorifica ad te scripseram. biduo per unum servum et eum ex ludo(学校) gladiatorio(剣闘士の) confecit totum negotium; arcessivit ad se, promisit, intercessit(保証する), dedit. jam vero (o di boni, rem perditam!) etiam noctes certarum mulierum atque adulescentulorum nobilium introductiones(紹介) non nullis judicibus pro mercedis cumulo(積重ね) fuerunt. ita summo discessu(離脱) bonorum, pleno foro servorum, XXV judices ita fortes tamen fuerunt, ut summo proposito periculo vel perire maluerint quam perdere omnia; XXXI fuerunt, quos fames magis quam fama commoverit. quorum Catulus cum vidisset quendam, 'quid vos,' inquit, ' praesidium a nobis postulabatis ? an, ne nummi vobis eriperentur, timebatis?'

例の「ナンニアヌスの遺産泥棒」こと、あのハゲ頭の男、君もよく知っているよね。ほら、前に僕のことを元老院で大絶賛してくれたって、手紙に書いたあの男(クラッスス)さ。あいつがね、剣闘士学校あがりのたった一人の奴隷を走らせて、わずか二日で裏工作をすべて片付けちゃったんだ。裁判員どもを自宅に呼びつけ、金を約束し、自分が保証人になり、その場で現金を握らせたのさ。​それどころか――ああ、神々よ、なんという世も末な、破滅的な有様だろう――あいつは一部の裁判員どもへのおまけの報酬として、特定の高貴な家柄の既婚女性や、良家の美少年たちとの夜の手配まで斡旋したんだからね。​こうして、まっとうな市民たちがすっかり法廷から離れてしまい、フォーラムが奴隷どもで埋め尽くされるなかでさ。それでも、二十五人の裁判員たちは実に勇敢だったよ。どれほど身に危険が迫ろうとも、正義というすべてを失うくらいなら、むしろ自分が破滅する方を選んだんだからね。だけど、三十一人の不届き者がいた。こいつらは、己の名誉なんかよりも、目先の金欲に動かされた連中さ。​この裏切り者の一人を捕まえてさ、あのカトゥルスが言った言葉がこれだよ。「おい、お前たちは何だって僕たちに護衛なんか要求してきたんだ。……もしかして、せっかく貰ったその裏金を、帰り道に誰かにひったくられやしないかって、それが怖かっただけなのかい」

[6] habes, ut brevissime potui, genus(全容) judici et causam absolutionis.

というわけで、僕にできる限り手短にまとめたけれど、これが今回の裁判の全容であり、あの男が釈放されるに至った本当の理由さ。

Quaeris deinceps qui nunc sit status rerum et qui meus. rei publicae statum(安定) illum quem tu meo consilio, ego divino confirmatum putabam, qui bonorum omnium conjunctione et auctoritate consulatus mei fixus et fundatus videbatur, nisi quis nos deus respexerit(哀れむ), elapsum scito esse de manibus uno hoc judicio, si judicium est triginta homines populi Romani levissimos ac nequissimos(やくたたず) nummulis(はした金) acceptis jus ac fas omne delere et, quod omnes non modo homines, verum etiam pecudes factum esse sciant, id Talnam et Plautum et Spongiam et ceteras huius modi quisquilias(くず) statuere numquam esse factum.

君は次に、今のローマの情勢はどうなのか、そして僕自身の立場がどうなっているのか、と訊ねてきているね。 ​いいかい、あの国家の安定――君は僕の智謀のおかげだと言ってくれ、僕自身は神の導きによって盤石になったと信じていた、あの僕の執政官時代のすべてのまっとうな市民の連帯と元老院の権威によって、がっちりと基礎が固められていたはずのあの体制がね。――ああ、もしどこかの神様が、もう一度僕たちを振り返って哀れんでくれない限りは、だよ――まさにこの、たった一つの裁判のせいで、僕たちの手の中から完全に滑り落ちてしまったんだ。​そもそもさ、ローマ市民の中でも最も軽薄で、最も役立たずな三十人ばかりの奴らが、汚いはした金を握らされただけで、人間の法も神の法もすべて踏みにじって消し去ってしまうこと、こんなものを「裁判」なんて呼べるのだとしたら、の話だけどね。人間どころか、そこいらの家畜でさえ「絶対にやった」と知っている公然の事実をさ、あのタルナだの、プラウトゥスだの、スポンギアだの、そんな類の有象無象のゴミクズどもが、「いや、そんな事実は一切なかった」なんて判決を下すんだから、本当に世も末だよ。

[7] sed tamen, ut te de re publica consoler, non ita, ut sperarunt mali, tanto imposito rei publicae vulnere, alacris(活発な) exsultat improbitas in victoria. nam plane ita putaverunt, cum religio, cum pudicitia(道徳), cum judiciorum fides, cum senatus auctoritas concidisset, fore ut aperte victrix nequitia(放蕩) ac libido poenas(復讐) ab optimo quoque peteret sui doloris(恨み), quem improbissimo cuique inusserat(押しつける) severitas consulatus mei.

だけどね、国家のことで君を少しでも慰めるなら、これほど大きな傷を国家に負わせたからといって、あの悪党どもが期待したほど、邪悪な奴らが勝利に酔いしれて活発に大喜びしているわけでもないんだ。​というのも、あいつらは本当にこう信じ込んでいたんだからね。神聖な宗教も、道徳も、裁判の信義も、そして元老院の権威さえもがすべて崩壊した以上、これからは勝利した放蕩と情欲の天下であり、僕たちまっとうな市民全員から、公然と復讐を取り立ててやれるはずだとね。ほら、あの僕の執政官時代の厳格さがさ、ありとあらゆる不届き者どもの身にジリジリと押し当てて焼き付けた、あの時の強烈な恨みを、今こそ晴らしてやろうってわけさ。

[8] idem ego ille (non enim mihi videor insolenter gloriari, cum de me apud te loquor, in ea praesertim epistula, quam nolo aliis legi), idem, inquam, ego recreavi afflictos animos bonorum, unum quemque confirmans, excitans; insectandis(非難する) vero exagitandisque nummariis judicibus omnem omnibus studiosis(支持者) ac fautoribus(支援者) illius victoriae παρρησίαν(口を開くこと) eripui; Pisonem consulem nulla in re consistere umquam sum passus, desponsam(約束された) homini jam Syriam ademi(奪う); senatum ad pristinam suam severitatem revocavi atque abjectum excitavi; Clodium praesentem fregi(完 粉砕) in senatu cum oratione perpetua(絶え間ない) plenissima gravitatis tum altercatione(論争) ejus modi (ex qua licet pauca degustes(接 味わう); nam cetera non possunt habere eandem neque vim neque venustatem(魅力) remoto illo studio contentionis, quem ἀγῶνα vos appellatis):

まさにこの僕がさ――いや、君相手に話しているわけだし、何より他の誰にも読まれたくないと思っているこの手紙の中でのことだから、何も見苦しく自惚れて自慢しているわけじゃないんだよ。だけど、あえてもう一度言うけれど、この僕がね、打ちひしがれていたまっとうな市民たちの心を、一人一人励まし、奮い立たせることで生き返らせたんだ。​それどころか、あの金まみれの裁判員どもを徹底的に吊るし上げ、非難し続けたことで、あのクロディウスの勝利に沸いていた支持者や応援団どもの口を完全に封じ、大っぴらに発言する自由(パッレーシア)をあいつらから力ずくで奪い取ってやったのさ。 執政官のピソの野郎にも、何ひとつ思い通りにはさせなかったし、あいつにあらかじめ約束されていたあの美味いシリア属州の利権も、僕がもぎ取ってやったんだからね。 おかげで、すっかり意気消沈していた元老院も、かつての威厳ある厳格さを取り戻して、再び立ち上がったよ。​そして元老院の議場でさ、目の前にいたクロディウスを、重厚さに満ちた大演説と、それに続く激しい口論とで、徹底的に叩きのめしてやったんだ。その口論の様子をね、君にもほんの少しここで味見させてあげよう。というのもさ、君たちギリシア知識人が言うところのアゴーン(白熱のライブ対決)のあの熱気がなくなってしまうと、文章にしたところで、あの言葉の持つ本当の威力も、キレのある魅力も、どうしても薄れてしまうものなんだけどね。

[9] Nam, ut Id. Mai. in senatum convenimus, rogatus ego sententiam multa dixi de summa re publica, atque ille locus(トポス) inductus a me est divinitus(副), ne una plaga accepta patres conscripti conciderent, ne deficerent; vulnus esse ejus modi quod mihi nec dissimulandum nec pertimescendum videretur, ne aut ignorando stultissimi aut metuendo ignavissimi judicaremur; bis absolutum esse Lentulum, bis Catilinam, hunc tertium jam esse a judicibus in rem publicam immissum. 'erras, Clodi; non te judices urbi sed carceri reservarunt neque te retinere in civitate sed exsilio privare voluerunt. quam ob rem, patres conscripti, erigite animos, retinete vestram dignitatem. manet illa in re publica bonorum consensio(連帯); dolor accessit bonis viris, virtus(闘志) non est imminuta; nihil est damni factum novi, sed quod erat inventum est. in unius hominis perditi judicio plures similes reperti sunt.'

というのもさ、五月十五日に僕たちが元老院に集まったときのこと、意見を求められた僕はね、国家の危機について大演説をぶち上げたんだ。 その際、僕は例のあの定番のテーマを、我ながらこれ以上ないほど見事に演説に持ち込んでさ。議員諸君に向かって、「たった一発のビンタを食らったからって、揃って崩れ落ちたり、へこたれたりしてどうするんだ」って発破をかけたのさ。「今回の怪我はね、見て見ぬふりをするのも最高に馬鹿だし、かといって怯えだすのも最高に意気地なしのすることだ。あのレントゥルスだって二回無罪放免になったし、カタリナだって二回無罪になったじゃないか。今回の男は、裁判員どもの手によって我が国に解き放たれた、いわば三人目の悪党にすぎないんだ」ってね。​それから、議場にいたクロディウスを指差してさ、こう言ってやったんだ。「勘違いするなよ、クロディウス、 裁判員たちはお前をこのローマの街に解き放ったんじゃない。刑務所の独房へぶち込むために、あえて生かしてキープしただけさ。 お前をこの国に引き留めたかったわけじゃない。有罪になって安全な外国へ亡命する権利さえも奪い取って、この場で息の根を止めてやるためにね。​だから議員諸君、顔を上げなさい。 我らの威厳を保つんだ。まっとうな市民たちの連帯は、今なお国家の内に健在だ。僕たちの中に生まれたのは、悔しさという痛みだけであって、その気高き闘志は一ミリだって衰えてはいない。新しく国が損害を被ったわけじゃない。もともと中に巣食っていたクズどもが、今回きれいに表へと炙り出されただけなんだ。 たった一人の身持ちの崩れた悪党(クロディウス)を裁判にかけたら、その裏に、同じようなクズ仲間が芋づる式にたくさん見つかった、ただそれだけのことじゃないか」

[10] sed quid ago? paene orationem in epistulam inclusi. redeo ad altercationem. Surgit pulchellus puer, obicit(難癖) mihi me ad Baias fuisse. falsum, sed tamen 'quid? hoc simile est' inquam 'quasi in operto(密室) dicas fuisse?' 'quid' inquit 'homini Arpinati cum aquis calidis?' 'narra' inquam 'patrono tuo, qui Arpinatis(属Arpinasアルピヌムの人) aquas concupivit' (nosti enim Marianasマリウスの). 'quousque(いつまで)' inquit 'hunc regem feremus ?' 'regem appellas' inquam, 'cum Rex tui mentionem nullam fecerit?' ― ille autem Regis hereditatem(遺産) spe devorarat. 'domum' inquit 'emisti.' 'putes,' inquam 'dicere 'judices emisti.'' 'juranti' inquit 'tibi non crediderunt.' 'mihi vero' inquam 'XXV judices crediderunt, XXXI, quoniam nummos ante acceperunt, tibi nihil crediderunt.' magnis clamoribus afflictus conticuit(黙る) et concidit(崩れ落ちる).

いや、それにしても僕は一体何をやっているんだ。手紙の中に演説を丸ごと閉じ込めちゃうところだったよ。さあ、あの激しい口論の話に戻そう。​あの美しいお坊ちゃん(=クロディウスは醜男だった)が席から立ち上がってさ、まずは僕が温泉リゾート地のバイアエにいたって難癖をつけてきたんだ。もちろん真っ赤な嘘なんだけど、僕は言ってやったのさ。「ほう?で、それが何か、まるで僕が女人禁制の密室にでも忍び込んでいたとでも言いたげな口ぶりじゃないか」ってね。​するとあいつは「アルピヌムの田舎者のくせに、温泉に何のご用があるんだ」って突っかかってくる。だから僕は、「だったらそのセリフ、お前のパトロン(=クリオ)にそっくりそのまま言ってやりな。あの男こそ、アルピヌムの男が持っていたあの温泉地(マリウスの遺産のことだ)を、喉から手が出るほど欲しがって強奪したんだからな」って返してやった。​そしたら今度は議員たちに向かって「俺たちはいつまでこの王(=独裁者キケロ)の横暴を許しておくんだ」って煽り始めたんだ。僕はすかさず、「僕をレクスと呼ぶのかい。おかしな話だな。当のマルクス・レクス氏は、遺言書にお前の名前なんてこれっぽっちも書いてくれなかったというのに」ってね。あいつ、あのレクス氏の遺産を貰えると思って、鼻の下を伸ばして今か今かと待っていたくせにさ。​今度はあいつ、「お前は身の丈に合わない大豪邸を買いやがって」って言ってきた。僕は、「おいおい、お前がそれを言うと、まるで『お前らは裁判員を買いやがって』って言っているようにしか聞こえないんだけど」と返した。​極めつけに、あいつはこう吐き捨てたんだ。 「あの裁判のとき、お前が神に誓って立てた証言を、裁判員たちは誰も信じなかったわけだけどな」そこで僕は、とどめの一撃をぶち込んでやったのさ。「とんでもない! 二十五人の勇敢な裁判員は、僕の言葉を完璧に信じてくれたさ。一方で、残りの三十一人は、お前のことなんてこれっぽっちも信じちゃいなかったよ。だからこそ、事前にあんな大金の裏金を握らされるまで、お前に無罪の票を入れるのを拒んだわけだからな」​この瞬間、議場を包んだ割れんばかりの大歓声と爆笑に叩きのめされて、あいつは完全に言葉を失い、ぐうの音も出なくなってその場に崩れ落ちたのさ。

[11] Noster autem status(立ち位置) est hic: apud bonos iidem sumus, quos reliquisti, apud sordem(くず) urbis et faecem(くず) multo melius quam reliquisti. nam et illud nobis non obest(害になる), videri nostrum testimonium non valuisse; missus(流れる) est sanguis invidiae sine dolore, atque etiam hoc magis quod omnes illi fautores illius flagitii(不品行) rem(裁判) manifestam illam redemptam esse a judicibus confitentur. accedit illud, quod illa contionalis(集会の) hirudo(ヒル) aerarii(国庫), misera ac jejuna(飢えた) plebecula(下層民), me ab hoc Magno(ポンペイウス) unice diligi putat; et hercule(確かに) multa et jucunda consuetudine conjuncti inter nos sumus, usque eo ut nostri isti commissatores(酔っ払い) conjurationis, barbatuli(髭の生えた) juvenes, illum in sermonibus Cn. Ciceronem appellent. itaque et ludis et gladiatoribus mirandas ἐπισημασίας(しるし) sine ulla pastoricia fistula auferebamus.

でさ、僕の現在の立ち位置はこんな感じだよ。まっとうな市民たちの間での評価は、君がローマを去ったときと全く同じだし、街のクズどもや社会のゴミの間での評判にいたっては、君がいた頃よりずっと良くなっているくらいさ。​というのもね、あの裁判で僕の証言が通用しなかったように見えることが、僕にとって何一つ害になっていないんだ。むしろ、僕に対する世間の妬みの血を、痛みを伴わずにきれいに抜くことができたのさ。それどころか、あの不名誉なスキャンダルを応援していたクロディウスの支持者どもでさえ、「いやあ、あの裁判は明らかに陪審員が裏金で買収されたものですよ」って堂々と白状している始末だからね。​それに加えてさ、民衆集会に群がっては国庫を吸い尽くすヒルども、あの哀れで飢えきった下層民どもがね、僕のことをあの偉大なポンペイウスから、これ以上ないほど格別に慕われている男だと思い込んでいるんだ。まあ実際、僕と彼は本当にしょっちゅう会って楽しく付き合っているから、間違いじゃないんだけどさ。今じゃ、あの陰謀の残党である酔っ払いの髭面若造どもなんて、陰口でポンペイウスのことを「グナエウス・キケロ」なんて呼び始めているくらいさ。​そんなわけだから、演劇の祭典や剣闘士の試合に僕が姿を現すとさ、田舎の牧民が吹くようなヤジの口笛なんて一つも浴びることなく、文字通り驚くべきほどの大喝采(エピセーマシア)を独り占めしているのさ。

[12] Nunc est exspectatio(待つこと) comitiorum(選挙); in quae omnibus invitis trudit(ごり押し) noster Magnus Auli(→) filium, atque in eo neque auctoritate neque gratia(人望) pugnat sed quibus Philippus omnia castella(砦) expugnari posse dicebat in quae modo asellus(ロバ) onustus auro(金を積んだ) posset ascendere. consul autem ille δευτερεύοντος histrionis(俳優) similis suscepisse negotium dicitur et domi divisores(分配者) habere. quod ego non credo, sed senatus consulta duo jam facta sunt odiosa quae in consulem facta putantur, Catone et Domitio postulante, unum, ut apud magistratus inquiri(家宅捜索) liceret, alterum, cuius domi divisores(分配人) habitarent, adversus rem publicam.

さて、今のローマはね、次の選挙の話題で持ちきりだよ。そこでさ、僕らの偉大なるポンペイウスときたら、みんなが嫌がっているのもお構いなしに、例のアウルスの息子(アフラニウス)を執政官にしようと強引にゴリ押ししているんだ。しかもあいつ、今回の選挙では自分の権威や人望でまっとうに戦おうとはしなくてね。ほら、あのマケドニアのフィリッポス王が「金をどっさり積んだロバが登れるだけの坂道があるなら、どんな堅牢な砦だって落とせるさ」って言っていた、まさにあの汚いやり方で勝とうとしているのさ。​現職の執政官ピソの野郎にいたっては、まるで芝居の二番手(デウテレウオン)役者みたいにポンペイウスの腰巾着になってその買収工作を引き受けてさ、自分の自宅に裏金の分配人どもを囲っているとまで噂されているんだ。まあ、僕としてはそこまでは信じたくないけれどね。 ​だけどさ、この事態を重く見たカトとドミティウスの強い要求によって、あの執政官を明らかに狙い撃ちにした、二つの耳の痛い元老院決議が早くも可決されたんだよ。一つは「買収疑惑があれば政務官の自宅であっても家宅捜索を認める」というもの。そしてもう一つは「自宅に裏金の分配人を住まわせるような不届き者は、一律『国家への反逆者』と見なす」という決議さ。

[13] Lurco autem tribunus pl., qui magistratum simultatem(敵対) cum lege Aelia iniit(始める), solutus(免れ) est et Aelia et Fufia ut legem de ambitu ferret quam ille bono auspicio claudus(びっこ) homo promulgavit. ita comitia in a.d. VI Kal. Sext. dilata sunt. novi est in lege hoc, ut qui nummos in tribu pronuntiarit, si non dederit, impune sit, sin dederit, ut quoad vivat singulis tribubus HS CIↃCIↃCIↃ debeat. dixi hanc legem P. Clodium jam ante servasse; pronuntiare enim solitum(いつも) esse et non dare. sed heus tu(おい君), videsne consulatum illum nostrum, quem Curio antea ἀποθέωσιν vocabat, si hic factus erit, fabam mimum(茶番) futurum? qua re, ut opinor, φιλοσοφητέον, id quod tu facis, et istos consulatus non flocci(毛) facteon(=faciendum).

ところでさ、護民官のルルコの野郎なんだけど、あいつはアエリア法とフフィウス法の手続きによる妨害をうまく免れてね、新しい選挙買収防止法を提出したんだ。あいつ、足が不自由な男のくせにさ、あろうことか良い鳥占いの結果を受けてこの法案を発議したんだから笑っちゃうよね。まあ、この法案審議のせいで、選挙は七月二十七日まで延期されることになったんだけどさ。​でね、この法律の何が新しいかっていうとさ、こんな妙な規定があるんだ。「選挙区(トリブス)に対して裏金をばら撒くと公約しても、もし実際には払わなかった場合はお咎めなし。だけど、本当に払っちゃったら、死ぬまで毎年、各選挙区に三千セステルティウスの罰金を払い続けなければならない」っていう代物さ。これを聞いて、僕は思わず周囲にこう言ってやったのさ。「なんだ、プブリウス・クロディウスの奴は、とっくの昔からこの法律をちゃーんと守ってたんだな。だってあいつ、いつも金を配るぞって約束するだけで、実際には絶対に払わないのがお約束だからね」ってさ。それはそうと、ねえ君、 かつてクリオが、僕のあの執政官時代を指して「あれは神業(アポテオーシス」とまで絶賛してくれたのを覚えているかい。もし、今回あんなポンペイウスの金にまみれた奴が執政官に当選しちゃったら、あの偉大だった執政官の地位も、まるで安っぽい「ソラマメの茶番劇」みたいに成り下がってしまうと思わないかい。​だからこそ、僕の思うに、今の僕らに必要なのは君が今やっているような「哲学への傾倒(フィロソフェーテオン)」なんだろうね。あんな執政官の地位なんて、今や毛すじ一本ほどの価値もないと見なすべきオンだよ、きっと。

[14] Quod ad me scribis te in Asiam statuisse non ire, equidem mallem ut ires, ac vereor ne quid in ista re minus commode(気まずい) fiat; sed tamen non possum reprehendere(非難) consilium(決断) tuum, praesertim cum egomet in provinciam non sim profectus.

君の手紙に「属州アジアへは行かないことに決めた」って書いてあった件だけど、僕としてはね、本音を言えば君にはやっぱり行ってほしかったなと思っているんだ。君がそっちに行かないことで何か気まずいことにでもならなければいいんだけど……と、ちょっと心配もしているよ。​だけどさ、そうはいっても、君のその決断を僕がとやかく責めることなんてできっこないさ。何と言ってもさ、この僕自身が執政官のあとで大儲けできるはずの属州赴任へ行かなかった男なんだからね!

[15] Epigrammatis tuis, quae in Amaltheo posuisti, contenti erimus, praesertim cum et Thyillus nos reliquerit et Archias nihil de me scripserit; ac vereor ne, Lucullis quoniam Graecum poema condidit(書く), nunc ad Caecilianam fabulam spectet.

誰も僕の偉業を書いてくれないから、君がエピルスのアマルテア(別荘の聖堂)に飾ってくれた、あの君お手製の短詩だけで、もう僕は満足することにするよ。だってさ、あてにしていた詩人のテュイッルスには見捨てられちゃうし、あの市民権を守ってあげたアルキアスの野郎にいたっては、僕のことなんてなーんにも書いてくれないんだからね。それどころかさ、あいつ、ルクルス兄弟のためにギリシア語の叙事詩を書き上げたと思ったら、今はもう次のパトロンである「カエキリウス・メテッルス家の物語」、あの作家カエキリウスの安っぽいドタバタ喜劇と同レベルの茶番劇の方に目を奪われているんじゃないかって、僕はハラハラしているくらいさ。

[16] Antonio tuo nomine gratias egi eamque epistulam Mallio dedi ― ad te ideo antea rarius scripsi quod non habebam idoneum cui darem nec satis sciebam quo darem. valde te venditavi.

マケドニア総督のアントニウスにはね、君の名代として僕からきっちりお礼を伝えておいたよ。その報告の手紙は僕の宿主マッリウスに託して君に向けて送ったところさ。あ、そうそう。これまでに君への手紙の回数がちょっと少なくなっちゃってたのはね、手紙を託すのにうってつけの信用できる奴が手元にいなかったし、そもそも君が旅の途中で今どこにいるのかがはっきり分からなかったからなんだよ。​とにかくさ、あちこちで君のことをめちゃくちゃ強力に売り込んでおいたから、安心してよ。

[17] Cincius si quid ad me tui negoti detulerit, suscipiam. sed nunc magis in suo est occupatus, in quo ego ei non desum(助力する). tu, si uno in loco es futurus, crebras a nobis litteras exspecta; sed pluris etiam ipse mittito(未命).

君の代理人のキンキウスが、もし君のビジネス案件を何か僕のところに持ち込んできたら、責任を持って僕が引き受けるから安心してよ。ただ、今の彼は彼自身の問題で手一杯みたいだけどね。もちろん、そっちの件でも僕は彼を全力でサポートしているよ。​それはそうと君、もしどこか一箇所にしばらく腰を落ち着ける予定があるなら、僕からじゃんじゃん手紙が届くのを覚悟して待っていておくれ。あ、だけどそれ以上に、君の方からも僕にどっさり手紙を書いて送るんだよ。

[18] velim ad me scribas cuius modi sit ᾽Αμαλθεῖον tuum, quo ornatu(インテリア), qua τοποθεσίᾳ, et, quae poemata quasque historias de ᾽Αμαλθείᾳ habes, ad me mittas. libet mihi facere in Arpinati. ego tibi aliquid de meis scriptis mittam. nihil erat absoluti(完成した).

それからさ、君のあのアマルテアが一体どんな素晴らしい場所なのか、僕に詳しく手紙で書いて教えてくれないかい。 どんなインテリアで、どんなロケーション(トポテシア)になっているのかをね。あと、君が手元に持っているアマルテアにまつわる詩や歴史の資料も、全部僕に送ってほしいんだ。実はさ、僕も自分の故郷アルピヌムの別荘に、あんなアマルテアを作ってみたくてウズウズしているのさ。​お返しに、僕の方からも最近書いた自分の作品を何か君に送るよ。まあ、今のところはまだ、すっかり完成した原稿は手元にないんだけどね。


17(1.XVII)
Scr. Romae Non. Dec. an. 61(§11)
Cicero Attico Sal.

前六十一年十二月五日、ローマ
キケロよりアッティクスへ(弟クィントゥスとアッティクスの不仲と共和国の崩壊)

[1] Magna mihi varietas(変化) voluntatis(気持ち) et dissimilitudo(すれ違い) opinionis ac judici Quinti, fratis mei, demonstrata est ex litteris tuis, in quibus ad me epistularum illius exempla(写し) misisti. qua ex re et molestia(奪 苦痛) sum tanta affectus, quantam mihi meus amor summus erga utrumque vestrum afferre debuit et admiratione(驚き),quidnam(一体何が) accidisset quod afferret Quinto, fratri meo, aut offensionem tam gravem aut commutationem(変化) tantam voluntatis. atque illud a me jam ante intellegebatur, quod te quoque ipsum discedentem a nobis suspicari(推測する) videbam, subesse(入り込む) nescio quid opinionis incommodae(誤解) sauciumque(傷ついた) esse animum et insedisse(根を下ろす) quasdam odiosas(忌々しい) suspiciones(疑い). quibus ego mederi(改善する) cum cuperem(接未完) et antea saepe et vehementius etiam post sortitionem(くじ引き) provinciae, nec tantum intellegebam esse offensionis quantum litterae tuae declararant(証明) nec tantum proficiebam(うまくいく) quantum volebam.

君が送ってくれた、僕の弟クィントゥスの手紙の写しを読んだよ。そこから浮かび上がってきた、君に対する彼のあまりの態度の豹変ぶり、そして意見や判断の著しいすれ違いには、本当に愕然とさせられた。この件で、僕は凄まじい苦痛に打ちのめされている。君たち二人を等しく心から愛している僕なのだから、これほどの衝撃を受けるのは当然のことだろう。それと同時に、一体全体何が起きて、僕の弟クィントゥスにこれほど深刻な怒りを抱かせ、ここまで激しくへそを曲げさせてしまったのかと、ただただ驚くばかりだ。​もっとも、君がローマを発つときに君自身も薄々感づいていたように、彼の腹の中に何か良からぬ誤解が忍び込んでおり、その心が深く傷つき、実に忌々しい疑念が根を張ってしまっているということ自体は、僕も前から気づいてはいたのだ。だからこそ、僕はなんとかそのこじれを解決したいと願い、以前からも何度も、そして彼がくじ引きで赴任先の属州を決めた後はなおさら必死になって弟の心を和らげようと動いていた。しかし、君の手紙がはっきりと証明してみせたほどの、これほど凄まじい憎悪が渦巻いていたとは夢にも思わなかったし、僕の仲裁の努力も、自分が望んでいたほどには、全く功を奏さなかったのだよ。

[2] sed tamen hoc me ipse consolabar quod non dubitabam quin te ille aut Dyrrachi aut in istis locis uspiam visurus esset. quod cum accidisset, confidebam ac mihi persuaseram fore ut omnia placarentur(和解) inter vos non modo sermone ac disputatione sed conspectu ipso congressuque(出会い) vestro. nam quanta sit in Quinto, fratre meo, comitas(人当たりがいい), quanta jucunditas, quam mollis animus et ad accipiendam et ad deponendam offensionem(怒り), nihil attinet(必要) me ad te, qui ea nosti, scribere. sed accidit perincommode(不都合な) quod eum nusquam vidisti(会う). valuit enim plus quod erat illi non nullorum(誰か) artibus(悪巧み) inculcatum(教え込まれた) quam aut officium aut necessitudo(絆) aut amor vester ille pristinus, qui plurimum valere debuit.

​だけどさ、僕はそうした絶望の中でも、次のように考えて自分を慰めていたんだよ。彼がディッラキウムか、あるいはそっちの地域のどこかで、きっと君と顔を合わせるに違いないと信じて疑わなかったからね。もしそれが実現しさえすれば、言葉でああだこうだと議論するまでもなく、ただお互いに顔を合わせ、直接出会うだけで、二人の間のすべてのわだかまりは綺麗さっぱり消えてなくなるはずだと、僕は確信していたし、自分にそう言い聞かせていたんだ。だって、僕の弟クィントゥスがどれほど人当たりの良い魅力的な奴で、怒りを溜め込むのも、それを水に流して忘れるのも、どれほど根が素直でしなやかな心の持ち主であるかは、他ならぬ君自身が一番よく知っていることだから、僕がわざわざ書く必要もないだろう。​しかし、本当に不都合なことが起きてしまった。君は彼と、ついにどこでも会うことができなかったんだ。そのせいでさ、本来なら何よりも大きな力を持つべきだった、君たちの間のこれまでの恩義や親族の絆、そしてあの昔からの不変の友情よりも、何人かの悪巧みによって彼の頭にすり込まれた妄想のほうが、彼の心の中で勝って強く作用してしまったんだよ。

[3] atque huius incommodi culpa ubi resideat facilius possum existimare(推測) quam scribere; vereor enim ne, dum defendam meos, non parcam(容赦) tuis. nam sic intellego(見立て), ut nihil a domesticis(家族) vulneris factum sit, illud quidem quod erat eos certe sanare potuisse. sed huiusce rei totius vitium, quod aliquanto etiam latius patet quam videtur, praesenti tibi commodius exponam(説明).

それにね、今回のこの不都合極まりない僕たちの家族の間のドロドロした闇の責任が、一体どこの誰にあるのかということについては、正直なところ、手紙に書くよりも自分の中で推測するほうが遥かに簡単だよ。というのもね、僕が自分の身内を庇おうとすれば、君の身内(妹のポムポニア)を容赦なく批判せざるを得なくなってしまうのではないか、とハラハラしているからなんだ。​ただ、僕の見立てを言わせてもらうなら、仮に今回の件で家族たちの手によって直接毒を吹き込んでいたとは言わないまでも、彼ら家族であれば、それ以前からあったあのわだかまりを、間違いなく綺麗に修復してやることができたはずなんだよ(それなのに、彼らは傷口を広げるような真似ばかりしたんだ)。​まあ、この問題全体の根深い闇は、一見するよりも随分と根深く、広範囲に広がっているんだけどね。これについては、君がローマに帰ってきて直接会ったときに、もっと話しやすい形でじっくり説明することにするよ。

[4] De iis litteris quas ad te Thessalonica(奪) misit et de sermonibus quos ab illo et Romae apud amicos tuos et in itinere habitos putas, ecquid tantulum(それっぽっちの) causae sit ignoro; sed omnis in tua posita est humanitate mihi spes huius levandae molestiae(苦痛). nam si ita statueris(判断), et irritabilis(怒りっぽい) animos esse optimorum saepe hominum et eosdem placabilis, et esse hanc agilitatem, ut ita dicam, mollitiamque(しなやかさ) naturae plerumque bonitatis, et, id quod caput(肝心) est, nobis inter nos nostra sive incommoda sive vitia sive injurias esse tolerandas, facile haec, quem ad modum spero, mitigabuntur(和らげる); quod ego ut facias te oro. nam ad me, qui te unice(とりわけ) diligo, maxime pertinet neminem esse meorum qui aut te non amet aut abs te non ametur.

彼が道中のテサロニカから君に送りつけたあの手紙の件や、彼がローマにいる君の友人たちの前で、あるいは旅の途中で口にしたという君への不満の数々の言葉についてだけどね、一体全体、何らかの理由が少しでもどこかにあってあいつがそんな真似をしたのか、僕には本当に見当がつかないんだ。けれどさ、この胸が張り裂けそうな苦痛を和らげるための僕のすべての希望は、他ならぬ君のあの温かい人間性、その一点だけに懸かっているんだよ。​もし君が、次のように考えて心を収めてくれるなら、僕の願い通り、この事態もきっと穏やかに解決へと向かうと信じている。どうかそうしてくれるよう、君に心から頼むよ。つまりさ、「本当に優れた人間ほど、往々にしてカッと頭に血が上りやすい反面、これまたすぐにコロッと機嫌が直るものだ」ということ。そして「そういう感情の起伏の激しさやしなやかさというものは、大抵はその人が根っからの善人である証拠なのだ」ということ。そして何よりも一番肝心なこととして、「僕たち二人の間においては、お互いの家庭の不都合も、欠点も、あるいは受けてしまった不条理な仕打ちさえも、すべて『身内のこと』として互いに耐え忍び、受け入れるべきなのだ」ということ。これらを、どうか心に留めておいてほしいんだ。 ​だってさ、君のことをこの世の誰よりも特別に愛しているこの僕にとって、僕の身内の中に、君を愛さない者がいることも、あるいは君から愛されない者がいることも、あまりに辛すぎて、絶対に耐えられないことなんだからね。

[5] Illa pars epistulae tuae minime fuit necessaria, in qua exponis quas facultates aut provincialium aut urbanorum commodorum et aliis temporibus et me ipso consule praetermiseris. mihi enim perspecta(明白な) est et ingenuitas(誠実さ) et magnitudo animi tui, neque ego inter me atque te quicquam interesse(隔たり) umquam duxi praeter voluntatem institutae(企てる) vitae, quod me ambitio quaedam ad honorum studium, te autem alia minime reprehendenda ratio(見識) ad honestum otium(自由な暮らし) duxit. vera(裏表のない) quidem laude probitatis(実直), integritatis, diligentiae, religionis(信義), neque me tibi neque quemquam antepono, amoris vero erga me, cum a fraterno amore(情愛) domesticoque discessi(別にする), tibi primas defero(提供する).

​君の手紙のあの部分――君がこれまでの様々な時期、それこそ僕が執政官を務めていたあの時にさえ、属州やローマ市内で手に入るはずだった私腹を肥やすような利益の機会を、あえて何度も見送ってきたのだと事細かに弁明してくれているくだりだけどね、あんなものは本当に、全くもって書く必要のないことだったんだよ。だってさ、君のあの裏表のない誠実さも、その精神の気高さも、この僕はこれ以上ないほどに知り尽くしているのだからね。僕はね、自分と君との間に、ただ「どのような人生を志したか」という選択の違い以外に、何一つ隔たりがあるなんて思ったことは一度もないんだ。僕の方はさ、ある種の野心に突き動かされて名誉や公職の追求へと駆り立てられたけれど、君の方は、他人に文句を言われる筋合いなど微塵もない立派な見識に従って、あの誇り高き自由な暮らしを選び取った。ただそれだけのことだろう。実際のところ、実直さや清廉潔白さ、熱心さ、そして己の信義を守ることに対する真の称賛において、僕は自分を君より上に見ることもなければ、他の誰かを君より優先することもしないよ。そして、僕に対する愛の深さという点に至っては、それこそ血を分けた弟への愛や家庭内の情愛という別枠のものを除けば、僕は君にこそ、文句なしのナンバーワンの座を捧げるのだからね。

[6] vidi enim, vidi penitusque(副 心底) perspexi(気付く) in meis variis temporibus et sollicitudines et laetitias tuas. fuit mihi saepe et laudis(名声) nostrae gratulatio(祝福) tua jucunda(嬉しい) et timoris consolatio grata(感謝の). quin mihi nunc te absente non solum consilium, quo tu excellis(すぐれる), sed etiam sermonis communicatio, quae mihi suavissima tecum solet esse, maxime deest ― quid dicam? in publicane re, quo in genere mihi neglegenti(気を抜く) esse non licet, an in forensi labore, quem antea propter ambitionem sustinebam, nunc ut dignitatem tueri gratia(奪 信望) possim, an in ipsis domesticis negotiis(ゴタゴタ), in quibus ego cum antea tum vero post discessum fratris te sermonesque nostros desidero? postremo(要するに) non labor meus non requies, non negotium non otium, non forensis res non domesticae, non publicae non privatae carere diutius tuo suavissimo atque amantissimo consilio ac sermone possunt.

僕はね、見たんだ。この目でしっかりと見たし、心底から痛感しているのだよ。僕がこれまでに経験してきた様々な苦難や激動の時期において、君がどれほど僕とともに気を揉み、どれほど一緒に喜んでくれたかをね。僕が名声を手にしたとき、君が我がことのように祝福してくれたのはいつも本当に嬉しかったし、僕が不安と恐怖に震えていたとき、君がくれた慰めにはどれほど救われ、感謝したか分からない。​それなのに、他ならぬ君がローマを離れている今、君のあの卓越した素晴らしい知恵だけでなく、僕にとっていつもこの上なく心地よい時間であった君とのあのおしゃべりそのものが、今の僕にはとにかく足りなくて、寂しくてたまらないんだ。​いったい、どこから話せばいいのだろう。僕が一瞬たりとも気を抜くことの許されない公務においてだろうか。それとも、かつては己の野心のために耐え忍び、今や自らの威厳を保ち、人々の信望を維持するために続けている、あの法廷での過酷な仕事においてだろうか。あるいは、まさにこの家庭内のゴタゴタにおいてだろうか。家庭のことについてはさ、これまでだってそうだったけれど、他ならぬあの弟が怒って去ってしまった今となってはなおさら、僕は君の姿を、僕たちのあのおしゃべりを、焦がれるほどに求めているんだよ。​要するにね、僕の仕事も休息も、僕の多忙も余暇も、法廷の公務も私生活も、そして公人としての顔も私人としての顔も、この僕の人生のすべてが、君のあの最高に優しく、愛に満ちたアドバイスと、あのおしゃべりなしには、もうこれ以上、一瞬たりとも立ち行かないんだよ。

[7] Atque harum rerum commemorationem verecundia saepe impedivit utriusque nostrum; nunc autem ea fuit necessaria propter eam partem epistulae tuae per quam te ac mores(生き方) tuos mihi purgatos(釈明) ac probatos(納得させる) esse voluisti. atque in ista incommoditate alienati illius animi et offensi illud inest tamen commodi(不幸中の幸い), quod et mihi et ceteris amicis [tuis] nota fuit et abs te aliquanto ante testificata tua voluntas omittendae(辞める) provinciae, ut, quod una non estis, non dissensione ac discidio(不和) vestro sed voluntate ac judicio tuo factum esse videatur. qua re(それ故) et illa quae violata expiabuntur(修復) et haec nostra, quae sunt sanctissime conservata, suam religionem(神聖さ) obtinebunt.

僕たちがこれほどまでにお互いを想い合っているということを、わざわざ言葉にして確かめ合うのは、これまでは二人ともどこか気恥ずかしくて、なかなかできなかったよね。だけどさ、今回ばかりはこうして言葉にすることがどうしても必要だったんだ。だって君が手紙の中で、自分の身の潔白やこれまでの生き方を僕に釈明し、納得してもらおうと、あれほど心を砕いていたのだからね。それにね、あの弟が心を閉ざし、激しく怒っているというこの最悪のトラブルの中にも、実は一つだけ、不幸中の幸いと言うべき救いがあるんだよ。それはね、君が属州への同行を辞退するという意思を、今回のゴタゴタが起きるよりも随分と前から、僕に対しても、そして君の他の友人たちに対しても、はっきりと公言して証明していた、ということさ。おかげで、君たちがアジアへ一緒に赴かなかったという事実について、世間は「二人の間の不和や決裂のせいだ」とは誰も思わない。あくまで「君自身の前々からの意志と賢明な判断によるものだ」と映るのだからね。​だからこそ、そちらのクィントゥスとの間で傷ついてしまった関係も、いずれは禍根が洗い流されて修復に向かうだろう。そして、この僕たち二人の間の絆は、これまでもこの上なく神聖に守られてきたのだから、これからも何者にも侵されない、その絶対的な神聖さを保ち続けるに違いない。

[8] Nos hic in re publica infirma, misera commutabilique versamur. credo enim te audisse nostros equites paene a senatu esse disjunctos(絶つ);qui primum illud valde graviter tulerunt(憤る), promulgatum(出す) ex senatus consulto fuisse ut de eis qui ob judicandum accepissent(賄賂をとる) quaereretur(捜査する). qua in re decernenda cum ego casu(偶然) non affuissem(出席) sensissemque id equestrem ordinem ferre moleste neque aperte dicere, objurgavi(叱責する) senatum, ut mihi visus sum, summa cum auctoritate et in causa non verecunda(尊敬すべき) admodum gravis et copiosus(雄弁) fui.

​ここローマでの国政といえば、僕たちは今、本当に脆弱で、悲惨で、そして目まぐるしく変わる混沌とした渦の中に置かれているよ。君もすでに耳にしているとは思うけれど、他ならぬ僕たちの騎士階級が、元老院からほとんど切り離されて決裂しかかっているんだ。彼らが何よりもまず、激しい憤りを覚えたのは、「例のクロディウス裁判で裁判員として賄賂を受け取った者たちを捜査対象とする」という布告が元老院決議によって出されたことだった。​この決議が下される際、僕は偶然にも出席していなかったのだけれど、後から、騎士階級がこの措置にひどく不満を抱きながらも、それを公には口にできずにいるという空気を察したんだ。 そこで僕は元老院を厳しく叱責してやったよ。自分なりには、これ以上ないほどの最高の大義と威厳をもって臨めたと思う。お世辞にも騎士階級側の言い分はあまり褒められた大義名分とは言えなかったけれど、それでも僕は極めて重厚に、そして雄弁に元老院を圧倒してみせたのだからね。

[9] ecce aliae deliciae(我儘) equitum vix ferendae(目をつぶる)! quas ego non solum tuli sed etiam ornavi. Asiam qui de censoribus conduxerunt(請負う), questi(泣き言) sunt in senatu se cupiditate prolapsos(失敗) nimium magno(高値) conduxisse(落札); ut induceretur(破棄) locatio(契約) postulaverunt. ego princeps in adjutoribus(支持者) atque adeo(いやむしろ) secundus; nam ut illi auderent hoc postulare, Crassus eos impulit(そそのかす). invidiosa(反感) res, turpis(恥ずべき) postulatio et confessio temeritatis(軽率). summum erat periculum ne, si nihil impetrassent, plane alienarentur(離反) a senatu. huic quoque rei subventum(助ける) est maxime a nobis perfectumque(成功) ut frequentissimo senatu et liberalissimo(寛大) uterentur, multaque a me de ordinum dignitate et concordia dicta sunt Kal. Decembr. et postridie. neque adhuc res confecta(決着) est, sed voluntas(好意) senatus perspecta. unus enim contra dixerat Metellus consul designatus, [qui] erat dicturus(動), ad quem propter diei brevitatem perventum non est, heros ille noster Cato(主).

ところがさ、今度は騎士階級の、それこそ到底目をつぶり難い別のとんでもないわがままが飛び出してきたんだ。もっとも、僕はそれをただ耐え忍んだだけでなく、大義名分を飾り立てて擁護してあげたのだけどね。​事の顛末はこうさ。監察官からアジア属州の徴税権を請け負った面々が、欲に目が眩んで失敗し、あまりにも高すぎる金額で落札してしまったと元老院で泣き言を言ってきたんだ。そして、その契約を取り消して減額してくれ、と要求してきたのさ。僕が彼らの第一の、いやむしろクラッススに次ぐ第二の支持者として動くことになった。そもそも、騎士階級がこれほど厚かましい要求をあえて口にするようになったのは、クラッススが裏で彼らをそそのかしたからなんだけどね。実のところ、これは世間の反感を買う恥ずべき要求だし、自分たちの軽率さを白状しているようなものさ。けれど、もし彼らの願いが何一つ聞き入れられなければ、彼らが元老院から完全に離反してしまうという、国家にとって最大級の危機があったんだ。​この問題に対しても、他ならぬ僕が最大限の火消しに回り、元老院に非常に多くの議員を集め、彼らに対してこの上なく寛大な空気を作ってやることに成功したよ。僕は十二月一日とその翌日にかけて、諸階級の威厳と和合について熱弁を振るったんだ。まだ最終的な決着はついていないけれど、元老院の好意的な意思ははっきりと確認できた。というのも、明確に反対の声を上げたのは、次期執政官のメテッルスと……それから、これからまさに反対演説をぶちかまそうとしているものの、冬の日の短さのせいで自分の番まで回ってこなかった、例の僕たちの大英雄カトだけだったからね。

[10] Sic ego conservans rationem(方針) institutionemque(やり方) nostram tueor, ut possum, illam a me conglutinatam(結びあわせた) concordiam. sed tamen, quoniam ista sunt tam infirma, munitur(築く) quaedam nobis ad retinendas opes(影響) nostras tuta(安全な), ut spero, via(ルート), quam tibi litteris satis explicare non possum, significatione(暗示) parva ostendam tamen: utor Pompeio familiarissime. video quid dicas. cavebo(警戒) quae sunt cavenda, ac scribam alias(改めて) ad te de meis consiliis(戦略) capessendae(携わる) rei publicae plura.

このようにして、僕は自分のこれまでの基本方針と流儀を崩さないよう、僕が自らの手で固く結び合わせたあの階級の調和を、できる限り守ろうと努めているよ。だけどさ、その調和があまりにも脆く崩れかかっている以上、僕たちが自分たちの政治的影響力を保ち続けるための、別の安全なルートが、今やしっかりと築かれつつあるのだ(と僕は願っているよ)。それについて、手紙で君にすべてを説明し尽くすわけにはいかないけれど、ほんのわずかな暗示だけでも示しておくことにしよう。​――僕は今、ポンペイウスと、この上なく親密な間柄として付き合っているのだよ。 ​君がこれを聞いて何と言いたいか、僕にはよく分かっている(あんな男を信用して大丈夫か、と呆れているだろうね)。 もちろん、警戒すべきところは十分に警戒するさ。この国家を動かしていくための僕の今後の戦略については、また日を改めて、君にもっと詳しく書き送ることにするよ。

[11] Lucceium scito consulatum habere in animo(考える) statim petere. duo enim soli dicuntur petituri, Caesar (cum eo coire per Arrium cogitat) et Bibulus (cum hoc se putat per C. Pisonem posse conjungi). rides? non sunt haec ridicula, mihi crede. quid aliud scribam ad te? quid? multa sunt, sed in aliud tempus. Tu fac ut nos quod ad tempus te exspectare velis(←) cures(配慮する→) ut sciam. jam illud modeste rogo, quod maxime cupio, ut quam primum venias. Nonis Decembribus.

ルッケイウスが、次の次の執政官選挙にすぐさま立候補する腹づもりでいることを知っておいてほしい。というのも、今のところルッケイウスの対抗馬として出馬が確実視されているのは、たったの二人だけと言われているからなんだ。一人はカエサル。彼はクラッススの太鼓持ちであるアリウスを仲介役にして、ルッケイウスと選挙連合を組もう(=ルッケイウスに自前の資金を出させて、その人気にただ乗りしよう)と目論んでいる。そしてもう一人はビブルス。こちらはガイウス・ピソを介せば、やはりルッケイウスと結託できる(=カエサルを阻止するために抱き込める)と踏んでいるらしいのさ。​君は格下のルッケイウスが、カエサル(急進派)とビブルス(超保守派)という水と油の両巨頭から同時にプロポーズされ、二股をかけて勝算をそろばん弾いている滑稽さに笑っているかい。いや、これは決して笑い事なんかじゃないんだ、僕を信じておくれ。​これ以上、君に何を書き送ればいいだろうか。いや、何があるだろう。伝えるべきことは山ほどあるけれど、それはまた次の機会に譲ることにしよう。どうか、君がいつ頃の帰国を予定しているのか、僕にしっかりと知らせるよう配慮しておくれ。そして、僕が何よりも心から切望していることを、ここではあえて控えめに願い出ることにするよ。――どうか、一刻も早く帰ってきておくれ。
​十二月五日


18(1.XVIII)
Scr. Romae xi Kal. Feb. an. 60(§8)
Cicero Attico Sal.

前六十年一月二十日、ローマ
キケロよりアッティクスへ(キケロの孤独とクロディウス劇場による共和制の崩壊)

[1] Nihil mihi nunc scito(命) tam deesse quam hominem eum quocum omnia quae me cura aliqua(奪) afficiunt(もたらす) una communicem(打ち明ける), qui me amet, qui sapiat, quicum ego cum loquar nihil fingam, nihil dissimulem, nihil obtegam. abest enim frater ἀφελέστατος et amantissimus. †Metellus† non homo sed 'litus(海岸) atque aer(空気)' et 'solitudo mera(まったく).' tu autem qui saepissime curam et angorem animi mei sermone et consilio levasti(除く) tuo, qui mihi et in publica re socius et in privatis omnibus conscius(理解者) et omnium meorum sermonum et consiliorum particeps esse soles, ubinam es? ita sum ab omnibus destitutus(見捨てられた) ut tantum requietis(属 安息) habeam quantum cum uxore et filiola et mellito(可愛い) Cicerone consumitur(過ごす). nam illae ambitiosae nostrae fucosaeque(偽りの) amicitiae sunt in quodam(一種の) splendore forensi(フォーラムの), fructum domesticum(私的な) non habent. itaque cum bene completa domus est tempore matutino(早朝の), cum ad forum stipati(取り巻かれ) gregibus amicorum descendimus, reperire ex magna turba neminem possumus quocum aut jocari libere aut suspirare(ため息) familiariter possimus. qua re te exspectamus, te desideramus, te jam etiam arcessimus(召喚). multa sunt enim quae me sollicitant anguntque, quae mihi videor auris nactus(獲得) tuas unius ambulationis(散歩) sermone exhaurire(除く) posse.

​今、僕にこれほど決定的に欠けているものは他にないってことを知っておいてほしい。それはね、僕を少しでも悩ませているすべてのことを何でも包み隠さず打ち明け合えて、僕を僕のままで愛してくれて、賢くて、その人と話すときには何一つ自分を偽る必要も、取り繕う必要も、包み隠す必要もない、そんな人間(=君という存在)なんだ。​だって、一番裏表がなくて(アフェレスタトス)僕を心から愛してくれている弟のクィントゥスは遠くにいて会えないし、メテッルスにいたっては、あれは人間じゃないね。ただの「からっぽの海岸」か「冷たい空気」、いやさ「完全な砂漠」さ(=話しかけても何の温かみも返ってこないんだ)。​それなのに、僕が悩み、心が引き裂かれそうなときには、いつもその言葉とアドバイスで救ってくれて、公(おおやけ)の場では心強い相棒、プライベートでは僕のすべてを知り尽くした理解者として、僕のすべての対話と計画を分かち合ってくれた君は、一体全体、今どこにいるんだい。​今の僕はね、周りのみんなから完全に見捨てられたような状態でさ、心がホッと休まる時間といったら、妻や、幼い娘、それからめちゃくちゃ可愛い僕のちびっ子キケロと過ごす、あのわずかな時間くらいのものなんだよ。というのもさ、僕たちのあの野心に満ちた、お化粧で塗り固めたような見せかけの友情ってやつは、フォーラムのきらびやかな舞台ではいかにも華やかに輝いて見えるけれど、僕個人のプライベートな安らぎには、何一つ実りをもたらしてはくれないんだ。​だから、早朝の挨拶の時間に僕の家が陳情者たちで大満員になって、彼ら「お友達の群れ」にぎゅうぎゅうに囲まれてフォーラムへ下りていくときだってね、その大群衆の中から、気兼ねなく冗談を言い合ったり、お互い素のままで「ふぅ」って親しくため息をつき合ったりできる相手なんて、ただの一人も見つけることができないんだよ。だからこそ、僕は君を待っているし、君が恋しくてたまらない。いや、今やもう「早く戻ってこい!」って命令しているくらいさ。僕を不安にさせ、苦しめている問題は本当に山ほどあるのだけれど、君の耳さえ手に入れば、ただ一度、君といっしょに散歩しながら話すだけで、その胸のモヤモヤをぜんぶ吐き出し尽くせる、そんな気がしているんだ。

[2] Ac domesticarum quidem sollicitudinum(悩み) aculeos(心痛) omnis et scrupulos(心配) occultabo neque ego huic epistulae atque ignoto tabellario committam. atque hi (nolo enim te permoveri) non sunt permolesti, sed tamen insident(とどまる) et urgent et nullius amantis consilio aut sermone requiescunt(休む); in re publica vero, quamquam animus est praesens(断固たる), tamen vulnus(V) etiam atque etiam(何度も) ipsa medicina(S) efficit(引き起こす). nam ut ea breviter quae post tuum discessum acta sunt colligam(まとめる), jam exclames necesse est res Romanas diutius stare non posse. etenim post profectionem(旅立ち) tuam primus, ut opinor, introitus(始まり) fuit fabulae(劇場) Clodianae, in qua ego, nactus, ut mihi videbar, locum(好機) resecandae(矯正する) libidinis et coercendae(罰する) juventutis, vehemens(精力的な) flavi(吹く>flo) et omnis profudi(浴びせる>profundo) viris animi atque ingeni mei, non odio adductus alicuius sed spe non corrigendae sed sanandae civitatis.

それにね、家庭内の悩みのあのチクチクする痛みや心配事については、僕はすべて胸の内に隠しておくことにするよ。この手紙や、どこの誰とも分からない手紙の配達人に、そんなプライベートな秘密を委ねるわけにはいかないからね。(あ、でも君に余計な心配をさせたくないのだけれど)それらはそこまで深刻なものじゃないんだ。だけどさ、やっぱり胸の奥に重く居座って僕をチクチク突き動かすし、愛する君のアドバイスや言葉がなければ、ちっとも心が休まらないんだよ。​だけど、共和国のことに目を向けると、僕の心は決して挫けてはいないものの、なんと、治療薬そのものが、何度も何度も共和国に新しい傷口を作り出してしまっているような有り様なんだ。君がローマを離れてから起きたことを、僕がここに手短にまとめるだけでも、君はきっと「もうローマの国は、これ以上持ちこたえられない」って大声で叫び出すに違いないよ。​実際、君の出発したあとにまず始まったのが、あの「クロディウス劇場」の開幕だった。あの時、僕は「これこそ若者たちの放蕩ぶりを叩き直し、手綱を締め直すための絶好の好機だ」と思ったんだ。だから、誰かへの個人的な憎しみに駆られたわけじゃなく、この国家をただ手直しするだけでなく、根本から健康に治療して救い出すんだという希望を抱いて、僕は凄まじい勢いで熱弁をふるい、僕の精神と才能のすべてのエネルギーをそこに注ぎ込んだのさ。

[3] Afflicta res publica est empto constupratoque(汚す) judicio. vide quae sint postea consecuta. consul est impositus(任命する) is nobis quem nemo praeter nos philosophos aspicere(見る) sine suspiritu(ため息) posset. quantum hoc vulnus(傷口)! facto senatus consulto de ambitu, de judiciis, nulla lex perlata(通過する); exagitatus(苦しめる) senatus, alienati(離反) equites Romani quod erat(in lege de judiciis) 'qui ob rem judicandam'. sic ille annus duo firmamenta rei publicae per me unum constituta evertit(ひっくり返す); nam et senatus auctoritatem abjecit et ordinum concordiam disjunxit. instat(迫る) hic nunc annus egregius. ejus initium ejus modi fuit ut anniversaria(記念日) sacra Juventatis non committerentur; nam M. Luculli uxorem Memmius suis sacris initiavit; Menelaus aegre id passus divortium(離婚) fecit. quamquam ille pastor Idaeus Menelaum solum contempserat, hic noster Paris tam Menelaum quam Agamemnonem liberum non putavit(奴隷扱いする=侮辱する).

​共和国はね、買収され、泥にまみれたあの評決によって、完全に打ちのめされてしまったんだ。その後にどんなことが続いたか、よく見ておくれよ。​僕たちの頭上に執政官として押し付けられたのはさ、僕たち哲学者のようなどんなことにも動じないはずの人間でさえ、ため息なしにはその姿を見ていられないような男(アフラニウス)なんだよ。これがどれほど大きな傷口か、分かるだろう。選挙買収の取り締まり(=アフラニウスを当選させたような汚い買収への対策)や裁判についての元老院決議が出されても、法律は民会を何一つ通過しない。元老院はさんざん痛めつけられ、例の「収賄を働いた裁判員を捜査する」という件のせいで、ローマの騎士階級は完全に元老院から離反してしまった。​こうして、あの一年は、他ならぬ僕がたった一人で築き上げた、国家を支える二つの強固な土台を根こそぎひっくり返してしまったんだ。元老院はその自らの権威をドブに捨て、諸階級の調和はバラバラに引き裂かれてしまったのだからね。​そして今、この素晴らしい新年(前60年)がやって来たわけだけど、その幕開けからしてさ、毎年恒例のユウェンタスの祭礼が中止になってしまうような有り様なんだ。というのもね、メンミウスの奴が、マルクス・ルクルスの奥さんに、あいつ自身の「秘密の儀式(=不倫)」を伝授して寝取っちまったからさ。夫のメネラオス(=ルクルス)はすっかり苦悩して、結局、離婚する羽目になった。​まったくさ、あのギリシア神話のイダ山の羊飼いパリスは、夫のメネラオス一人のことだけを侮辱したけれど、僕たちの国のこの新しいパリス(メンミウス)にいたっては、夫のメネラオス(弟ルクルス)だけでなく、その兄のアガメムノン(兄ルクルス)の血筋までも、完全に舐めきって眼中にないらしいんだよ。

[4] Est autem C. Herennius quidam, tribunus pl., quem tu fortasse ne nosti quidem; tametsi(やはり) potes nosse, tribulis(同じ選挙区) enim tuus est, et Sextus, pater ejus, nummos vobis dividere(配る) solebat. is ad plebem P. Clodium traducit(移す) idemque fert(提出する) ut universus populus in campo Martio suffragium de re Clodi ferat(投票する). hunc ego accepi(懲らしめる) in senatu ut soleo, sed nihil est illo homine lentius(無感覚).

​ところでさ、ガイウス・ヘレンニウスという護民官がいるんだ。君はおそらく彼の名前すら知らないんじゃないかな。いや、やっぱり知っているかもね。何しろ君と同じ選挙区(トリブス)の男だし、あいつの父親のセクストゥスって奴は、ほら、いつも君たちの選挙区に買収の現金を配り歩いていたあの男なんだからさ。​このヘレンニウスが今、プブリウス・クロディウスを平民階級へと転籍させようと動いていてね。さらに、クロディウスの件については、全市民がマルスの広場に集まって直接投票を行うべきだ、という法案まで提出しているんだ。​このヘレンニウスを、僕は元老院の場でいつもの調子でこっぴどくヘコましてやったよ。だけどさ、あの男ほど、面の皮が厚くて何を言われても響かない手応えのない奴は他にいないね。

[5] Metellus est consul egregius et nos amat, sed imminuit(だめにする) auctoritatem suam quod habet dicis causa(形式上) promulgatum(公表) illud idem de Clodio. Auli autem filius, o di immortales! quam ignavus(無気力) ac sine animo miles! quam dignus qui Palicano, sicut facit, os ad male audiendum cottidie praebeat(さらす)!

メテッルスは本当に素晴らしい執政官だし、僕のことも慕ってくれているんだ。だけどさ、彼自身もあのクロディウスの件に関する転籍の法案を、あくまで手続き上、形式的dicis causaに布告してしまってね。そのせいで、せっかくの自分の権威を台無しにしてしまったんだよ。​それに引き換え、あのアウルスの息子(アフラニウス)ときたら……ああ、不死なる神々よ、 なんて無気力で、ガッツのないへっぽこ兵卒なんだ。あいつはさ、パリカヌスの前に毎日のように出ていっては、悪口を浴びせられにそのツラを晒しているようなものでね。まったく、あいつにはそんな屈辱的な扱いこそがお似合いさ。

[6] agraria(農地法) autem promulgata est a Flavio, sane levis, eadem fere quae fuit Plotia. sed interea πολιτικός ἀνήρ οὐδ᾽ ὄναρ quisquam inveniri potest. qui poterat, familiaris noster (sic est enim, volo te hoc scire) Pompeius, togulam(トガ) illam pictam(刺繍) silentio tuetur(報いる) suam. Crassus verbum nullum contra gratiam(人気). ceteros jam nosti; qui ita sunt stulti(馬鹿) ut amissa(滅びる) re publica piscinas(養魚池) suas fore salvas sperare videantur.

ところでさ、フラウィウス(護民官)によって農地法が布告されたんだ。中身は実にくだらない代物で、あのプロティウスの農地法とほとんど変わり映えしないものさ。​だけど問題はそこじゃない。今のローマにはね、真の政治家(ポリティコス・アネール)なんて、夢(オナル)にさえ一人も見当たりやしないんだよ。その政治家にふさわしい器だったはずの男、僕たちのお友達である(一応そう言っておくよ、君にもそう思っておいてほしいからね)あのポンペイウスときたら……あいつはさ、国家から授かったあの刺繍入りのトガという名誉に対して、ただひたすら黙り込むことで報いているだけなんだよ。もう一人の大物クラッススにいたっては、大衆からの人気を失うようなリスクのある発言は、これっぽっちも口にしようとしない。​あとの連中(元老院の貴族たち)のことなんて、君もよく知っているだろう。あいつらは本当に救いようのないバカばかりでさ、たとえ共和国が完全に滅び去ったとしても、自分の別荘にある養魚池の魚たちだけは、何事もなく無事に生き残るって、本気で思い込んでいるみたいに見えるんだよ。

[7] unus est qui curet(案じる) constantia(頑固な信念) magis et integritate quam, ut mihi videtur, consilio aut ingenio(機知), Cato; qui miseros publicanos, quos habuit amantissimos sui, tertium jam mensem vexat(虐める) neque iis a senatu responsum dari patitur. ita nos cogimur reliquis de rebus nihil decernere, ante quam publicanis responsum sit. qua re etiam legationes rejectum(延期する) iri puto.

​今のローマで、ただ一人国政を案じて動いているのがカトさ。だけど彼は、政治的な判断力や機知によって動くというよりは、頑固なまでの信念と清廉さだけで突っ走っているように、僕には思えるんだ。​あの男はね、哀れな徴税請負人たちを、もう三ヶ月もいじめ抜いていてね。元老院が彼らに救済の返答を与えることすら、頑として認めようとしない。あいつら、以前はカトのことをあれほど慕っていたっていうのにさ。​そんなわけだから、僕たちはこの徴税請負人の件に決着がつくまでは、他のいかなる議題についても何一つ決議できない状態に追い込まれているんだよ。この調子じゃ、諸外国からの使節団との会見(14.5)も、すべて先送りにされてしまうと僕は思っている。

[8] Nunc vides quibus fluctibus(荒波) jactemur; et si ex iis quae scripsimus tanta etiam a me non scripta perspicis, revise(戻る) nos aliquando, et, quamquam sunt haec fugienda quo te voco, tamen fac ut amorem nostrum tanti aestimes ut eo vel cum his molestiis(面倒でも) pervenire velis. nam ne absens censeare curabo edicendum(告示) et proponendum(掲示) locis omnibus; sub lustrum(監察官の清め) autem censeri germani negotiatoris(商人) est. qua re cura ut te quam primum videamus. vale. xi Kal. Febr. Q. Metello, L. Afranio coss.

さあ、僕が今、どんな荒波に揉まれているか、これで君にも分かっただろう。それに、僕がここに書いたことから、あえて文字にしなかったさらに多くの深刻な事態も、君なら見抜いてくれているはずだ。だから、頼むからそろそろ僕たちのところへ戻ってきておくれ。もっとも、君を呼び寄せようとしているこのローマは、今や逃げ出すべき場所ではあるのだけれど……それでも、僕の友情を重んじてくれて、たとえこんな面倒に巻き込まれるとしても、僕のもとへ来たいと思ってほしいんだ。​君がローマに不在のままで不当な市民登録をされることがないように、あらゆる場所に告示(=「アッティクス氏は正当な理由で一時的にローマを離れているだけである」という公式な布告)を掲示させるよう、僕がちゃんと手配しておくからね。だってさ、調査の最後の清めの儀式(ルストゥルム)のギリギリになってようやく登録されるなんて、それじゃまるで本物の必死な商人のやることみたいじゃないか。​だから、とにかく一刻も早く君と会えるようにしてほしい。それじゃ、元気で。

クィントゥス・メテッルス、ルキウス・アフラニウス両執政官の年の​一月二十日。


19(1.XIX)
Scr. Romae Id. Mart. an. 60(§11)
Cicero Attico Sal.

前六十年三月十五日、ローマ
キケローよりアッティクスへ(クロディウス裁判に負けて孤立無援となったキケロがポンペイウスとの親密さに活路を見出したと強がった手紙)

[1] Non modo si mihi tantum esset oti quantum est tibi, verum etiam si tam brevis epistulas vellem mittere quam tu soles, facile te superarem et in scribendo multo essem crebrior quam tu. sed ad summas atque incredibilis occupationes meas accedit quod nullam a me volo epistulam ad te sine aliquo argumento ac sententia pervenire. et primum tibi, ut aequum(好都合) est civi amanti patriam, quae sint in re publica exponam; deinde, quoniam nos amore tibi proximi sumus, scribemus etiam de nobis ea quae scire te non nolle arbitramur.

もし僕に、君くらいたっぷり暇があるなら、いやそれどころか、君がいつもよこすような短い手紙で済ませていいっていうんなら、余裕で君を負かせるし、僕の方が圧倒的にたくさん手紙を書いてるはずなんだよね。だけど、この信じられないくらいの超多忙っぷりに加えて、「君への手紙は、何かしらのテーマやちゃんとした意見が入ってなきゃ絶対に送りたくない」っていう僕のこだわりがあるわけ。 ​というわけで、まずは国を愛する市民として当然の義務ってことで、今の共和政がどうなっちゃってるのかを説明するね。そのあと、僕は愛の深さで言えば君に一番近い存在なんだから、君がきっとぜひ知りたいと思っているはずの、僕自身のことについても書いていくつもりだよ。

[2] Atque in re publica nunc quidem maxime Gallici belli versatur metus. nam Haedui, fratres nostri, pugnam nuper malam pugnarunt, et Helvetii sine dubio sunt in armis excursionesque in provinciam faciunt. senatus decrevit ut consules duas Gallias sortirentur, dilectus(徴兵) haberetur, vacationes ne valerent, legati cum auctoritate mitterentur qui adirent(行く) Galliae civitates darentque operam ne eae se cum Helvetiis conjungerent. legati sunt Q. Metellus Creticus et L. Faccus et, τό ἐπί τῇ φακῇ μύρον, Lentulus, Clodiani filius.

それでさ、今の国政について言うと、とにかく今は「ガリア戦争」への恐怖が一番の話題の中心になってるんだ。というのも、僕らの兄弟であるハエドゥイ族が、つい最近ひどい負け戦さをやらかしちゃってね。ヘルウェティイ族も間違いなく武装して、僕らの属州へと侵略を仕掛けてきてるんだよ。​そこで元老院は、次のような決議を下したんだ。​執政官たちは担当として二つのガリアをくじ引きで分けること。​徴兵を行うこと。兵役の免除は一切認めないこと。​そして、全権を持った使節を派遣してガリアの諸部族のもとへ赴かせ、彼らがヘルウェティイ族と手を組まないように全力を尽くさせること。​で、その選ばれた使節ってのが、クィントゥス・メテッルス・クレティクスと、ルキウス・フラックス、それから……「レンズ豆のスープに高級香水」(ト・エピ・テー・ファケー・ムュロン)みたいな格落ちの、あのクロディウスの息子のレントゥルスさ。

[3] atque hoc loco illud non queo praeterire, quod, cum de consularibus mea prima sors exisset, una voce senatus frequens retinendum me in urbe censuit. hoc idem post me Pompeio accidit, ut nos duo quasi pignora(保証) rei publicae retineri videremur. quid enim ego aliorum in me ἐπιφωνήματα(喝采) exspectem cum haec domi nascantur?

それでさ、この件についてこれだけは言っておかないと気が済まないんだけど――執政官経験者たちの中から使節を選ぶ最初のくじ引きで、なんと僕の名前が当たったんだよね。その瞬間、満員の元老院が満場一致で「キケローはローマ市内に留まらせるべきだ」って議決してさ。​で、僕のあとにポンペイウスがくじで当たったときも、まったく同じことが起きたんだ。まるで僕たち二人が、国家の安全のための担保として、どうしてもローマに留めておかれるべき存在だって見なされたみたいにね。​いやあ、身内からこれだけの特大の「大喝采」 (エピフォーネーマタ) が自然と湧き起こるんだから、これ以上、他の人たちからの称賛なんて期待する必要がどこにあるっていうのさ。

[4] Urbanae autem res sic se habent. agraria lex a Flavio tribuno pl. vehementer agitabatur auctore Pompeio, quae nihil populare habebat praeter actorem. ex hac ego lege secunda(賛同する) contionis(民衆集会) voluntate(意思) omnia illa tollebam quae ad privatorum incommodum pertinebant; liberabam(免除) agrum eum qui P. Mucio L. Calpurnio consulibus publicus fuisset; Sullanorum hominum possessiones confirmabam; Volaterranos et Arretinos, quorum agrum Sulla publicarat neque diviserat, in sua possessione retinebam; unam rationem(仕組み) non reiciebam(拒否), ut ager hac adventicia(特別の) pecunia emeretur quae ex novis vectigalibus per quinquennium reciperetur(受ける). huic toti rationi(アイデア) agrariae senatus adversabatur(反対), suspicans Pompeio novam quandam potentiam quaeri(手に入れようとする); Pompeius vero ad voluntatem perferendae(通過させる) legis incubuerat(しがみつく). ego autem magna cum agrariorum gratia confirmabam omnium privatorum possessiones; is enim est noster exercitus(支持基盤), hominum, ut tute scis, locupletium(金持ち). populo autem et Pompeioque (nam id quoque volebam) satis faciebam emptione, qua constituta(軌道に乗る) diligenter et sentinam(最下層民) urbis exhauriri et Italiae solitudinem(田舎) frequentari(人を増やす) posse arbitrabar. sed haec tota res interpellata(邪魔する) bello refrixerat(トーンダウン). Metellus est consul sane bonus et nos admodum diligit. ille alter nihil ita est ut plane quid emerit nesciat.

それで、ローマ市内の情勢はというと、こんな感じさ。プブリウス・セルウィリウス・フラウィウス護民官が、ポンペイウスの熱烈な後押しを受けて、農地法案をめちゃくちゃ強引に推し進めていてね。​この法案、実際に舞台で立ち回ってる役者(フラウィウス護民官)が民衆派の顔をしてるっていうだけで、中身自体はちっとも民衆ウケするようなものじゃなかったんだ。そこで僕は、この法案から私有財産を脅かすような条項をすべて削ぎ落としてやったのさ。そうしたら、民衆の集会でも大歓迎されてね。​具体的には、プブリウス・ムキウスとルキウス・カルプルニウスが執政官だった時代(前133年)から国有地だった土地は今回の没収・分配の対象から外してやったし、スラ派の連中の保有地もそのまま確定してやった。それから、スラが国有化はしたものの、まだ他の人に分配していなかったウォラテッラエとアッレティウムの土地についても、現住の住人たちがそのまま保有し続けられるようにしたんだ。​その代わり、「今後五年間に新しく入ってくる特別の財源を使って、土地を国が買い取る」という仕組みだけは、僕も拒否せずに受け入れたんだよ。​元老院はね、「ポンペイウスがこれでまた新しい権力を手に入れようとしてるんじゃないか」と疑って、この農地法案のアイデア全体に大反対していたんだ。でも逆に、ポンペイウスはこの法案をなんとしてでも通過させようと、もう必死にしがみついていたわけ。​そんな中で僕は、私有地を全部しっかり守ってあげたから、土地持ちの連中からめちゃくちゃ感謝されてさ。だって、君もよく知っての通り、この金持ちの連中こそが、僕らの支持基盤なんだからね。​一方で、国が土地を買い取るという僕の残した仕組みのおかげで、民衆やポンペイウスの顔も立てることができた。これも僕の狙い通りさ。この買取計画がちゃんと軌道に乗れば、ローマ市内の貧民を地方に逃がすことができるし、過疎化しているイタリアの田舎にまた人を増やすことができると僕は踏んでいたんだ。​だけどさ、この一連の話も、例のガリア戦争の大騒ぎで邪魔が入って、すっかりトーンダウンしちゃったんだけどね。 ​ちなみに、執政官のメテッルスは本当に優秀な男で、僕のこともすごく慕ってくれているよ。でも、もう一人の執政官(アフラニウス)の方は、マジで救いようがないね。自分が買収工作で何を手に入れたかさえ、さっぱり分かってないような男さ。

[5] Haec sunt in re publica, nisi etiam illud ad rem publicam putas pertinere, Herennium quendam, tribunum pl., tribulem tuum sane hominem nequam(役立たず) atque egentem, saepe jam de P. Clodio ad plebem traducendo agere coepisse. huic frequenter interceditur(拒否権発動). haec sunt, ut opinor, in re publica.

国政の現状はまあこんなところかな。――ああ、それとも、君と同じ選挙区である、あのヘレンニウスっていう、マジで救いようのない極貧の護民官が、プブリウス・クロディウスを平民の身分へ転向(=養子縁組)させようと、もう何度も民衆集会で画策し始めてるんだけど、これも国家の大事に含めるべきだと思うかい。​もっとも、このヘレンニウスの動きには、他の護民官から何度も拒否権が突きつけられてるんだけどね。というわけで、僕の知る限り、今の国政の動きはそんな感じさ。

[6] Ego autem, ut semel Nonarum illarum Decembrium junctam invidia ac multorum inimicitiis eximiam(並外れた) quandam atque immortalem gloriam consecutus sum, non destiti(完やめる) eadem animi magnitudine in re publica versari et illam institutam ac susceptam dignitatem tueri; sed postea quam primum Clodi absolutione levitatem infirmitatemque judiciorum perspexi, deinde vidi nostros publicanos facile a senatu disjungi, quamquam a me ipso non divellerentur(引き裂く), tum autem beatos homines, hos piscinarios(養魚池の) dico, amicos tuos, non obscure(あからさま) nobis invidere, putavi mihi maiores quasdam opes(富) et firmiora praesidia(後ろ盾) esse quaerenda.

一方で僕自身の話だけど、あの十二月五日(前63年)に、世間の嫉妬や多くの人からの敵意と引き換えに、あの並外れた不滅の栄光を手にして以来、僕はそれと同じだけの強い気概を持って国政に関わり続け、自分が築き、引き受けてきた救国者としての威厳を守ることを一度だってやめなかった。​だけどさ、まず例のクロディウスの無罪判決のせいで、裁判ってものがどれほど軽薄で脆弱なものかってことを痛感させられてね。そのあと、僕らの徴税請負人たちが、元老院から簡単に切り離されちゃうのを目にしたんだ(まあ、この僕自身からは引き離されなかったんだけどさ)。その上さらに、あの金持ち連中――ほら、君の友達でもある「養魚池マニア」どものことだよ――彼らが、僕に対してあからさまに嫉妬の目を向けているのが分かっちゃったんだよね。​そういうことが重なって、「これは僕も、もっと大きな富とか、もっと強固な後ろ盾を探さなきゃまずいな」って思い始めたわけさ。

[7] itaque primum eum qui nimium diu de rebus(偉業) nostris tacuerat, Pompeium, adduxi(気にさせる) in eam voluntatem ut in senatu non semel sed saepe multisque verbis huius mihi salutem imperi atque orbis terrarum adjudicarit(〜のおかげだ); quod non tam interfuit(重要だ) mea (neque enim illae res(業績) aut ita sunt obscurae ut testimonium aut ita dubiae ut laudationem desiderent(必要)) quam rei publicae, quod erant quidam improbi qui contentionem(争い) fore aliquam mihi cum Pompeio ex rerum illarum dissensione arbitrarentur. cum(前) hoc(男奪ポンペイウス) ego me tanta familiaritate conjunxi ut uterque nostrum in sua ratione(立場) munitior(安全) et in re publica firmior hac conjunctione esse possit.

それで、まず手初めに、僕の偉業についてあまりにも長いあいだ沈黙を守っていたポンペイウスを、元老院で一度ならずたびたび、しかも多大の言葉を費やして、ローマ共和国の命令権と全世界の安泰を僕のおかげであると述べる気にさせた。これは、僕にとってそれほど重要ではない(僕の業績は、他人に証言してもらわなくてはならないほど目立たないものではないし、他人の賞賛演説がなくては困るほどにあやふやなものでもないからだ)が共和国にとって重要なことである。なぜなら、僕の業績に関して意見の相違からポンペイウスと僕のあいだに何らかの争いを生み出そうと考える悪党どもがいたからだ。だが、彼と僕は非常に密接に結びつき、その結果、我々双方が自分の立場を安全に固め、政治活動においてもいっそう強力になることができた。

[8] odia autem illa libidinosae(我儘な) et delicatae(お坊ちゃん育ち) juventutis(若造) quae erant in me incitata, sic mitigata sunt comitate quadam mea me unum ut omnes illi colant(敬愛する). nihil jam denique a me asperum(棘のある) in quemquam fit, nec tamen quicquam populare(大衆に媚びた) ac dissolutum(しまりのない), sed ita temperata(バランスのとれた) tota ratio est ut rei publicae constantiam praestem(示す), privatis meis rebus propter infirmitatem(不甲斐なさ) bonorum(保守派), iniquitatem(理不尽) malevolorum, odium in me improborum adhibeam(適用する) quandam cautionem et diligentiam; atque ita tamen his novis amicitiis implicati sumus ut crebro mihi vafer(巧妙) ille Siculus insusurret(囁く) Epicharmus cantilenam(歌) illam suam: 'νᾶφε(素面でいろ) καί μέμνασ' ἀπιστεῖν; ἄρθρα(関節) ταύτα τᾶν φρενῶν.' ac nostrae quidem rationis ac vitae quasi quandam formam, ut opinor, vides.

それからさ、あのわがままでお坊ちゃん育ちな若造どもが、僕に対して燃え上がらせていた激しい憎しみなんだけど、これも、僕がちょっと大人の親しみやすさを見せてあげたら、すっかり和らいじゃってね。今じゃ彼らみんなが、僕のことを唯一の頼りみたいに慕ってくれてるんだ。​とにかく最近の僕は、誰に対してもトゲのある態度は一切とらないようにしてる。かと言って、大衆に媚びを売ったり、自分を甘やかして毅然とした態度を失ったりもしない。全体のバランスをうまく取って、国政においては救国者としてのブレない一貫性を保ちつつも、プライドばかりで頼りない保守派の不甲斐なさや、悪意ある連中の理不尽さ、そしてろくでもない奴らの僕への憎しみを考えて、自分のプライベートな身の振り方には、かなりの警戒心と細心の注意を払っているのさ。​だけどまあ、そうやってポンペイウスたちと新しいお付き合いにどっぷり浸かっていると、あの抜け目のないシチリアの知恵者エピカルモスが、例の得意の歌を何度も僕の耳元で囁いてくるんだよね。​「シラフでいろよ。そして、人を疑うことを忘れるな。それこそが、正気を保つための肝なのだから」ってね。​さあ、これで僕が今どういう方針で、どんな生活を送っているか、その見取り図みたいなものは、君にもバッチリ見えたんじゃないかな。

[9] De tuo autem negotio saepe ad me scribis; cui mederi(治療) nunc non possumus. est enim illud senatus consultum summa pedariorum(平議員) voluntate, nullius nostrum auctioritate factum. nam quod me esse ad scribendum(署名) vides, ex ipso senatus consulto intellegere potes aliam rem tum relatam, hoc autem de populis liberis sine causa(どさくさ紛れに、前後脈略なしに) additum. et ita factum est a Servilio filio, qui in postremis sententiam dixit; sed immutari hoc tempore non potest. itaque conventus(私的な対策会議), qui initio celebrabantur, jam diu fieri desierunt(完やめる). tu si tuis blanditiis tamen a Sicyoniis nummulorum aliquid expresseris(絞る), velim me facias certiorem.

君のビジネスの件(債権回収)について、よく手紙に書いてくるけれど、これについては今のところ、僕らにはどうすることもできないんだ。というのも、例の元老院決議は、平議員たちの熱烈な賛成によって成立したものであって、僕ら指導層の誰も関与していないからなんだよ。​決議の署名のところに僕の名前があるのを見て「キケローが関わってるじゃん」と思うかもしれないけれど、その元老院決議の議事録自体を見れば、あのとき本来議題に上がっていたのは君の件とは別の件だったってことが分かるはずさ。この「自由都市に関する条項(=自由都市から債権回収を禁じるアッティクスに不利な内容)」は、どさくさ紛れに、ただ後から付け足されただけなんだ。​これ、最後に発言したあのセルウィリウスの息子の仕業なんだよね。でも、もう決まっちゃったことだから、今の段階でこれをひっくり返すことは不可能なんだ。そんなわけで、最初は僕のところでも盛んに開かれていたあの善後策を練るための私的な対策会議も、今ではもうすっかり行われなくなっちゃったよ。まあ、それはそれとして、もし君が持ち前の甘い言葉を使って、シキュオンの連中から少しでもお金を絞り出すことができたら、僕にもぜひ教えてよ。

[10] Commentarium consulatus mei Graece compositum misi ad te. in quo si quid erit quod homini Attico minus Graecum eruditumque videatur, non dicam quod tibi, ut opinor, Panhormi(パレルモ) Lucullus de suis historiis dixerat, se, quo facilius illas probaret(証明する) Romani hominis esse, idcirco barbara quaedam et soloeca(>soloecum文法ミス) dispersisse; apud me si quid erit ejus modi, me imprudente erit et invito. Latinum si perfecero, ad te mittam. tertium poema exspectato, ne quod genus a me ipso laudis meae praetermittatur. hic tu cave(〜しないで) dicas, 'τίς πατέρ᾽ αἰνήσει; ' ;si est enim apud homines quicquam quod potius(もっと) laudetur, nos vituperemur(接受) qui non potius alia laudemus; quamquam non ἐγκωμιαστικὰ sunt haec sed ἱστορικὰ quae scribimus.

僕の執政官時代の回顧録をギリシア語で書いたから、君に送るよ。​もしその中に、アッティカの洗練された耳を持つ君から見て「ちょっとギリシア語として不自然だな、教養に欠けるな」と思うようなところがあったとしても……ほら、君がパレルモでルクルスから聞かされたっていう、あの言い訳は言わないから安心してよ。あのときルクルスは自分の歴史書について、「ローマ人の自分が書いたものだと証明しやすくするために、あえて野蛮な表現や文法ミスをあちこちに散りばめておいたんだ」なんて言ったらしいね(笑)。僕の書いたものにそんな不自然なところがあったとしたら、それはただの僕の不注意だし、本意じゃないからさ。​今、ラテン語版も仕上げてるところだから、完成したらそれも送るね。それから、三番目のポエムも楽しみにしててよ。自分を褒め称えるあらゆるジャンルの文学を、この僕自身がすべてコンプリートしておかないと気が済まないからね。​ここで君、「自分の父親を褒めるのは誰だ(ティス・パテラ・アイネーセイ)(=身内を褒めるのは恥知らずだ)」なんていう格言を持ち出して、僕をからかったりしないでくれよ。だってさ、もしこの世に僕の偉業以上に称賛されるべきものがあるっていうなら、ほかのものを褒めない僕が非難されたっていい。だけどそんな偉業は他にないんだから、自分で自分のことを書くしかないじゃないか。まあ、僕が書いているこれらは、単なる「お世辞の賛辞(エンコーミア)」じゃなくて、厳然たる「歴史の記録(ヒストリカ)」なんだけどね。

[11] Quintus frater purgat(無罪を主張) se mihi per litteras et affirmat nihil a se cuiquam de te secus(悪く) esse dictum. verum haec nobis coram summa cura(慎重に) et diligentia sunt agenda. tu modo nos revise(命) aliquando. Cossinius hic, cui dedi litteras, valde mihi bonus homo et non levis et amans tui visus est et talis qualem esse eum tuae mihi litterae(主) nuntiarant(過去完). Idibus Martiis.

弟のクィントゥスが手紙をよこしてきて、「僕はアッティクスについて誰に対しても悪口は何一つ言っていない」と釈明してきたよ。まあ、この件については、僕らが直接会ったときに、細心の注意と配慮を払ってじっくり話し合うことにしよう。​君はとにかく、いつか必ず僕のもとに戻ってきておくれ。​この手紙を託したコッシニウスだけど、僕が見たところ、実に善良で、軽薄なところのない、君のことを心から慕っている男のようだね。まさに、君が手紙で僕に知らせてくれた通りの人物だったよ。

​三月十五日。


20(1.XX)
Scr. Romae post iv ld. Mai. an. 60(§1)
Cicero Attico Sal.

前六十年五月十二日以降、ローマ
キケロよりアッティクスへ(ポンペイウスを取り込んだと強がり良識派の砦を一人で守ると見栄を切った手紙)

[1] Cum e Pompeiano me Romam recepissem(帰る) a.d. iiii Id.(Idus) Mai.(Maias), Cincius noster eam mihi abs te epistulam reddidit, quam tu Id. Febr. dederas. ei nunc epistulae litteris his respondebo.

僕がカンパニア地方のポンペイの別荘でのんびりしてから五月十二日(前60年)にローマへ戻ってきたとき、僕らのキンキウスが、君が三ヶ月前の二月十五日に出した手紙を僕にやっと届けてくれたよ。というわけで、今からこの返信で、君のその手紙に答えることにするよ。

Ac(さて) primum tibi perspectum(受けとめる) esse judicium de te meum laetor; deinde te in iis rebus quae tibi asperius(トゲのある) a nobis atque adeo(特に) a nostris(身内の) et injucundius(不愉快) actae(仕打ち) videbantur moderatissimum(冷静な) fuisse vehementissime gaudeo idque neque amoris(友情) mediocris(並大抵の) et ingeni(知性) summi ac sapientiae judico. qua de re cum ad me ita suaviter, diligenter, officiose, humaniter scripseris ut non modo te hortari(説得) amplius non debeam sed ne exspectare quidem abs te aut ab ullo homine tantum facilitatis(優しさ) ac mansuetudinis(寛大) potuerim, nihil duco(考える) esse commodius quam de his rebus nihil jam amplius scribere. cum erimus congressi, tum, si quid(目) res(主 状況) feret(状況次第で), coram inter nos conferemus.

まず第一に、君に対する僕の変わらぬ信頼と評価を、君がしっかりと受け止めてくれたことが本当に嬉しいよ。​そして次に、僕たちの側、いや僕の身内(=弟のクィントゥス)の側から、君に対してかなりトゲのある、不愉快に思えるような仕打ちがなされたというのに、君がこれ以上ないほど冷静に、大人の対応をしてくれたことに、僕は心から感謝しているんだ。そんな風に振る舞えるなんて、並大抵の友情じゃないし、君の極めて優れた知性と賢さの賜物だと僕は思っているよ。​この件について、君が僕に対して本当に優しく、丁寧に、礼を尽くして、思いやりに満ちた手紙を書いてくれた。おかげで、僕はこれ以上君に「弟を許してやってくれ」と説得する必要がなくなったどころか、君から、いや他のどんな人間からだって、これほどの優しさと寛大さを見せてもらえるなんて、期待することすらできなかったほどさ。だから、この件については、もうこれ以上あれこれ手紙に書かないのが一番いいと思っている。​今度僕らが直接会ったときに、必要があれば、お互い顔を突き合わせてじっくり話し合おう。

[2] Quod ad me de re publica scribis, disputas tu quidem et amanter et prudenter, et a meis consiliis ratio(理屈) tua non abhorret; nam neque de statu nobis nostrae dignitatis(栄誉ある地位) est recedendum neque sine nostris copiis intra alterius praesidia(陣営) veniendum et is de quo scribis, nihil habet amplum(大物らしい), nihil excelsum(気高い), nihil non(ひたすら) submissum(卑しい) atque populare(大衆の顔色を伺う). verum tamen fuit ratio(理由) mihi fortasse ad tranquillitatem meorum temporum(今の地位) non inutilis sed mehercule rei publicae multo etiam utilior quam mihi, civium improborum impetus in me reprimi(不受 阻止) cum hominis amplissima fortuna, auctoritate, gratia fluctuantem(定まらない) sententiam confirmassem(固める) et a spe malorum(悪党どもの期待) ad mearum rerum laudem convertissem(寝返らせる). quod si cum aliqua levitate mihi faciendum fuisset, nullam rem tanti(それほどの価値があると) aestimassem(接過去完); sed a me ita sunt acta omnia non ut ego illi assentiens levior sed ut ille me probans gravior(尊敬される) videretur.

君が政治のことについて僕に書いてきてくれた件だけど、君の議論は本当に僕への愛情に満ちているし、実に思慮深いよ。僕自身の考え方も、君の理屈と全く矛盾していないんだ。​というのも、僕らは自分たちが勝ち取った今の救国者としての栄誉ある地位から一歩も退くべきではないし、自分たちの軍勢もなしに、相手(=ポンペイウス)の陣営にホイホイ飛び込むべきではないからね。それに、君が手紙で言及しているあの男ときたら、大物らしい器量もなければ、気高さもなく、ひたすら卑しくて大衆の顔色を伺うばかりの男だしさ。​それにもかかわらず、僕が彼にアプローチしたのには理由があったんだ。これはおそらく、僕自身の現在の地位を穏やかに保つためにも無駄ではなかったけれど、いやそれどころか、僕自身のため以上に、共和国にとって遥かに有益なことだったんだよ。​あんなにも莫大な富と、権威と、人気を兼ね備えている男の、あのフラフラと定まらない考えを僕がビシッと固めてあげて、彼を悪党ども(=クロディウスら)の期待する方向(=キケロを潰す)から、僕のこれまでの偉業を称賛する方向へと寝返らせたことで、僕に対する不埒な市民たちの攻撃をストップさせることができたんだからね(=強がっている)。​もしこれが、自分を安売りするような真似をしなければ達成できないことだったなら、僕はどんな見返りがあったってそんなこと絶対にしなかったよ。だけど、僕が起こした行動のすべては、僕が彼にへつらうことで僕が株を下げたのではなく、むしろ彼が僕を認めることで彼のほうが重厚で尊敬される人物に見えるように、うまく運んだのさ。

[3] reliqua sic a me aguntur(現) et agentur(未) ut non committamus(ヘマをする) ut ea quae gessimus(完) fortuito gessisse videamur. meos bonos(良識派) illos viros quos significas et eam quam mihi dicis obtigisse(天命), Σπάρταν(スパルタ) non modo numquam deseram sed, etiam si ego ab illa deserar(受), tamen in mea pristina sententia permanebo. illud tamen velim existimes(分かってほしい), me hanc viam optimatem post Catuli mortem nec praesidio(護衛) ullo nec comitatu(同行者) tenere. nam, ut ait Rhinton, ut opinor, 'οἱ μὲν παρ' οὐδέν εἰσι, τοῖς δ' οὐδὲν μέλει'. mihi vero ut(いかに) invideant piscinarii(養魚池) nostri aut scribam ad te alias aut in congressum nostrum reservabo(とっておく). a curia(議事堂) autem nulla me res divellet(未 引き離す), vel quod ita rectum est vel quod rebus meis maxime consentaneum(しっくり) vel quod a senatu quanti fiam minime me paenitet(不満).

これからの政治活動についても、僕は今もそうしているし、これからも、僕がかつて成し遂げたあの偉業が、ただの偶然の産物だったなんて世間に思われるようなヘマは絶対にやらかさないつもりさ。​君が手紙で言及している、あの僕のかつての支持基盤だった良識派の人々のことも、そして君が「これこそ君に割り当てられたスパルタ(天命)だ」と言ってくれた良識派の立場も、僕は決して見捨てたりしない。それどころか、たとえそのスパルタの側から僕が見捨てられるようなことがあったとしても、僕はかつての信念をどこまでも貫き通すつもりだよ。​だけどね、これだけは君に分かっておいてほしいんだ。あの保守派の重鎮だったカトゥルスの死後、僕はこの良識派の道を、まともな護衛も同行者もいない状態で、たった一人で歩んでいるんだってことをね。​だってさ、たしかリントーンの言葉だったと思うけど、「ある連中は全くの役立たずだし、別の連中は政治にハナから関心すらない」(ホイ・メン・パラ・ウーデン・エイシ、トイス・デ・ウーデン・メレイ)っていう状態なんだから。​いや本当、僕らのところのあの養魚池マニアの貴族どもが、一体どれほど僕のことをくだらない嫉妬で妬んでいることか。これについては、また今度手紙に書くか、それとも僕らが直接会ったときのために取っておくよ。​いずれにせよ、議事堂から僕を引き離せるものは何一つないさ。それが道徳的に正しいことだからでもあるし、僕の業績に一番しっくりくるからでもある。それに、元老院が僕をどれほど高く評価しているかについても、僕は全く不満がないからね(笑)。

[4] De Sicyoniis, ut ad te scripsi antea, non multum spei est in senatu; nemo est enim jam qui queratur(異議). qua re si id exspectas, longum est. alia via(ルート), si qua potes, pugna. cum est actum(可決された), neque animadversum est ad quos pertineret et raptim in eam sententiam pedarii(平議員) cucurrerunt(走る). inducendi(取り消す) senatus consulti maturitas(絶好のチャンス) nondum est, quod neque sunt qui querantur et multi, partim malevolentia(悪意) partim opinione aequitatis, delectantur.

シキュオーンの債権回収の件だけどね、前にも手紙に書いた通り、元老院に期待をかけるのはもうほとんど望み薄だよ。というのも、今となっては元老院の中でアッティクスに味方して異議を申し立てるような議員はもう一人もいないんだから。だから、もし君が元老院の対応を待っているつもりなら、それは気の長い話になっちゃうよ。もし可能なら、何か別のルートで戦ってくれ。​あの決議案が可決されたときはね、それが一体誰に不利益をもたらすものなのか、誰もろくに気づいていなかったんだ。ただ、あの平議員どもが、どさくさ紛れにドタドタと賛成の席へと走り込んでいって、一気に決まっちゃったんだよ。​あの元老院決議を取り消させるための「絶好のチャンスは、まだ全然来ていない。なぜかっていうと、さっき言ったように反対の声を上げる議員が誰もいないし、それどころか多くの議員が、ある者は君への悪意から、またある者は「それが公平ってものだろ」という思い込みから、アッティクスたちが困っているのを面白がっているからなんだ。

[5] Metellus tuus est egregius consul; unum reprehendo, quod otium(平和) e Gallia nuntiari non magno opere(あまり〜ない) gaudet. cupit, credo, triumphare(凱旋式). hoc vellem mediocrius(大人しい), cetera egregia. Auli filius vero ita se gerit ut ejus consulatus non consulatus sit, sed Magni nostri ὑπώπιον(汚点).

君のお気に入りのメテッルスは、実に素晴らしい執政官ぶりを見せているよ。ただ一つだけ文句をつけるなら、ガリアから平和になったという報せが届くのを、彼があまり嬉しそうにしていないことだね。思うに、彼はどうしても戦争をして手柄を立てたいんだろう。これについては、もう少し大人しくしていてほしいものだけど、それ以外の点に関しては本当に完璧だ。​一方で、あのアウルスの息子(=アフラニウス)ときたら、その立ち居振る舞いはもう目も当てられないよ。あいつがなった執政官職は執政官職どころじゃなく、僕らの偉大なるポンペイウスの顔にできた目の上のアザ(ヒュポーピオン)そのものなんだから。

[6] De meis scriptis misi ad te Graece perfectum consulatum meum. eum librum L. Cossinio dedi(託す>dedo). puto te Latinis meis delectari, huic autem Graeco Graecum invidere(妬む). alii si scripserint, mittemus ad te; sed, mihi crede(きっと), simul atque hoc nostrum legerunt(完), nescio quo pacto(どういうわけか) retardantur(遅くなる).

僕の著作のことだけど、僕の執政官時代についてギリシア語で完璧に仕上げた本を、君宛てに送ったよ。その本はルキウス・コッシニウスに託してある。​君なら、僕が前に書いたラテン語の詩や散文も楽しんでくれると思うけれど、今回のギリシア語の作品を読んだら、ギリシア人の君だって、僕のこのギリシア語のあまりの美しさに嫉妬しちゃうんじゃないかな(笑)。​もし他の連中が同じテーマで僕の執政官時代のことを何か書いてきたら、それも君に送るけど、きっと、彼らは僕のこの作品を読んだ途端に、どういうわけか、気落ちして書けなくなってしまうだろうね(笑)。

[7] Nunc ut ad rem meam redeam, L. Papirius Paetus, vir bonus amatorque noster, mihi libros eos quos Ser. Claudius reliquit, donavit. cum mihi per legem Cinciam licere capere Cincius amicus tuus diceret, libenter dixi me accepturum, si attulisset. nunc, si me amas, si te a me amari scis, enitere(命 努力する) per amicos, clientis, hospites, libertos denique ac servos tuos, ut scida(パピルス) ne qua depereat(無くなる). nam et Graecis iis libris quos suspicor et Latinis quos scio illum reliquisse mihi vehementer opus(必要) est. ego autem cottidie magis quod mihi de forensi labore temporis datur in iis studiis(研究) conquiesco(安らぎを得る). per mihi, per, inquam, gratum(pergratum) feceris(未来完 君に感謝する) si in hoc tam diligens fueris(未来完) quam soles in iis rebus quas me valde velle arbitraris, ipsiusque Paeti tibi negotia commendo, de quibus tibi ille agit maximas(めちゃくちゃ) gratias, et ut jam invisas(inviso訪問する) nos non solum rogo sed etiam suadeo.

さて、僕のプライベートな話に戻るけどね、僕らの良き友人で、僕をとても慕ってくれているルキウス・パピリウス・パエトゥスが、あのセルウィウス・クラウディウスが遺した本を、すべて僕に寄贈してくれたんだ。​君の友人のキンキウスが、「今回の件はキンキウス法(=弁護士報酬禁止法)の規定に照らしても、君が受け取って何の問題もなく合法だよ」と言ってくれたものだから(笑)、僕も嬉しくなって「彼が本を持ってきてくれたら、ありがたくいただくよ」と答えたんだ。​そこでさ、お願いがあるんだ。もし僕を愛してくれているなら、そして僕が君をどれほど愛しているか分かってくれているなら、君の友人、子分、宿主、解放奴隷、いや奴隷たちに至るまで全員を総動員して、パピルスの原稿がたったの一枚でも紛失してしまわないように、全力を尽くして集めてほしいんだ。​というのも、彼が遺した本のうち、ギリシャ語の書籍(そうじゃないかと睨んでいるんだけど)も、ラテン語の書籍(これは確実に遺されていると知っているんだけど)も、今の僕にはどうしても、どうしても必要だからなんだ。​実際のところ僕はね、日ごとに多忙な法廷での仕事から解放されたわずかな時間を、ますますこうした読書研究の中で安らぎを見出すようになっているんだよ。​もし君が、この僕が本気で欲しがっている事柄に対して、いつものように熱心に動いてくれたなら、僕は本当に、本当に、心から君に感謝するよ。​それから、パエトゥス自身のビジネスの件も君によろしく頼む。彼も君にめちゃくちゃ感謝していたよ。とにかく、そろそろ僕のところに会いに来てほしい。これは単なるお願いじゃなくて、心からのおねだりさ。


21(2.I)
Scr. Ant. ut vid., forte iii Non. Jun. an. 60.
CICERO ATTICO SAL.

前六十年六月三日頃(?)、アンティウム(アストゥラのすぐ西)
キケローよりアッティクスへ(17番に続き共和制の崩壊とポンペイウスを味方にしたと強がる手紙)

[1] Kal. Jun.(Juniis) eunti mihi Antium et gladiatores(対) M. Metelli cupide relinquenti venit obviam tuus puer(召使). is mihi litteras abs te et commentarium consulatus mei Graece scriptum reddidit. in quo(その際) laetatus sum me aliquanto ante(少し前に) de isdem rebus Graece item scriptum librum L. Cossinio ad te perferendum(送る) dedisse; nam si ego tuum ante legissem, furatum(盗む>furor) me abs te esse diceres. quamquam tua illa (legi enim libenter) horridula(素朴な) mihi atque incompta(飾りのない) visa sunt, sed tamen erant ornata(美しい) hoc ipso quod ornamenta(装飾) neglexerant et, ut mulieres, ideo bene olere(香り), quia nihil olebant, videbantur. meus autem liber totum Isocrati myrothecium(香油箱) atque omnis ejus discipulorum(弟子) arculas(小箱) ac non nihil(たっぷり) etiam Aristotelia pigmenta(絵の具) consumpsit. quem tu Corcyrae, ut mihi aliis litteris significas, strictim(ざっと) attigisti, post autem, ut arbitror, a Cossinio accepisti. quem tibi ego non essem ausus mittere nisi eum lente(時間をかけて) ac fastidiose probavissem(吟味).

六月一日、僕がアンティウムへ向かう途中で、マルクス・メテッルスの野蛮な剣闘士試合をこれ幸いと抜け出して歩いていたときのことだ。君のところの召使が向こうからやってきたんだよ。​彼は、君からの手紙と、君がギリシャ語で書いてくれた僕の執政官時代の『回顧録』を届けてくれた。​それを読んだとき、僕は本当に嬉しくなっちゃったんだ。というのも、ちょうど少し前に、僕自身が同じテーマについて同じくギリシャ語で書いた本を、ルキウス・コッシニウスに託して君のところに送ったばかりだったからね。もし僕が君の作品を先に読んでしまっていたら、君から「僕のアイデアを盗んだだろ」って言われちゃうところだったよ(笑)。もっとも、君のその作品は(もちろん楽しく読ませてもらったけれど)、僕から見るとちょっと素朴で、飾り気がないように感じられたかな。だけどね、装飾をあえて無視していることそのものが、逆に上品な美しさになっていたよ。それはまるで、何も香水をつけないことによって、かえって「良い香りがする」ように見える女性たちと同じだね。​一方で僕の本といえば、もうイソクラテスの「香油箱」をまるごと使い果たし、彼の弟子たちの「化粧小箱」もすべてひっくり返し、おまけにアリストテレスの「絵の具」までたっぷりと塗りたくったような最高に華麗なレトリックの結晶なんだ。​君はコルキュラ(現コルフ島)で、その僕の本の原稿に「ざっと目を通した」と別の手紙で知らせてくれたけれど、その後、おそらくコッシニウスから完全版を受け取ってくれたことと思う。この本はね、僕自身が時間をかけて、厳しく吟味して「これなら合格だ」と太鼓判を押したものでなければ、とても君のような審美眼のある人に送る勇気は出なかったほどの自信作なんだ。

[2] quamquam ad me rescripsit(返事) jam Rhodo Posidonius se(→excitatum), nostrum illud ὑπόμνημα cum legeret, quod ego ad eum ut ornatius(華麗に) de isdem rebus scriberet miseram, non modo non excitatum(意欲が湧く) esse ad scribendum sed etiam plane deterritum(戦意喪失). quid quaeris(一般の二人称)? conturbavi(仰天させる) Graecam nationem. ita vulgo(有象無象) qui instabant(迫る) ut darem sibi quod ornarent, jam exhibere(引き起こす) mihi molestiam(困らせる) destiterunt(やめる). tu, si tibi placuerit liber, curabis(プロモーション) ut et Athenis sit et in ceteris oppidis Graeciae; videtur enim posse aliquid nostris rebus lucis afferre(輝きを添える).

そうそう、実はロードス島のポセイドニオスから、さっき返事が届いたんだよ。​彼にもね、「僕の執政官時代の思い出を、君の手でもっと華麗に書いてくれないか」と頼んで、あの僕の『回顧録(ヒュポムネーマタ)』を送っておいたんだ。ところが彼が言うには、僕のあの原稿を読んだ途端、自分も何か書こうという意欲が湧くどころか、完全に戦意を喪失して、書くのをすっかり諦めてしまったらしいんだよね。​いや、もう何て言えばいいのかな。 僕はギリシャの知識人の連中全員を、恐怖のどん底に叩き落として大混乱させてしまったわけさ。​だから、「僕がもっと綺麗に肉付けしてあげるから、その原稿を僕にちょうだいよ」って今までしつこく僕に迫ってきていた有象無象の連中も、今や僕を困らせるのをすっかりやめてしまったんだ。​というわけだから君、もし君がこの僕の本を気に入ってくれたなら、これがアテネの街にも、そして他のギリシャの都市にも広く出回るように、しっかりプロモーションを頼むよ。僕のあの偉業に、この本が素晴らしい輝きを添えてくれるのは間違いないと思うからね。

[3] Oratiunculas(演説) autem et quas postulas et pluris etiam mittam, quoniam quidem ea quae nos scribimus adulescentulorum studiis excitati te etiam delectant. fuit enim mihi commodum(好都合→curare), quod in eis orationibus quae Philippicae nominantur enituerat(過去完 輝く) civis ille tuus Demosthenes et quod se ab hoc refractariolo(理屈ぽい) judiciali(法廷の) dicendi genere abjunxerat(脱却) ut σεμνότερός τις et πολιτικώτερος videretur, curare ut meae quoque essent orationes quae consulares nominarentur. quarum una est in senatu Kalendis Januariis, altera ad populum de lege agraria, tertia de Othone, quarta pro Rabirio, quinta de proscriptorum filiis, sexta cum provinciam in contione deposui(放棄), septima qua Catilinam emisi(追放), octava quam habui ad populum postridie quam Catilina profugit, nona in contione quo die Allobroges indicarunt(暴露), decima in senatu Nonis Decembribus. sunt praeterea duae breves, quasi ἀποσπασμάτια legis agrariae. hoc totum σῶμα(体) curabo ut habeas. et quoniam te cum scripta tum res meae delectant, isdem ex libris perspicies(一目瞭然) et quae gesserim et quae dixerim; aut ne poposcisses(過去完 さもなければ君は要求すべきではなかった). ego enim tibi me non offerebam.

それから、君が送ってくれと要求してきた演説原稿の件だけどね、それどころかもっとたくさんの数を君に送るつもりだよ。僕が熱心な若者たちの向学心にほだされて書いているものが、君を楽しませているというのならね。​実はちょうど僕にとってもその方が好都合だったんだ。というのも、あの君の同胞市民であるデモステネスが、いわゆる『フィリッピカ』と呼ばれる一連の演説で歴史にその名を輝かせ、小理屈ばかりこねる法廷闘争の退屈な弁論スタイルから見事に脱却して、よりおごそか(ティス・セムノテロス)で、より政治家らしい(ポリティコテロス)姿を見せたじゃないか。それと同じように、僕の演説の中からも「コンスル演説集」と呼ばれるにふさわしいものを選び抜いて、一つのコレクションにしたいと考えていたからなんだ。​その内訳はね、​第一の演説:一月一日に元老院で行ったもの(=就任演説とルッルスの農地法案について)。​第二の演説:農地法について市民集会で語ったもの。​第三の演説:オト(=劇場での騎士階級の特別席)に関するもの。​第四の演説:ラビリウスを弁護したもの(=民衆派への対抗)。​第五の演説:スラ時代に処刑された者たちの息子の権利に関するもの。​第六の演説:市民集会で私が属州の総督職を自ら放棄したときのもの。​第七の演説:元老院からカティリナを追い出したときのもの(=第一カティリナ弾劾)。​第八の演説:カティリナが逃亡した翌日に市民集会で行ったもの(=第二カティリナ弾劾)。​第九の演説:アロブロゲス族がカティリナの陰謀の証拠を暴露した日に市民集会で行ったもの(=第三カティリナ弾劾)。​第十の演説:十二月五日に元老院で行ったもの(=陰謀加担者の死刑を決定した第四カティリナ弾劾)。​これらに加えて、農地法の演説から抜き出した、いわば断片(アポスパスマティア)のような短い演説が二つある。このすべての「全集(ソーマ)」を、君が手に入れられるように手配するよ。​君は僕の文章だけでなく、僕の実績そのものも楽しんでくれているわけだから、この演説集を読めば、僕が何を成し遂げ、何を語ったかがすべて一目瞭然になるはずさ。あ、今さら「そんなの要らない」なんて言っちゃダメだよ。 頼んできたのは君なんだからね、僕の方から無理やり押し付けたわけじゃないんだから(笑)。

[4] Quod quaeris quid sit quod te arcessam ac simul impeditum te negotiis(仕事) esse significas, neque recusas quin, non modo si opus sit sed etiam si velim, accurras(駆け付ける), nihil sane est necesse, verum tamen videbare mihi tempora(スケジュール) peregrinationis(海外生活) commodius(適切) posse discribere(調整). nimis abes(離れる) diu, praesertim cum sis in propinquis locis; neque nos te fruimur et tu nobis cares. ac nunc quidem otium(平穏) est, sed, si paulo plus furor Pulchelli progredi(暴走) posset, valde ego te istinc excitarem(召喚). verum praeclare Metellus impedit(邪魔する) et impediet(未). quid quaeris?(要するに) est consul φιλόπατρις et, ut semper judicavi, natura bonus.

「どうしてそんなに僕を呼び出すんだ?」という君の問いかけについてだけど、同時に君は「今、仕事が立て込んでいてね」とも言ってきているね。それでも、「もし本当に必要なら、いや、ただ君が僕に会いたいというだけでも、すぐに駆けつけるよ」と書いてくれている。​もちろん、どうしても来なきゃいけないような切羽詰まった用事は、今のところ本当に何もないんだ。ただね、君のその海外生活のスケジュールを、もう少し上手く調整できるんじゃないかな、と思っただけさ。​いくらなんでも、君はもう長すぎるほど僕らのそばを離れているよ。すぐ近くのエペイロスにいるっていうのにさ。これじゃあ、僕らは君という存在をちっとも楽しめないし、君だって僕の不在に寂しい思いをしているはずだ。​まあ、今のところは確かに平穏だよ。だけどね、もしあの美肌ぼっちゃんの狂気が、これ以上ほんの少しでも暴走するようなことがあれば、その時は僕だって、君をそこから大急ぎで召喚することになるだろうね。​ただ、ありがたいことに、今は執政官のメテッルスが奴の邪魔をしてくれているし、これからも阻止し続けてくれるはずだ。要するにさ(quid quaeris)、あのメテッルスは本物の「愛国者(フィロパトリス)」であり、僕がずっと評価してきた通り、根が素晴らしい男なんだよ。​

[5] Ille autem non simulat, sed plane tribunus pl. fieri cupit. qua de re cum in senatu ageretur, fregi(完 叩きのめす) hominem et inconstantiam ejus reprehendi qui Romae tribunatum pl. peteret cum in Sicilia hereditatem se petere dictitasset(過去完接), neque magno opere dixi esse nobis laborandum(気をもむ), quod nihilo magis ei liciturum(許される) esset plebeio rem publicam perdere(滅ぼす) quam(no more than) similibus ejus me consule patriciis esset licitum. jam cum se ille septimo die venisse a freto(海峡) neque sibi obviam quemquam prodire(出迎える) potuisse et noctu se introisse dixisset in eoque se in contione jactasset(自慢), nihil ei novi(珍しい) dixi accidisse. ex Sicilia septimo die Romam: at tribus horis Roma Interamnam(インテラムナ). noctu introisse: idem ante. 'non est itum obviam: ne tum quidem cum iri (obviam阻止する)maxime debuit.' quid quaeris? hominem petulantem modestum(大人しい) reddo(〜にする) non solum perpetua gravitate orationis sed etiam hoc genere dictorum(セリフ). itaque jam familiariter cum ipso cavillor(からかう) ac jocor(ふざける); quin etiam cum candidatum deduceremus(随行), quaerit ex me num consuessem(過去完>consuesco) Siculis locum(座席) gladiatoribus dare. negavi. 'at ego' inquit 'novus patronus instituam(席を設ける). sed soror(姉クロディア), quae tantum habeat consularis loci(席), unum mihi solum pedem dat' 'noli' inquam 'de uno pede sororis queri(不平); licet etiam alterum tollas.' 'non consulare' inquies(>inquam) 'dictum.' fateor(認める); sed ego illam odi male consularem: 'ea est enim seditiosa(じゃじゃ馬), ea cum viro bellum gerit', neque solum cum Metello sed etiam cum Fabio, quod eos nihili esse moleste fert.

ところで、あの男(クロディウス)はポーズで言っているんじゃない。本気で護民官になりたがっているんだ。​この件が元老院で議論されたとき、僕は奴を完膚なきまでに叩きのめし、その一貫性のなさを非難してやったのさ。だって奴は、「シチリア属州で遺産を求めて法廷闘争をする」と言い張ってローマを離れたくせに、どうやら今はそのローマで護民官の職を求めて選挙闘争しているんだからね。​おまけに僕はこうも言ってやった。「我々はそんなに気をもむ必要はない。奴が平民になって国家を破滅させることが許されないのは、僕が執政官だった時に、奴に似た貴族(パトリキ)の連中(カティリナ一味)にそれが許されなかったのと、全く同じなのだから」とね。​またある時、奴が「僕はシチリアから海峡を渡って、わずか七日目にローマに到着したのに、誰一人として出迎えにも来られなかった。だから夜中にこっそり入京したんだ」と言って、市民集会でそのスピードを自慢していたものだから、僕は「別に珍しいことでもないじゃないか」と突っ込んでやったのさ。​「シチリアからローマまで七日だって? でも君はあのボナ・デア事件の時ローマから九十キロ離れたインテラムナまで、わずか三時間で逃げ出したじゃないか。夜中に入京しただって?それも前の不倫の忍び込みと同じだろ。『誰も出迎えに来なかった』だって? 誰も君を逮捕しに来なかったのさ、一番逮捕されるべきだったあの事件の時でさえね」ってね。​いや、もう何て言えばいいのかな。僕は、いつも通りの重厚な演説だけでなく、こうしたユーモアあふれる辛口のセリフを浴びせることで、あの生意気な男をすっかり大人しくさせてやったわけさ。​だから最近では、もう面と向かって親しげにからかい合ったり、冗談を言い合ったりする仲なんだ。それどころか、僕らがとある選挙候補者に随行していた時のこと、奴が僕に聞いてきたんだ。「キケローさん、君はいつもシチリア人のために、剣闘士試合の特別席を確保してあげていたのかい?」ってね。僕は「いや、そんなことはしなかったよ」と答えた。​すると奴は「でもね、今や彼らの新しい保護者(パトロン)になったこの僕が、席を設けてあげるつもりさ。だけどさ、僕の姉貴のクロディアときたら、執政官の妻としての広い特別席をたっぷり持っているくせに、僕にはたったの『一フィートの隙間』しか譲ってくれないんだよね」と不平を漏らしたんだ。​だから僕は言ってやったのさ。「おいおい、お姉さんの『一フィート』のことで文句を言うなよ。君なら、彼女の股を開かせるために『もう一本の足』だって、喜んで持ち上げさせることができるじゃないか」ってね。君はきっと「そんなの執政官経験者にあるまじき下品なセリフだ」と言うだろうね。うん、認めるよ。だけど僕は、あの執政官の妻のくせに品性下劣な女が死ぬほど嫌いなんだ。だって彼女は本当にじゃじゃ馬で、自分の夫(執政官メテッルス)と常に戦争状態にあるんだからね。それどころか、メテッルスだけでなく恋人のファビウスとも揉めているのさ。ファビウスが彼らクロディウス姉弟のクズみたいな振る舞いにダメ出しするからさ。

[6] Quod de agraria lege scribis, sane jam videtur refrixisse(冷める). quod me quodam modo molli(軟弱) bracchio de Pompei familiaritate objurgas(非難), nolim ita existimes, me mei praesidi(保身) causa cum illo conjunctum esse; sed ita res(状況) erat instituta ut, si inter nos esset aliqua forte dissensio, maximas in re publica discordias(大混乱) versari esset necesse. quod a me ita praecautum(予防線) atque provisum est, non ut ego de optima illa mea ratione decederem, sed ut ille esset melior et aliquid de populari levitate deponeret(やめる). quem de meis rebus, in quas(攻撃) eum multi incitarant(過去完), multo scito gloriosius quam de suis praedicare(賞賛); sibi enim bene gestae, mihi conservatae(救う) rei publicae dat testimonium. hoc facere illum mihi quam prosit(役立つ) nescio; rei publicae certe prodest. quid si etiam Caesarem, cuius nunc venti valde sunt secundi, reddo(〜にする) meliorem? num tantum obsum(害する) rei publicae?

君が手紙で言っていた農地法案の件だけど、どうやら本当に、もうすっかり熱が冷めちゃったみたいだよ。​それからさ、君は僕がポンペイウスと仲良くしていることについて、ちょっと手ぬるい感じで非難してきているけれど、そんな風には思わないでほしいんだ。僕が自分の保身のために彼とベタベタしているわけじゃないんだからね。​実はさ、もし僕と彼との間に、万が一にも決定的なヒビが入るようなことがあれば、この国にとてつもない大分裂と大混乱が巻き起こるのは目に見えていたんだよ。だから、そういう状況になっていたからこそ手を打ったんだ。​僕がこうやってあらかじめ予防線を張っておいたのはね、僕自身のあの最高の政治的信念(元老院主導の共和政の理想)を曲げるためなんかじゃない。むしろ、彼をまともな方向へと引っ張り込んで、あの民衆派特有の軽薄な人気取りを少しでも卒業させるためなんだ。​かつてはさ、たくさんの連中が彼を煽り立てて、僕のあのカティリーナ陰謀を解決した実績を攻撃させようとしていたんだよ。でもね、今の彼が、自分自身の武功を自慢するよりも、僕のやったことをはるかに嬉しそうに、自慢げに褒めちぎってくれているのを君にも見てほしいくらいさ。彼はね、「自分は国家をうまく運営したけれど、キケローは国家そのものを滅亡から救って残してくれた」って、みんなの前で証言してくれているんだからね。​まあ、彼がこうやって僕を持ち上げてくれることが、僕個人にどれほど得になるかは分からないけれど、国家にとって絶対にプラスになっていることだけは確かだよ。​だったらさ、今まさにものすごい追い風に乗って絶好調のカエサルのことも、僕がもっとまともな政治家に教育してあげられたらどうだい。もしそれができたら、僕が国家に何か悪いことをしているなんて、誰にも言わせないよ。

[7] quin etiam si mihi nemo invideret, si omnes, ut erat aequum, faverent, tamen non minus esset probanda medicina quae sanaret(治療) vitiosas(邪悪な) partis rei publicae quam quae exsecaret(切除する). nunc vero, cum equitatus ille quem ego in clivo Capitolino te signifero(旗振り) ac principe(リーダー) collocaram senatum deseruerit, nostri autem principes digito se caelum putent attingere si mulli barbati in piscinis sint qui ad manum accedant, alia autem neglegant, nonne tibi satis prodesse(貢献) videor si perficio(〜にする) ut ii nolint obesse(邪魔する) qui possunt?

それにさ、たとえ僕に対して誰も嫉妬せず、みんなが当然そうあるべきように応援してくれていたとしてもだよ、国家の腐った部分をぶった切る治療法より、優しくなだめて治療するやり方のほうが、ずっと評価されるべきなのは変わらないじゃないか。​だけど、現実はどうだい? かつてカティリナ事件の時あのカピトリウムの丘の斜面に、君が旗振り役でリーダーとして配置してくれた、あの頼もしい騎士階級の連中だって、今や元老院を見捨ててしまった。 ​おまけにさ、僕らの元老院のリーダーたちときたら、自分の家の養魚池で飼っているヒゲのあるヒメジが、自分の手からエサを食べるようになっただけで、まるで天にも昇るかのように大喜びして、それ以外の国家の大事なことをみーんな放り出している有様なんだよ。​こんな絶望的な状況なんだからさ、国家に対して害をなす実力がある奴ら(ポンペイウスやカエサル)に、せめてその邪魔をする気を失わせるように僕がうまく手なずけているんだとしたら、それだけでも君は、僕が国家に十分すぎるほど貢献しているとは思わないかい。

[8] Nam Catonem nostrum non tu amas plus quam ego; sed tamen ille optimo animo utens et summa fide(誠実) nocet interdum rei publicae; dicit enim tamquam in Platonis πολιτείᾳ, non tamquam in Romuli faece, sententiam. quid verius quam in judicium venire(法廷に立つ) qui ob rem judicandam pecuniam acceperit? censuit hoc Cato et assensit senatus: equites curiae bellum ― non mihi, nam ego dissensi. quid impudentius(図々しい) publicanis renuntiantibus(取り消す)? fuit tamen retinendi(引き留める) ordinis causa facienda jactura(損失を被る). restitit et pervicit(主張を通す) Cato. itaque nunc, consule in carcere incluso, saepe item seditione(暴動) commota, aspiravit(支持する) nemo eorum quorum ego concursu(集めて) itemque ii consules(S) qui post me fuerunt rem publicam defendere solebant(V). quid ergo? 'istos' inquies 'mercede(賄賂で) conductos(集める) habebimus?' quid faciemus si aliter non possumus? an libertinis(解放奴隷) atque etiam servis serviamus? sed, ut tu ais, ἅλις σπουδῆς.

だってさ、僕らのカトのことなら、僕だってあいつが大好きなんだ。だけどね、あの男は最高に純粋な善意と、これ以上ない誠実さを胸に抱きながら、結果としては時々、国家に大損害を与えているんだよ。​あいつはね、まるでプラトンの理想国家(ポリテイア)の中にでも生きているかのような意見を、このロムルスの作った泥溜め(=ローマの汚れた現実)の中で平気で言っちゃうんだから。​例えばさ、「裁判で判決を下すために賄賂を受け取った奴は、全員法廷で裁かれるべきだ」なんて、これ以上正しい正論があるかい。カトがこれを主張して、元老院も賛成した。その結果どうなったと思う。騎士階級の連中は、元老院に対して全面戦争を仕掛けてきたんだよ。――まあ、僕に対してじゃないけどね、僕は反対したんだから。​あるいは、徴税請負人が「アジア属州での取り立ての契約を白紙に戻してくれ」なんて言ってきた件、これ以上に図々しい話があるかい。でもね、彼らの階級を元老院側に引き留めておくためなら、多少の経済的損失を受け入れてでも、言う通りにしてやるべきだったんだ。​なのに、カトは断固として抵抗して、自分の正論を押し通しちゃった。​だから見てみろよ。今や執政官メテッルスが護民官フラウィウスによって刑務所にぶち込まれ、毎日のように暴動が起きているっていうのに、かつて僕が呼び集め、僕の後の執政官たちも同じように呼び集めて、一緒に国家を守ってきたあの騎士たちの誰も、いまや僕らを支持しに来てくれないじゃないか。​「じゃあ何かい?」って君は言うかもしれないね。「あんな賄賂で動くような汚い連中を、僕らは仲間として雇い続けなきゃいけないのか?」って。​じゃあ聞くけど、それ以外に方法がないなら、僕らは一体どうすりゃいいんだよ。まさか、解放奴隷や、本物の奴隷どもの言いなりになって、民衆集会を乗っ取らせるつもりかい。​……まあ、君がいつも手紙で言っている通り、これくらいで大真面目な政治の話はおしまい(ハリス・スプーデース)にしようか。

[9] Favonius meam tribum tulit honestius quam suam, Luccei perdidit(大惨敗). accusavit Nasicam inhoneste(見苦しい), ac moleste tamen; dixit ita ut Rhodi videretur molis(石臼) potius quam Moloni operam dedisse(骨を折る). mihi quod defendissem leviter suscensuit(腹を立てる). nunc tamen petit(立候補) iterum rei publicae causa. Lucceius quid agat scribam ad te cum Caesarem videro, qui aderit biduo.

あのファウォニウス(=カトの熱狂的な追随者)の護民官補欠選挙の結果だけどさ、あいつは僕の選挙区では自分の地元の選挙区よりもマシな票を得たものの、ルッケイウスの選挙区では大惨敗したよ。​その後、あいつは選挙違反でナシカ(スキピオ前52年執政官)を告発したんだけど、そのやり方がまあ見苦しくて、聞いていて不愉快極まりなかったんだ。演説の出来栄えといったら、まるでロドス島で修辞学の名門モロンの講義を受けたというよりは、ロドス島で奴隷と一緒に重い石臼(モリス)を挽く労働にでも骨を折っていたんじゃないかって思わせるレベルだったのさ。​あいつは、僕がその裁判で対立候補を弁護したもんだから、僕に対して少し腹を立てているみたいだけどね。それなのにさ、あいつは今、国家のためとか大義名分を掲げて、また次の選挙に立候補しているんだよ。僕らの共通の友人であるルッケイウスが一体今どう動いているかについては、もうあと二日もすればカエサルがスペインからローマにやって来るから、彼に会ったらまた君に手紙を書くよ。

[10] Quod Sicyonii te laedunt, Catoni et ejus aemulatori(真似師) attribues(未 帰する) Servilio. quid?(全く) ea plaga(一撃) nonne ad multos bonos viros pertinet? sed si ita placuit, laudemus(接), deinde in dissensionibus(政治闘争) soli relinquamur(接).

シキュオンの連中が借金を踏み倒して君に不利益を与えている件だけど、これはカトと、あいつの熱狂的な真似っ子のセルウィリウスのせいにすべきだよ。ま​ったく、あのカトたちの高潔ぶった痛烈な一撃のせいで、どれほど多くのまっとうな市民(=騎士階級の大富豪たち)がとばっちりを食っていることか。 でもさ、元老院がそういう方針でいいって決めたんなら、僕らもそれを拍手喝采で称えようじゃないか(皮肉)。――で、その結果、いざ政治的な争いが起きた時には、僕らだけで味方もなくポツンと取り残されるってわけさ。

[11] Amalthea mea te exspectat et indiget(熱望) tui. Tusculanum et Pompeianum valde me delectant, nisi quod me, illum ipsum vindicem(救済者) aeris alieni, aere non Corinthio sed hoc circumforaneo(借金) obruerunt(押しつぶす). in Gallia speramus esse otium. Prognostica(気象予想) mea cum oratiunculis prope diem(程なく) exspecta, et tamen quid cogites de adventu tuo scribe ad nos. nam mihi Pomponia nuntiari(V) jussit te mense Quintili(7月) Romae fore(S). id a tuis litteris quas ad me de censu tuo miseras discrepabat(食い違う).

僕の別荘にある「アマルテイアの書斎」が、君が来るのを首を長くして待っているし、君の手助けを必要としているよ。​いま、トゥスクルムとポンペイイにある別荘がめちゃくちゃ気に入っているんだけどさ……ただ一つ、このカティリナ事件のときの借金救済のヒーローだったこの僕が、今やコリントス製の上等な青銅ならぬ、この広場周辺の泥臭い借金に頭まで押しつぶされそうになっているのを除けば、だけどね(笑)。​ガリアのほうは、まあ平和であってほしいと願うばかりだよ。​僕のギリシャ詩の翻訳である『気象予想』と、いくつかの小演説集を近いうちに送るから楽しみに待っていて。それより、君がいつこっちに戻ってくるつもりなのか、その計画を僕に手紙で書いてよ。だって、君の妹のポンポニアが僕に伝えてくれって言ってきたんだよ、君は七月にはローマにいるはずだってね。でもそれ、君が自分の資産査定について僕に送ってくれた手紙の予定とは、なんだか食い違っているみたいなんだ。

[12] Paetus, ut antea ad te scripsi, omnis libros quos frater suus reliquisset mihi donavit. hoc illius munus in tua diligentia positum est(掛かっている). si me amas, cura ut conserventur(保管) et ad me perferantur. hoc mihi nihil potest esse gratius. et cum Graecos tum vero Latinos diligenter ut conserves velim. tuum esse hoc munusculum(贈り物) putabo. ad Octavium dedi litteras. cum ipso nihil eram locutus; neque enim ista tua negotia provincialia esse putabam neque te in tocullionibus(けちな金貸し) habebam. sed scripsi, ut debui, diligenter.

パエトゥスのことだけど、前にも手紙に書いた通り、彼は亡くなった従兄弟が残したすべての蔵書を僕にプレゼントしてくれたんだ。​だけど、この彼からのありがたい贈り物が本当に僕の手元に届くかどうかは、君の几帳面な手配にかかっているんだよ。もし僕のことを愛してくれているなら、それらの本が傷つかずに保管され、僕のところへ無事に運ばれるように手配してほしい。僕にとって、これ以上に嬉しいことはないんだから。ギリシャ語の本も、もちろんラテン語の本も、どちらも丁寧に保管してくれると嬉しいな。これは君からのちょっとしたプレゼントだと思うことにするよ。​マケドニア総督のオクタウィス(=アウグストゥスの父)には手紙を出しておいた。彼とは直接何も話していなかったんだ。だって、君のあの属州でのビジネスがそんな大層なものだとは思っていなかったし、まさか君のことを「ケチな高利貸し」の仲間だなんて思ってもみなかったからね(笑)。でも、約束通り、ちゃんと心を込めて書いておいたから安心してよ。


23(2.III)
Scr. ut vid. paulo post superiorem (med. vel ex. m. Dec. an.60)
CICERO ATTICO SAL.

前書簡より程なく(前六十年十二月中頃か末)

キケロからアッティクスへ(カエサルから四頭政治への参加を打診されるも拒否する決意を語る)

[1] Primum, ut opinor, εὐαγγέλια(よい知らせ). Valerius absolutus est Hortensio defendente. id judicium Auli filio condonatum putabatur; et Epicratem suspicor, ut scribis, lascivum(言うことを聞かない) fuisse. etenim mihi caligae(軍靴) ejus et fasciae(脚絆) cretatae(白い) non placebant. quid sit, sciemus cum veneris.

まず最初にさ、僕の予想通り良い知らせ(エウアンゲリア)からいこうか。​あのウァレリウス(前53年執政官か前61年執政官のメッサラ)が、大弁論家のホルテンシウスの弁護のおかげで無罪になったよ。この裁判の判決はね、みんなアウルスのアホ息子の顔を立てて贈られたものだって噂されているよ(皮肉)。​それからさ、君が手紙に書いてくれた通り、あの気取り屋男(=ポンペイウス)のやつ、最近かなり色気づいているみたいだね。実を言うとさ、僕もあいつのあの真っ白な軍靴とか、真っ白な脚絆がいけ好かなくて、ずっと気に入らなかったんだよね。​まあ、実際のところ何が起きているのかは、君がこっちに来た時にじっくり答え合わせをしよう。

[2] Fenestrarum angustias quod reprehendis, scito te Κύρου παιδείαν reprehendere. nam cum ego idem istuc dicerem, Cyrus aiebat viridariorum(庭園) διαφάσεις(景色) latis luminibus(窓) non tam esse suavis. etenim ἔστω ὄψις μὲν ἡ A, τò δὲ ὁρώμενον τò ΒΓ, ἀκτῖνες(光線) δὲ †AITA†. vides enim cetera. nam(そもそも) si κατ' εἰδώλων(微粒子) ἐμπτώσεις(流入) videremus, valde laborarent(苦労) εἴδωλα in angustiis; nunc fit lepide(心地よく) illa ἔκχυσις(流出) radiorum(光線). cetera si reprehenderis, non feres tacitum(私は黙っていない), nisi si quid erit ejus modi quod sine sumptu(費用) corrigi possit.

君は僕の家の窓が狭すぎると文句を付けている件だけどさ、それってクセノポンの『キュロスの教育』に文句を付けているようなものだってことを知っていて欲しいな。というのも、僕が君と全く同じ文句を建築家に言ったとき、その建築家のキュロスが言うには、「窓を広くしちゃうとそこから見える庭園の景色は、それほど美しく引き締まって見えなくなっちゃうんだよ」て言うんだよ。だってさ、実際考えてもみなよ。視点(オプシス)をAとして、見られる対象(ト・ホローメノン)をBΓ、そしてそこから出る光線(アクティネス)をAITA としようじゃないか。ほら、あとの幾何学的な証明は言わなくても君ならわかるだろ。そもそも、もし僕らがエピクロス派が言うように「対象から剥がれ落ちた原子の微粒子(エイドーロン)が目に飛び込んでくる(エムプトーセイス)」ことによって物を見ているのだとしたら、確かにその狭い窓の中を通るときに微粒子(エイドーラ)たちはぎゅうぎゅうに押しつぶされて、ひどく苦労することになるだろう。だけど実際には、ユークリッドが言うように、目から光線が心地よくブワッと外へ放たれる(エッキュシス)わけだから、窓が狭くたって何の問題もなく綺麗に景色が切り取られるのさ。というわけでさ、これ以外の部分に君が文句をつけてきても、僕は黙っちゃいないからね。――まあ、お金をかけずに簡単に直せるようなことだったら、話は別だけどさ(笑)。

[3] Venio nunc ad mensem Januarium et ad ὑπόστασιν(方針) nostram ac πολιτείαν(政治的), in qua Σωκρατικῶς εἰς ἑκάτερον, sed tamen ad extremum, ut illi solebant, τὴν ἀρέσκουσαν. est res sane magni consili(決断). nam aut fortiter resistendum est legi agrariae(農地法), in quo est quaedam dimicatio(闘争) sed plena laudis(名誉), aut quiescendum(沈黙), quod est non dissimile atque ire in Solonium aut Antium, aut etiam adjuvandum(手伝う), quod a me aiunt Caesarem sic exspectare ut non dubitet. nam fuit apud me Cornelius, hunc dico Balbum, Caesaris familiarem. is affirmabat(断言) illum omnibus in rebus meo et Pompei consilio(助言) usurum daturumque operam(全力) ut cum Pompeio Crassum conjungeret.

さて、ここからはカエサルが執政官になる来年の一月の話、そして僕らの今後の基本方針(ヒュポスタシス)と政治的スタンス(ポリテイア)について話そうか。​この問題について僕は、ソクラテス流に(ソークラティコース・エイス・ヘカテロン)両論を徹底的に比較検討しているところなんだ。だけどね、最終的にはあのソクラテス派の連中がいつもやっていたように、「これが最も正しいと思える結論(テー・アレスクーサ)を選ぶつもりだよ。​いや本当に、これはとてつもなく重大な決断なんだ。というのもね、僕の目の前には三つの道があるんだよ。​第一に、カエサルの農地法案に対して、命懸けで断固として抵抗する道。これを選べば激しい政治闘争になるけれど、かつての僕のように名誉にあふれた道だ。​第二に、いっそ沈黙して何もしない道。でもこれを選ぶっていうのは、政治を諦めてソロニウムやアンティウムの別荘に引きこもって隠居するのと大して変わらない。​第三に、なんとその法案を積極的に手伝う道だ。実はね、カエサルは僕が協力してくれるのを絶対に疑う余地もないというくらい確信して期待しているらしいんだよ。​というのもね、ついさっきコルネリウス(=バルブス)が僕の家に来たんだ。ほら、あのカエサルの腹心のバルブスのことだよ。​彼が言うにはさ、カエサルはこれからのあらゆる国政において、僕とポンペイウスの助言を百%頼りにするつもりだし、それだけじゃなくて、ポンペイウスとあのクラッススを仲直りさせて味方に引き入れるために、全力を尽くすって断言していたんだよ。

[4] hic sunt haec: conjunctio(絆) mihi summa cum Pompeio, si placet, etiam cum Caesare, reditus in gratiam(和解) cum inimicis, pax cum multitudine, senectutis otium. sed me κατακλεὶς(結び) mea illa commovet(揺さぶる) quae est in libro tertio:

  'interea cursus, quos prima a parte juventae
  quosque adeo consul virtute animoque petisti,
  hos retine(保持) atque auge(高める) famam laudesque bonorum.'

haec mihi cum in eo libro in quo multa sunt scripta ἀριστοκρατικῶς(貴族的) Calliope(ミューズ) ipsa praescripserit(命ずる), non opinor esse dubitandum(迷う) quin semper nobis videatur(次の詩が主語〜正しい) 'εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης'.

Sed haec ambulationibus(散歩) Compitaliciis(コンピタリア) reservemus(取っておく). tu prid. Compitalia memento. balineum(風呂) calfieri(熱する) jubebo. et Pomponiam Terentia rogat(招く); matrem adjungemus(未 参加させる). Θεοφράστου περὶ φιλοτιμίας affer(持ってくる) mihi de libris Quinti fratris.

カエサルの誘いに乗れば、次のようなメリットが手に入る。ポンペイウスとの最高の固い絆、もし望むならカエサルともね。そして、かつての政敵たちとの和解、大衆との平和、そして何より、穏やかで安全な老後の引退生活だ。 ​だけどさ……僕が書いた自作の詩の第三巻にある、あの結びの言葉(カタクレイス)が僕の心を強く揺さぶるんだよ。

​「若き日の最初の頃から、そして執政官の時にも、
お前が美徳と勇気をもって追い求めてきたその道を、
いまや堅持せよ。そして『良識派の人々』からの名声と称賛をさらに高めるのだ」

​この詩の中には、僕が貴族的・元老院派的(アリストクラティコース)なスタンスで書き尽くしたことがたくさん詰まっている。それを詩の女神カリオペ自身が僕に命じてくれたというのにさ、今さら僕が迷う余地なんてないはずだよね。僕らにとって、いつだって次の言葉が真理であるべきなんだ。

​「祖国を守るために戦うこと、それこそが唯一無二の、最高の吉兆である」(ホメロス『イリアス』第12巻243行より)

​まあ、この政治の重い話は、今度のコンピタリア祭の時の散歩まで取っておくことにしよう。​君はコンピタリア祭の前日(一月一日)に来るのを忘れないでね。お風呂を温めて待っているからさ。妻のテレンティアも君の妹のポンポニアを招待しているよ。僕らの母親も一緒に呼ぼう。​そうそう、弟クィントゥスの本棚から、テオフラストスの『野心について(ペリ・フィロティミアス)』を持ってきてほしいんだ。よろしくね。


26(2.VI)
Scr. Anti. paulo post superiorem m. Apr. an. 59
CICERO ATTICO SAL.

前の手紙の少し後、前五十九年四月、アンティウム
キケロよりアッティクスへ(第一回三頭政治が本格的に始動して、キケロが愛した「共和政の伝統」が力ずくでねじ伏せられた暗黒期。政治に絶望してへそを曲げたキケロは現実逃避中という振りをしながらも実は闘志満々の手紙)

[1] Quod tibi superioribus litteris promiseram, fore ut opus exstaret(世に現れる) huius peregrinationis(旅), nihil jam magno opere confirmo(確約); sic enim sum complexus otium ut ab eo divelli(引き離す) non queam. itaque aut libris me delecto, quorum habeo Anti festivam(見事な) copiam, aut fluctus numero (nam ad lacertas(サワラ captandas tempestates non sunt idoneae); a scribendo prorsus abhorret animus. etenim γεωγραφικά quae constitueram magnum opus est. ita valde Eratosthenes, quem mihi proposueram, a Serapione et ab Hipparcho reprehenditur. quid censes si Tyrannio accesserit? et hercule sunt res difficiles ad explicandum et ὁμοειδεῖς nec tam possunt ἀνθηρογραφεῖσθαι quam videbantur et, quod caput est, mihi quaevis satis justa causa cessandi(何もしない) est; qui etiam dubitem an hic Anti considam(定住) et hoc tempus omne consumam, ubi quidem ego mallem(~の方が幸せ) duumvirum quam Romae fuisse.

前の手紙で「この旅の成果として、何か作品を世に出すよ」なんて約束しちゃったけど、正直、今はそんなに自信満々には言えないわ(笑)。というのも、こっちでのんびり過ごす快適さにすっかりハマっちゃって、そこから抜け出せそうにないんだよね。 ​だから、ここアンティウムにある素晴らしい蔵書に囲まれて読書を楽しんでるか、さもなきゃ波の数を数えてるよ(天気が悪くてサワラ釣りには向かないからさ)。ぶっちゃけ、書くことへの意欲は完全にゼロ状態。​だって、書こうと思ってた『地理学(ゲオグラフィカ)』の仕事って、めちゃくちゃ大変なんだもん。お手本にしようとしてたエラトステネスが、セラピオンやヒッパルコスからボロクソに批判されててさ。これでさらに友人のテュラニオまで口を出してきたらどうなると思う。​それに、専門的で似たような話(ホモエイデイス)ばかりだから説明するのも難しいし、思ったほど華やかな文章に仕上げる(アンテログラフェイスタイ)のも無理そうなんだよね。​で、一番の理由は何かというと……要するに、今の僕にとっては何もしないでダラダラするためのもっともらしい言い訳なら何でも大歓迎ってこと。なんなら、このままアンティウムに定住して、残りの人生をここで過ごしちゃおうかなとすら思ってる。ローマで偉い執政官になるくらいなら、この田舎町の地方官(二人官)にでもなってる方が、よっぽど幸せだったよ(笑)。

[2] tu vero sapientior Buthroti domum parasti. sed, mihi crede, proxima est illi municipio haec Antiatium civitas. esse locum tam prope Romam ubi multi sint qui Vatinium numquam viderint, ubi nemo sit praeter me qui quemquam ex viginti viris vivum et salvum velit, ubi me interpellet nemo, diligant omnes! hic, hic nimirum πολιτευτέον; nam istic non solum non licet sed etiam taedet(うんざり). itaque ἀνέκδοτα quae tibi uni legamus(読む) Theopompio genere aut etiam asperiore multo pangentur(作る). neque aliud jam quicquam πολιτεύομαι nisi odisse improbos et id ipsum nullo cum stomacho sed potius cum aliqua †scribendi voluptate(楽しみ). sed ut ad rem, scripsi ad quaestores urbanos de Quinti fratris negotio. vide quid narrent, ecquae spes sit denari(ローマの銀貨) an cistophoro(アジアの貨幣κιστοφόρος) Pompeiano jaceamus(卑しめられる). praeterea de muro statue quid faciendum sit. aliud quid? etiam(そうだ): quando te proficisci istinc putes fac ut sciam.

それにしても、君は本当に賢いよなぁ。さっさとギリシャのブトロトゥムに別荘を構えちゃうんだから。でもさ、信じてよ、僕がいるこのアンティウムの町も、君のその隠れ家に負けないくらい最高なんだって。​だってさ、ローマからこんなに近い場所にありながら、あの憎たらしいうさんくさいウァティニウスの顔を一度も見たことがないって住民がわんさかいるんだぜ。それに、カエサルが土地分配のために作った二十人委員会の連中に対して、あいつらの無事を祈ってる奴なんて、僕以外に一人もいないんだよ(笑)。ここなら誰も僕の邪魔をしないし、みんな僕のことを好いてくれる。​いや〜、これこそまさに「政治をやるべき場所(ポリテウテオン)」だね。 ローマのあそこじゃ、政治をやるのが許されないどころか、もう見てるだけでゲロが出そうだしさ。​というわけで、僕はこれから『暴露本(アネクドタ)』(=De Consiliis Suis)を書くことにした。もちろん君一人に読ませるためだけのやつね。歴史家テオポンポスみたいな辛口なスタイルか、なんならそれよりもっと過激でドス黒い毒舌調で書き上げてやるつもり。今の僕にとっての「政治活動(ポリテウオマイ)」といったら、あの悪党どもをひたすら憎むことくらいだよ。それも、イライラしながらじゃなくて、「あいつらの悪口を書くの、マジで最高に楽しいわ〜」ってニヤニヤしながらね。​あ、それはそうとビジネスの話。弟のクィントゥスの件で、ローマの財務官たちに手紙を書いておいたんだ。どんな様子か探っておいてよ。ローマの銀貨(デナリウス)でちゃんとキャッシュが回収できそうな見込みはある? それとも、あのポンペイウスのせいで価値の低いアジアの地方貨幣(キストポロス)を掴まされて、僕らが大損こく羽目になるのかな。​あと、別荘の塀の件だけど、どうすべきか決めといて。他に何かあったっけ ……そうだ。君がいつローマを出発するつもりなのか、決まったら絶対教えてよね。


29(2.IX) Scr. Anti. xv vel xvi Kal. Mai. ut vid. an. 59
CICERO ATTICO SAL.

前五十九年四月十六か十七日、アンティウム
キケロよりアッティクスへ(三頭政治家どもの横暴を嘆き、絶望した怒りをぶちまける手紙)

[1] Subito cum mihi dixisset Caecilius quaestor puerum se Romam mittere, haec scripsi raptim, ut tuos mirificos cum Publio(クロディウス) dialogos, cum eos de quibus scribis tum illum quem abdis(隠す) et ais longum esse quae ad ea responderis perscribere, jucundissimos mihi fuisse ostenderem; illum vero qui nondum habitus est, quem illa βοῶπις, cum e Solonio redierit, ad te est relatura, sic velim putes, nihil hoc posse mihi esse jucundius. si vero quae de me pacta sunt ea non servantur, in caelo sum, ut sciat(思い知らせる) hic noster Hierosolymarius(エルサレムの) traductor(移籍させた者) ad plebem quam bonam meis putidissimis(鼻につく) orationibus gratiam rettulerit. quarum exspecta divinam παλινῳδίαν. etenim(実際), quantum conjectura auguramur(推測), si erit nebulo(悪党) iste cum his dynastis(君主) in gratia, non modo de 'cynico(犬の) consulari' sed ne de istis quidem 'piscinarum Tritonibus' poterit se jactare(威張る). non enim poterimus ulla esse invidia(妬みの的) spoliati opibus(富) et illa senatoria potentia. sin autem ab iis dissentiet, erit absurdum in nos invehi(攻撃). verum tamen invehatur(接). festive(見事に), mihi crede, et minore sonitu quam putaram, orbis(車輪) hic in re publica est conversus(回転) citius omnino(確かに) quam potuit. id culpa Catonis, sed rursus(さらに) improbitate(横暴) istorum, qui auspicia, qui Aeliam legem, qui Juniam et Liciniam, qui Caeciliam et Didiam neglexerunt, qui omnia remedia(守るブレーキ) rei publicae effuderunt(投げ捨て), qui regna quasi praedia(私有地) tetrarchis, qui immanis pecunias paucis dederunt.

財務官のカエキリウスから「これからローマに使用人を向かわせる」って急に言われたから、便乗するために、慌ててこれを書いてるよ。​君がプブリウス・クロディウスと交わしたっていう、あの驚くべき対話の報告。あれがもう面白すぎてたまらないってことを、どうしても伝えたくてさ。君が手紙に書いてくれたやり取りもそうだけど、君が「返事を書くと長くなるから」って言って隠してる方の対話も、めちゃくちゃ気になるよ。​それに、これから行われるっていう例の対話――あの牛の目の女神(クロディウスの姉のクローディア)がソロニウムの別荘から戻ってきたら君に伝えてくるっていう例のやつ――これも僕にとって、この上なく楽しみな娯楽になることは間違いないね。​もしさ、三頭政治家たちが僕に関して結んだ約束(=不可侵条約)を破ってくれるなら、僕はむしろ政界に華々しく返り咲けるよ。そうなれば、あの「エルサレム男(ポンペイウス)」――クロディウスを平民に格下げしやがったあの移籍請負人――にもたっぷりと思い知らせてやるんだ。僕がかつてあいつをヘドが出るほどヨイショしてやった演説に対して、あいつがどれほど素晴らしい恩返しをしてくれたかってことをね。​そのうち、僕が書く神がかり的な『前言撤回(パリノーディア/ポンペイウス弾劾演説)』を楽しみにしててよ。​だってさ、僕の推測が正しければ、もしあの悪党(クロディウス)が三頭政治のボスたちと仲良くやるつもりなら、あいつは僕を「犬のようにキャンキャン吠えつく元執政官」とバカにできないばかりか、クロディウスの言うあの「魚池のトリトンたち(=政治をサボって魚の飼育に夢中な保守派元老院議員ども)」に対してすら威張れなくなるはずなんだ。なぜなら、僕はもう財産も元老院での権力も奪われて、誰からも嫉妬されない存在になってるわけだからね。​逆に、もしクロディウスがあのボスたちと決裂するなら、今さら僕らを攻撃してくるなんて筋違いで筋が通らない話だろ。まあ、それでも攻撃したきゃすればいいけどさ。​それにしてもアッティクス、信じられるかい。 ローマの政治の歯車は、僕が思っていたよりもずっと静かに、そして信じられないくらいのスピードで一回転しちゃったよ。​こうなったのはまずは妥協を知らないカトの頑固さのせいであり、そのうえにあのボスどもの横暴だ。あいつらは凶兆の占いを無視し、アエリア法も、ユニウス・リキニウス法も、カエキリウス・ディディア法も、何もかも無視しやがった。共和政を守るためのブレーキを全部投げ捨てて、よその王国をまるで自分たちの私有地みたいに地方君主(=デイオタルス)どもに切り売りし、一部の取り巻きに巨額の金をばらまいてるんだからな。

[2] video jam quo invidia transeat et ubi sit habitatura(住む). nihil me existimaris(完接) neque usu(経験) neque a Theophrasto didicisse, nisi brevi tempore desiderari(懐かしがる) nostra illa tempora videris. etenim, si fuit invidiosa senatus potentia, cum ea non ad populum sed ad tris homines immoderatos redacta(置く) sit, quid jam censes fore? proinde isti(主複) licet faciant quos volent consules, tribunos pl., denique etiam Vatini strumam(甲状腺腫) sacerdoti διβάφῳ vestiant(動接まとわせる), videbis brevi tempore magnos(ヒーロー) non modo eos qui nihil titubarunt(落ち度がない) sed etiam illum ipsum qui peccavit(過つ), Catonem.

​今、ローマの市民たちが僕らに対して抱いていた嫉妬の炎が、一体どこに向かって流れて、どこに居座ろうとしているのか……僕にはもうハッキリ見えてきたよ。​僕がこれまで経験から学んできたことや、テオプラストスの著作から教わった知識を、君が「そんなの何も学んじゃいないな」って思わないといいんだけどさ。いや、実際、近いうちにあのキケロの平和な時代が懐かしいと、みんなが嘆くようになるのを君は目にすることになるよ。​だってそうだろう。もし元老院の権力が、民衆を支配していたという理由でそれほどまでに忌々しいものだったなら、今それが民衆の手じゃなくて、たった三人の制御不能な怪物たちの手に渡っちまった今の状況を見て、君はどう思う。これから一体何が起きるか、想像できるだろ。​だからさ、今のボスたちは、誰を執政官にしようが、護民官にしようが、好き勝手やらせておけばいいんだ。いっそのこと、あのウァティニウスの首にできたたんこぶに、神官が着る高貴な二度染めの祭服でも着せてやればいい。​見てなって。すぐにでも、ヒーローが現れてくるはずだから。それも、これまで一切のミスなく生きてきたクリーンな連中からだけじゃない。あの「やらかした張本人」であるカト自身だって、すぐにヒーローになるんだから。

​ [3] nam nos quidem, si per istum tuum sodalem(仲間) Publium licebit, σοφιστεύειν cogitamus; si ille cogit(強いる), at tantum dumtaxat(せいぜい) nos defendere, et, quod est proprium artis huius, ἐπαγγέλλομαι(宣言) 'ἄνδρ' ἀπαμύνεσθαι ὅτε τις πρότερος χαλεπήνῃ'. patria propitia(慈悲深い) sit. habet a nobis, etiam si non plus quam debitum est, plus certe quam postulatum est. male vehi malo alio gubernante quam tam ingratis vectoribus bene gubernare. sed haec coram commodius.

というわけで僕としては、もし君のお仲間であるあのプブリウス・クロディウスが大目に見てくれるのであれば、このまま田舎でソフィスト(知恵の講釈師)ごっこでもして隠居生活を決め込もうと思ってるんだ。​でもさ、もしあいつがどうしても僕を戦いへと引きずり出すってんなら、そのときはせいぜい身を守るために戦うまでさ。そして、この弁論という僕の得意な技術の本領を発揮して、高らかにこう宣言してやるよ。ホメロスの言葉を借りればさ、「先に手を出して苦しめてくる奴には、男として徹底的に報復してやる」ってね。​もう、祖国が僕をどう扱おうが、知ったこっちゃない(慈悲深くあってくれればいいけどね)。僕はこれまで祖国に対して、義務以上のことはもちろん、求められた以上のことを確実にやってきたんだから。 ​これだけ恩知らずな乗客たち(ローマ市民や政治家ども)を乗せて、僕が自ら必死に舵を握って「安全な航海」をしてやる(=国を命がけで救う)くらいなら、別の無能な船長が勝手に舵を握って難破しかけている船のなかで、ただの「一乗客」として最悪な航海に耐えている方が、よっぽどマシだよ。​まあ、このあたりの愚痴は、今度直接会って話す方がじっくり話せるね。

[4] Nunc audi(命) quod quaeris. Antium me ex Formiano recipere cogito a.d.v Non. Mai. Antio volo Non. Mai. proficisci in Tusculanum. sed cum e Formiano rediero(=redivero未来完) (ibi esse usque ad prid. Kal. Mai. volo) faciam statim te certiorem. Terentia tibi salutem dicit καὶ Κικέρων ὁ μικρὸς ἀσπάζεται(よろしく) Τίτον(ティトゥス・ポンポニウス・アッティクス) τὸν Ἀθηναῖον.

さて、君が手紙で知りたがっていた僕のスケジュールについて、今ここで教えておくよ。​僕は、フォルミアイの別荘からアンティウムの別荘に、五月三日に戻るつもりなんだ。で、アンティウムからは五月七日に、トゥスクルムの別荘に向けて出発したいと思ってる。​ただ、フォルミアイから戻ったら(あっちには四月三十日まで滞在したいんだけど)、またすぐに確定した予定を連絡するよ。​妻のテレンティアが君によろしくと言っている。そして、チビのキケロ(息子のマルクス)からも、「アテナイ人のティトゥス(=アッティクスの本名ティトゥス・ポニポニウス・アッティクス)おじさんによろしくね」とのことだよ。


36(2.XVI)
Scr. in Formiano prid. Kal. vel Kal. Mai. an. 59(§1)
CICERO ATTICO SAL.

前五十九年四月二十九日あるいは五月一日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ(ポンペイウスがカエサルに完全に取り込まれたことを嘆く書簡。この書簡集前半のハイライト。ビブルスは引き籠ってなんかいなかったことが分かる書簡)

[1] Cenato mihi et jam dormitanti pridie Kal. Mai.(4月29日) epistula est illa reddita(配達) in qua de agro Campano scribis. quid quaeris? primo ita me pupugit(悩ます) ut somnum mihi ademerit(奪う), sed id cogitatione magis quam molestia. cogitanti autem haec fere succurrebant(思い付く). primum ex eo quod superioribus litteris scripseras, ex familiari(側近) te(S) illius audisse(V) prolatum(提案) iri aliquid quod nemo improbaret(不可とする), maius aliquid timueram(過去完). hoc mihi ejus modi non(それほどでもない) videbatur. deinde, ut me egomet consoler, omnis exspectatio largitionis(贈与) agrariae in agrum Campanum videtur esse derivata(向けられ), qui ager(土地), ut dena(十ずつ) jugera sint, non amplius hominum quinque milia potest sustinere; reliqua omnis multitudo ab illis(三頭政治家) abalienetur(遠ざける) necesse est. praeterea, si ulla res est(もしあるとすれば) quae bonorum animos, quos jam video esse commotos(動揺), vehementius possit incendere, haec certe est(これだ), et eo magis quod portoriis(関税) Italiae sublatis, agro Campano diviso, quod vectigal superest domesticum praeter vicesimam(20分の1)? quae mihi videtur una contiuncula(奪 演説) clamore pedisequorum(従僕) nostrorum esse peritura(pereo消える).

​夕食を済ませて、もうウトウトと眠りかけていた四月二十九日の夜遅く、あの手紙――君が「カンパニア地所の件」について書いてくれたやつが届いたんだ。​いや、もう何て言えばいいか……最初はね、マジで心臓にグサッときて眠気が完全に吹き飛んじゃったよ。もっとも、それは腹が立ったというよりは、「これからどうなるんだ」ってグルグル考え込んじゃったからなんだけどね。​で、布団の中でいろいろ考えていたら、だいたいこんな結論が頭に浮かんできたんだ。​まずさ、君が前の手紙で「カエサルの側近から『誰もが満足するような法案が近々出されるらしい』と聞いた」って書いてたから、僕はもっととんでもない最悪な爆弾が来るんじゃないかとビクビクしてたんだよね。それに比べりゃ、今回のカンパニアの件は、まだ想定の範囲内って感じがする。​それに(まあ、これは自分を慰めるための言い訳なんだけど)、今回のカエサルの土地分配の「バラマキ政策」に対する貧民どもの期待って、このカンパニア地所だけに全部集中しちゃってるわけじゃん。でも、あの土地(五万ユゲルム)って一人あたり十ユゲルム(約2.5ヘクタール)ずつ配るとなると、せいぜい五千人分くらいしか賄えないはずなんだよね。ってことは、土地をもらえずにあぶれる残りの膨大な数の貧民どもは、期待を裏切られて、絶対にあのボスたちから離れていくはずなんだよ。​さらに言えばさ、今すでに怒り狂っている元老院の良識派の心を、これ以上ないってくらい激しく炎上させる決定打があるとすれば、まさにこのカンパニア地所の分配法案だよ(=実際にはカエサルはもっと細分化して二万人に分配した)。​だってそうだろう。イタリア国内の関税(通行税)はすでに廃止されちゃってるし、その上このカンパニアの土地まで分け与えちまったら、ローマ本国に残される経常収入なんて、あの「奴隷解放にかかる二十分の一税」以外に何か残るっていうんだ。​しかもその最後の砦の税金すら、あいつらが民会で一度でも「廃止しまーす」なんて大衆迎合の演説(コンティウンクラ)を一発ぶちかまして、僕らの後ろにくっついて歩いてる使用人レベルの連中がワーワー拍手喝采したら、一瞬で消し飛んじまいそうだけどね。

[2] Gnaeus quidem noster jam plane quid cogitet nescio:
 'φυσᾷ(吹く) γὰρ οὐ σμικροῖσιν αὐλίσκοις ἔτι,
 ἀλλ᾿ ἀγρίαις φύσαισι(荒い息) φορβειᾶς(口当て) ἄτερ', qui quidem etiam istuc adduci(落ちぶれる) potuerit. nam adhuc haec ἐσοφίζετο(屁理屈), se leges Caesaris probare, actiones(執行) ipsum praestare(責任を負う) debere; agrariam legem sibi placuisse, potuerit intercedi(拒否権行使) necne(〜かどうか) nihil ad se pertinere; qui quidem etiam istuc adduci potuerit. nam adhuc haec ἐσοφίζετο(屁理屈), se leges Caesaris probare, actiones(執行) ipsum praestare(責任を負う) debere; agrariam legem sibi placuisse, potuerit intercedi(拒否権行使) necne(〜かどうか) nihil ad se pertinere; de rege Alexandrino placuisse sibi aliquando confici(片付ける), Bibulus de caelo tum servasset necne sibi quaerendum non fuisse; de publicanis, voluisse illi ordini commodare, quidquid futurum fuerit si Bibulus tum in forum descendisset se divinare non potuisse. nunc vero, Sampsicerame, quid dices? vectigal te nobis in monte Antilibano(レバノン) constituisse, agri Campani abstulisse? quid? hoc quem ad modum obtinebis(正当化)? 'oppressos vos' inquit 'tenebo exercitu Caesaris.' non mehercule me(oppressum) tu quidem tam isto exercitu quam ingratis animis eorum hominum qui appellantur boni, qui mihi non modo praemiorum(恩賞) sed ne sermonum quidem umquam fructum(報い) ullum aut gratiam rettulerunt.

いや、僕らのグナエウス(ポンペイウス)だけどさ、もう彼が一体全体何を考えているのか、僕にはさっぱり分からなくなっちゃったよ。それこそソポクレスの詩にあるように、「彼はもう、小さな縦笛をそよそよと吹いているんじゃない。口当てすら付けずに、荒れ狂う嵐のような息をふき散らしている」状態なんだ。あんな凶行(=カエサルの農地法)に加担するなんて、よくもまあ、そこまで落ちぶれたものだよ。​というのも、これまではあいつ、こんな屁理屈(エソフィゼト)をこねて言い訳してたんだよね。「自分はカエサルの法案そのものは軍人の土地分配として支持しているけれど、それをどうやって強行突破するかはカエサル自身の責任だね」とか、「農地法そのものは気に入っているけれど、それに対して護民官が拒否権を行使できたかどうかなんて、自分には一切関係のないことだよ」なんてさ。それにさ、あのエジプト王(=プトレマイオス12世)の地位を承認する件についても、「いつかは決着をつけておくべきだと私は思っていたんだ」とか言って、「そのとき同僚執政官のビブルスが法案を通させないために『凶兆を監視中である』と宣言していたかどうか、それによって民会が法的に無効になったかどうかなんて、自分がいちいち詮索するようなことじゃない」なんて言うんだ。​さらに徴税請負人たちのアジア属州の請け負いの減額要求の件(=カエサルが三分の一減額した)にいたっても、「私は騎士階級に便宜を図ってやりたかったんだ」と言い訳し、「あのときビブルスがフォーラムに乗り込んできて起きたことなんて、全部私が事前に予知できたわけがないだろ」なんて言い訳している始末さ。​だけどさ、サンプシケラムス(=ポンペイウスの東方でのあだ名)君、今度は一体どう言い訳するつもりなんだい。「我々は東方のアンティリバノス山脈に新たな徴税権を打ち立てたが、代わりにローマ本国のカンパニア公有地の小作料収入をすべて失ってしまいました」とでも言うのかい。おいおい、こんなめちゃくちゃな失政を、君は一体どうやって正当化するつもりなんだ。​するとあいつは、こう言うのさ。「お前たち元老院派がどれだけ騒ごうが、カエサルの軍隊を使って力ずくで押さえ込んでやる」ってね。​……いやはや、まったく。 でもね、誓って言うけれど、僕にとって本当に胃が痛いのは、君が脅してくるその「カエサルの軍隊」なんかじゃないんだ。本当に僕の心をへし折っているのは、あの「善良な市民」と自称している元老院の保守派の連中の、あの恩知らずな態度だよ。あいつらは、僕があれほど命がけで共和国を救ってやったというのに、まともな恩賞はおろか、温かい労いの言葉すら、ただの一度も僕に返してくれやしなかったんだからね。

[3] quod si in eam me partem(方向) incitarem, profecto jam aliquam reperirem resistendi viam. nunc prorsus hoc statui ut, quoniam tanta controversia est Dicaearcho, familiari tuo, cum Theophrasto, amico meo, ut ille tuus τòν πρακτικὸν βίον longe omnibus anteponat, hic autem τòν θεωρητικόν, utrique a me mos gestus(振舞う) esse videatur. puto(思う) enim me Dicaearcho affatim satis fecisse; respicio(臨む) nunc ad hanc familiam(学派) quae mihi non modo ut requiescam(休息) permittit, sed reprehendit quia non semper quierim(休息>quiesco). qua re incumbamus(専念), o noster Tite(アッティクス), ad illa praeclara studia et eo unde discedere(離れる) non oportuit aliquando revertamur.

だけどさ、もし僕がその気になってカエサルの軍隊やポンペイウスに対して本気で抵抗する側に回るなら、立ち向かう道なんて今からだってきっといくらでも見つけられるはずなんだ。​でもね、今の僕はもう、完全にこう決めたんだ。ほら、君の親しいお気に入りであるディカイアルコスと、僕の愛する親友テオフラストスの間には、かねてから大きな論争があるじゃないか。君のディカイアルコスは実践的な政治活動の人生(プラクティコン・ビオン)を他の何よりもはるかに優先するけれど、僕のテオフラストスは観想的な思索の人生(テオレティコン・ビオン)を至高としているよね。だから僕は、これまでの人生でその両方の先生たちの顔をしっかりと立てて、彼らの教えに従って振る舞ってきた、というふうに見せたいんだ。​つまりさ、僕はこれまで執政官として国家を救い、政治の最前線で戦うことでディカイアルコスに対しては、もう十分すぎるほど義理を果たしてやったと思うんだよね。だから今度は、もう一方のテオフラストスの観想的な学派の方に目を向けようと思う。こっちの学派はね、僕に「今はゆっくり休みなさい」と許可をくれるだけじゃなくて、「なんでもっと早く、ずっと休んでいなかったんだ」って僕を叱ってくれるくらい温かいんだよ。​そういうわけだから、僕らの愛しいティトゥス(=アッティクス)よ、これからはあの素晴らしき哲学の研究にどっぷりと没頭しようじゃないか。そして、そもそも最初から離れるべきではなかったあの本来の場所(思索の世界)へ、ついに立ち戻ることにしよう。

[4] quod de Quinti fratris epistula scribis, ad me quoque fuit 'πρόσθε λέων, ὄπιθεν δὲ' ― quid dicam nescio. nam ita deplorat primis versibus mansionem suam ut quemvis movere possit, ita rursus remittit(和らげる) ut me roget ut annalis suos emendem(校正) et edam(出版). illud tamen quod scribis animadvertas velim de portorio circumvectionis; ait se de consili(側近) sententia rem ad senatum rejecisse(委ねる). nondum videlicet meas litteras legerat(過去感) quibus ad eum re consulta et explorata perscripseram(詳しく書く) non deberi. velim si qui Graeci jam Romam ex Asia de ea causa venerunt videas et, si tibi videbitur, iis demonstres quid ego de ea re sentiam. si possunt decidere(折り合う), ne causa optima in senatu pereat, ego satis faciam publicanis; εἰ δὲ μή (vere tecum loquar), in hac re malo universae Asiae et negotiatoribus; nam eorum quoque vehementer interest. hoc ego sentio valde nobis opus esse. sed tu id videbis.

​君が手紙に書いてくれた、我が弟クィントゥスの手紙の件だけどさ、実は僕のところに来た手紙も、まさに「前はライオン、後ろは……」――いや、何て言えばいいか分からないような代物だったよ。​だってさ、手紙の書き出しの数行では、属州への滞在と任期延長を「もう嫌だ、耐えられない」って、誰が読んでも同情しちゃうくらい激しく嘆き悲んでいる(=ライオンのように激しい)んだ。なのに、そのすぐ後になると、今度はすっかり態度を軟化させて(=後ろはヘビのようにフニャフニャになって)、「僕が書いた歴史書を校正して出版してくれないか」なんて気楽に頼んでくるんだからね。​それはそうと、君が書いてくれたアジア属州内での商品の移動にかかる関税の件だけど、ここはぜひ注意しておいてほしい。クィントゥスは手紙の中で、「顧問官たちの意見に従って、この問題の裁決を元老院に委ねることにした」って言っているんだ。どうやら彼は、僕が現地の法律や先例を徹底的に調査・確認した上で、「そんな関税を支払う義務はない。徴税請負人の要求は不当だ」と詳しく書いて送った僕の手紙を、まだ読んでいなかったらしいんだよね。​もし、この件でアジア属州からギリシャ人の使節団がすでにローマに到着しているなら、彼らに会って、僕がこの件について、関税は支払う必要がないということを彼らに説明してやってくれないか。​もし、彼らが徴税請負人たちと何らかの形で手打ちにできるなら――つまり、元老院でギリシャ人側にとって完璧に正しい主張が握り潰されてしまわないようにするためにね――、僕としては徴税請負人たちの顔も立ててやろうと思っている。だけど、もしどうしても折り合いがつかないなら(君には本音を言うけれど)、僕は今回の件に関しては、アジア属州の全住民とローマ人の商人たちの味方をしたい。何しろ、これは彼らの死活問題だからね。この決定は、僕らにとっても、将来的に属州を味方につけるという意味で、絶対に不可欠なことだと僕は確信しているんだ。まあ、そのあたりのサジ加減は、君がうまく見ておいてよ。

Quaestores autem, quaeso, num etiam de cistophoro dubitant? nam si aliud nihil erit, cum erimus omnia experti, ego ne illud quidem contemnam quod extremum est;

承前:​ところでさ、財務官どもだけど、頼むから教えてくれ、あいつらまだキストポロス銀貨の件でグズグズ渋っているのかい。​いやだってさ、もし万策尽きて、カエサルの農地法でカンパニアからの小作料収入も消え去り、国家財政が破綻して、他に何の手立てもなくなったら、僕はその最後の手段として、あの程度の小銭(=キストポロス銀貨の回収)だって馬鹿にするつもりはないんだからね。​

Te in Arpinati videbimus et hospitio agresti accipiemus, quoniam maritimum hoc contempsisti(軽蔑).

それじゃあ、今度は海沿いのフォルミアイじゃなくアルピヌムの別荘で君と会うことにしよう。君がこの海辺のフォルミアイの別荘を居心地が悪いってお気に召さなかったみたいだから、今度は田舎風の不器用なおもてなしで、温かく迎えてあげるよ。


37(2.XVII)
Scr. in Formiano paulo post superiorem
CICERO ATTICO SAL.

前書簡より程なく(前五十九年五月)、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ(カエサルとポンペイウスの縁戚関係確立の知らせに独裁の企みを見抜いて、強がりが消えたふりをする手紙)

[1] Prorsus(全く) ut scribis ita sentio, turbat(暴走) Sampsiceramus. nihil est quod non timendum sit; ὁμολογουμένως(明らかに) τυραννίδα συσκευάζεται(準備する). quid enim ista repentina affinitatis(婚姻) conjunctio, quid ager Campanus, quid effusio pecuniae significant? quae si essent extrema(最後), tamen esset nimium mali, sed ea natura rei est ut haec extrema esse non possint. quid enim? eos haec ipsa per se delectare possunt? numquam huc venissent nisi ad alias res pestiferas aditus(突破口) sibi compararent.verum, ut scribis, haec in Arpinati a.d.vi circiter Id.Mai. non deflebimus, ne et opera et oleum(油) philologiae nostrae perierit; sed conferemus tranquillo animo.※※※

まったく、君の書いてくれた通りだよ。僕も心の底からそう思う。サンプシケラムス(=ポンペイウス)の奴、完全にトチ狂って暴走しているね。もはや、これから何が起きたって不思議じゃない。あいつは間違いなく、誰の目から見ても明らかなやり方で独裁(テュランニス)の準備を整えつつあるよ。​だってそうだろう。あの唐突なカエサルの娘ユリアとの電撃結婚の同盟といい、例のカンパニア地所の分配法案といい、あの大衆への湯水のような国庫のバラマキといい、一体これらが何を意味していると思う?​仮にね、これらが彼らの野心の最終ゴールなのだとしたって、共和国にとってはすでに致命的すぎる大打撃だよ。だけど、物事の性質上、こんなものが彼らの最終ゴールで収まるわけがないんだ。​だってさ、あいつらがこんなバラマキや縁戚関係の構築それ自体だけで、自己満足して大人しくなると思うかい。もっと破滅的な次なる悪事への突破口を手に入れるためでなければ、あいつらだって、わざわざここまで極端な手段に出るはずがなかったんだからね。​……まあ、でも、君が書いてくれたように、五月十日頃にアルピヌムの別荘で会ったときには、この件でくよくよ泣き言を言うのはやめにしよう。じゃないと、僕らのあの素晴らしいギリシャ哲学の研究に注いできた苦労も夜を徹して燃やしたランプの油もすべて無駄になっちまうからね。その代わりに、お互い穏やかな心で、じっくりと知恵を突き合わせることにしよう。

[2] di immortales, neque tam me εὐελπιστία(希望) consolatur ut antea quam ἀδιαφορία(無関心), qua nulla in re tam utor quam in hac civili et publica. quin etiam quod est subinane in nobis et non ἀφιλóδοξον(うぬぼれない) (bellum est enim sua vitia nosse) id afficitur quadam delectatione. solebat enim me pungere(悩ます) ne Sampsicerami merita in patriam ad annos sescentos maiora viderentur quam nostra. hac quidem cura certe jam vacuus sum.

あぁ、不死なる神々よ、今の僕を慰めてくれているのは、以前のような未来への淡い希望(エウエルピスティア)なんかじゃない。むしろ、今の僕を支えているのは完全な無関心・諦め(アディアフォリア)なんだ。この無関心というやつを、今の国家や政治の惨状ほど、僕がフル活用している場所は他にないよ。​それどころかさ、僕の心の中に潜んでいる、あのちょっと浅はかで、お世辞にも名誉欲がない(アフィロドクソン)とは言えない部分――いや、自分の欠点をちゃんと自覚しているだけでも、僕って大したもんだろ――、その僕の虚栄心がさ、今のこの状況を見て、なんだかちょっとした悦びさえ覚えているんだよね。​だってさ、これまでの僕はいつも胸を痛めていたじゃない? 「この先六百年もの間、サンプシケラムスが国家に尽くした功績の方が、僕の功績なんかよりも遥かに偉大だったと歴史に記憶されるんじゃないか」って、ずーっとヤキモキして悩んでいたんだ。​でもね、今や彼の自滅で、そんな不安からは、完全に解放されてスッキリしたよ。

[3] jacet(倒れた) enim ille sic ut Phocis Curiana stare videatur. sed haec coram. tu tamen videris mihi Romae fore ad nostrum adventum, quod sane facile patiar si tuo commodo fieri possit. sin ut scribis ita venies, velim ex Theophane expiscere quonam in me animo sit Arabarches. quaeres scilicet κατὰ τὸ κηδεμονικὸν et ad me ab eo quasi ὑποθήκας(忠告) afferes quem ad modum me geram. aliquid ex ejus sermone poterimus περὶ τῶν ὅλων(全体) suspicari(推測).

だってさ、あの男の今の落ちぶれようといったら、あの悪名高きクリオの醜態(『ブルートゥス』218)でさえ、まだマシに見えてしまうほどなんだから。……まあ、このあたりの政治の泥臭い話は、会って直接話そう。​それはそうと、君は僕がアルピヌムの別荘からローマに戻る頃には、まだローマにいてくれそうな雰囲気だね。君の都合がつくなら、僕としては大歓迎、ぜひそうしてほしいんだよ。​でも、もし君が手紙に書いてくれた通りに、すぐに別荘の僕のところへ来てくれるつもりなら、ぜひ事前にテオファネス(ポンペイウスの友人)のところへ行って、あのアラバルケス(=アラブの税関長ポンペイウス)が一体僕に対してどんな本音でいるのか、根掘り葉掘り探り出しておいてほしいんだ。​もちろん、尋ねるときは、いかにも身内のことを心配している風の態度(カタ・ト・ケーデモニコン)を装ってうまくやってくれよ。そして、僕がこれからどう振る舞うべきか、まるで彼からのありがたい処方箋(ヒュポテーカス)であるかのように見せかけて、僕へのアドバイスを引き出してきてほしい。あいつの口から出る言葉の端々から、僕らはこれからの政局の全体像(ペリ・トン・ホロン)について、彼らの企みを色々と推測できるはずだからね。


38 (2.XVIII)
Scr. Romae m. Jun. an. 59
CICERO ATTICO SAL.

前五十九年七月、ローマ
キケロよりアッティクスへ(ローマは三頭政治による恐怖政治の嵐が吹き荒れている。しかし、時分はカエサルの軍門に降るわけには行かない)

[1] Accepi aliquot epistulas tuas, ex quibus intellexi quam suspenso animo et sollicito scire averes(熱望) quid esset novi. tenemur(包囲) undique, neque jam quo minus serviamus recusamus(抵抗) sed mortem et ejectionem(追放) quasi maiora timemus, quae multo sunt minora. atque hic status, qui una voce omnium gemitur, neque facto neque verbo cuiusquam sublevatur. σκοπòς est, ut suspicor, illis qui tenent nullam cuiquam largitionem relinquere. unus loquitur et palam adversatur adulescens Curio. huic plausus maximi, consalutatio forensis perhonorifica, signa praeterea benevolentiae permulta a bonis impertiuntur(分け与える). Fufium clamoribus et conviciis et sibilis consectantur. his ex rebus non spes sed dolor est maior, cum videas civitatis voluntatem(本音) solutam, virtutem alligatam(鎖につなぐ).

​君からの手紙を何通か受け取ったよ。それを読んで、君がどれほどハラハラと胸を痛めながら、ローマの最新情報を知りたがっているかが本当によく分かった。​今の僕たちはね、完全に四方八方から包囲され、身動きが取れなくなっている。もはや奴隷のように三頭政治に服従させられることに対して、抵抗することさえ諦めてしまっているんだ。それどころか、死ぬことや財産を没収されて追放されることをより大きな災いのように恐れているけれど、本来奴隷になることに比べれば、そんなものは遥かにマシなことなのにね。​そして、この悲惨な現状に対して、誰もが声を揃えて一斉にため息をついて嘆いているというのに、それを変えようとする行動を起こす者も、真っ向から反対の言葉を口にする者も、ただの一人もいないんだ。​政権を握っているあいつら三頭政治家たちの最終標的(スコポス)は、僕の推測ではね、自分たち以外の誰一人として、民衆に恩を売ってバラマキをする余地を残さないこと、つまり権力と利権を完全に独占することにあるんだと思う。​そんな中でさ、唯一、声を大にして公然とあいつらに立ち向かっているのが、あの若きクリオなんだ。フォーラムで彼には万雷の拍手が送られ、この上なく名誉ある挨拶の言葉が飛び交い、さらに良識ある市民たち(元老院派の市民)からは、これ以上ないほどの数々の好意の印が彼に注がれているよ。その一方で、カエサル派の護民官であるフフィウスに対しては、民衆からブーイングと罵声、そしてものすごい野次が浴びせられている始末さ。​だけどね、こうした民衆のリアクションを見ても、僕の心に湧き上がってくるのは希望なんかじゃない。むしろ絶望の方が遥かに大きいんだ。だってさ、これほど市民たちの本音は自由を求めて解放されているというのに、肝心のそれを実行するだけの勇気と力のほうは、完全に鎖で縛り付けられてしまっているのを、目の当たりにするわけだからね。

[2] Ac ne forte quaeras κατὰ λεπτòν(細部) de singulis rebus, universa res eo est deducta spes ut nulla sit aliquando non modo privatos verum etiam magistratus liberos fore. hac tamen in oppressione(弾圧) sermo in circulis dumtaxat et in conviviis est liberior quam fuit. vincere incipit timorem dolor, sed ita ut omnia sint plenissima desperationis(絶望). habet etiam Campana lex exsecrationem in contione candidatorum, si mentionem fecerint, quo aliter ager possideatur atque ut ex legibus Juliis. non dubitant jurare ceteri; Laterensis existimatur laute(見事な) fecisse quod tribunatum pl. petere destitit ne juraret.

だからね、君がわざわざ個々の細かい出来事について、あれこれ細部にわたって(カタ・レプトン)知りたがらないように、あらかじめ政局の全体像を結論から言っておくよ。事態はもう、一般市民どころか、国家の政務官たちでさえ、いつになったら自由の身に戻れるのか、そんな日は二度と来ないんじゃないかという、完全な絶望のどん底まで突き落とされてしまっているんだ。​ただね、これほどの弾圧のなかにあっても、街角のちょっとした集まりや宴席で交わされる陰口だけは、以前に比べれば幾分マシになってきているよ。あまりの苦痛と怒りが、ようやく恐怖に勝ち始めたんだ。……もっとも、それが何か具体的な行動に繋がるわけでもなく、ただただ全面的な絶望に満ちあふれていることには変わりないんだけどね。​それから例のカンパニア農地法だけど、あれにはとんでもないおまけがついていてね。選挙の候補者たちが民会の場で、カエサルの法律(ユリウス法)で定められた以外の方法で土地を所有・分配することに、万が一にも言及したなら、国から凄まじい呪い(=宗教的排斥や市民権剥奪)をかけられる、という恐怖の条項が入っているんだ。 ​他の候補者たちは、保身のために何のためらいもなく(カエサルへの服従を)宣誓しているけれど、あのラテレンシスだけは、その宣誓を拒否するために、なんと護民官への立候補そのものを辞退したんだ。これにはみんな「実に見事な身の処し方をしたものだ」と、彼を絶賛しているよ。

[3] Sed de re publica non libet plura scribere. displiceo mihi nec sine summo scribo dolore. me tueor(保つ) ut(〜の割には) oppressis omnibus non demisse(卑屈に), ut tantis rebus gestis parum fortiter. a Caesare valde liberaliter invitor in legationem illam, sibi ut sim legatus, atque etiam libera legatio voti causa datur. sed haec et praesidi(防衛) apud pudorem Pulchelli non habet satis et a fratris adventu me ablegat(遠ざける); illa et munitior(安全な) est et non impedit quo minus assim(ローマに戻る) cum velim. hanc ego teneo, sed usurum me non puto; neque tamen scio quisquam. non libet fugere, aveo pugnare. magna sunt hominum studia(支持). sed nihil affirmo(断言); tu hoc silebis.

だけどさ、もうこれ以上、政治のことについて書くのは気が進まないよ。自分自身に嫌気がさすし、とてつもない苦痛を感じずには書けないんだ。何しろ、今の僕はね、これほど全員が弾圧されている状況のなかでは卑屈にならずに身を処している方だとは思うけれど、かつて自分が成し遂げたあの偉大な功績に比べたら、今の自分の態度はあまりにも弱腰だと思わざるを得ないからね。​今、カエサルからは、彼のガリア遠征の副官になって一緒に来てくれないかと、非常に破格の条件で誘われているんだ。それに、神々への誓いを果たすためという名目の、自由な使節(=任地を縛られない名誉職としての外遊資格)の権利まで提示されている。​だけど、後者の方は、あの可愛い美肌の小僧(クロディウス)の、僕に対する無恥な攻撃を防ぐための防衛策としては不十分だし、何よりアジア属州から戻ってくる弟クィントゥスの帰国のときに、僕をローマから遠ざけてしまうことになる。一方で、前者の方は、より安全に身を守れるし、僕が戻りたいと思ったときにはいつでもローマに戻ってこられる柔軟さもある。​一応、僕は今このカードをキープしてはいるけれど、実際にこれを使う(=カエサルの軍門に降る)つもりは、今のところないんだ。どうなるか自分でもさっぱり分からないよ。だって、僕は逃げ出したくないんだ。本当は、戦いたいんだよ。人々の僕への支持や熱意だって、ものすごく大きいんだから。……とはいえ、まだ何とも断言はできない。君、この話はくれぐれも秘密にしておいておくれよ。

[4] De Statio manu misso(解放) et non nullis aliis rebus angor equidem, sed jam prorsus occallui(麻痺する). tu vellem ego vel cuperem adesses; nec mihi consilium nec consolatio deesset(接). sed ita te para ut, si inclamaro(=inclamavero), advoles.

あのスタティウスが僕の弟によって解放された件や、その他のいくつかのゴタゴタについて、僕は本当に胸を痛めている。だけど、もう完全に僕の心は麻痺してしまったよ。 ​君が、いや、君こそが僕のそばにいてくれたらと、どれほど切望していることか。そうすれば、君からの的確なアドバイスも、心の慰めも、決して欠けることはなかっただろうに。とにかく、もし僕が「助けてくれ」と大声で叫んだら、いつでも君がエピルスからローマへ飛んで戻ってこられるように、その準備だけはしておいてほしい。


39(2.XIX)
Scr. Romae inter Non et prid. Id. Quint(7月). an. 59
CICERO ATTICO SAL.

前五十九年七月七日と十四日の間、ローマ
キケロよりアッティクスへ(三頭政治家は国民から総スカンであり、カエサルからの副官の誘いを断り、クロディウスとの全面対決を決意する)

[1] Multa me sollicitant et ex rei publicae tanto motu et ex his periculis quae mihi ipsi intenduntur(向ける). et(本当に) sescenta(無数) sunt, sed mihi nihil est molestius quam Statium manu missum(解放):

 'nec meum imperium, ac mitto imperium, non simultatem meam
 reverteri saltem!'

nec quid faciam scio, neque tantum est in re quantus est sermo. ego autem ne irasci quidem possum iis quos valde amo; tantum doleo(悲しい), ac mirifice quidem. cetera(些細な事) in magnis rebus. minae Clodi contentionesque quae mihi proponuntur(突きつける) modice(大きくない) me tangunt(動かす). etenim vel subire(被る) eas videor mihi summa cum dignitate vel declinare(避ける) nulla cum molestia posse. dices fortasse 'dignitatis ἅλις tamquam δρύος! saluti(保身), si me amas, consule(命 配慮せよ).' me miserum! cur non ades? nihil profecto te praeteriret(見逃す). ego fortasse τυφλώττω(目がくらんで) et nimium τῷ καλῷ προσπέπονθα(熱中>προσπάσχω).

これほどの大激変に見舞われている国家の情勢のことも、そして僕自身に直接向けられている数々の危険のことも、本当に多くのことが僕の心を千々に乱しているよ。問題は文字通り無数にあるんだ。だけどね、この僕にとって、あのスタティウスが弟によって解放されたことほど、腹立たしく、不愉快なことは他にないんだよ。こうなったら、喜劇のセリフを引用して叫びたい気分さ。

​「わしの権威が――いや、権威などという言葉はよそう、せめてわしの怒りくらいは、少しは尊重されてもよかったではないか」(『ポルミオ』232)

​まったく、どうしたらいいのか僕にも分からない。まあ、客観的な事実そのものは、世間で大騒ぎされている噂ほど深刻なわけではないんだけどね。だけどさ、僕は自分が心から愛している身内(=弟のクィントゥス)に対しては、どうしても本気で怒ることができないんだ。ただただ悲しくて、本当に驚くほどひどく傷ついているんだよ。……まあ、この身内のゴタゴタについての他の細かい話は、もっと重大な用件(=政局の話)のついでにするとしよう。​いま僕の目の前に突きつけられている、あのクロディウスの脅迫や激しい対決姿勢なんてものは、実は僕には大して響いていないんだ。だって、そんな攻撃は、受けて立つとしても最高に名誉ある形で立ち向かえると思うし、あるいは、かわすとしても、何の苦もなく綺麗に避けられる気がしているからね。​これを読んだ君は、きっとこう言うだろうね。「おいおいキケロ、『カシの木の実を食べていた原始の人間が農耕を覚えたように名誉なんてものはもうお腹いっぱい(ハリス)』ってね。僕のことが大切なら、頼むから今は保身・安全のことだけを考えてくれ」と。​ああ、僕ってやつはなんて惨めなんだ。なぜ君がここにいてくれないんだ。君がそばにいてくれたら、絶対に何一つ見逃すことなく見抜いてくれただろうに。今の僕は、もしかしたら完全に目がくらんで(トゥフロットー)しまっていて、あまりにも美徳や名誉(トン・カロン)という理想の輝きにばかり、のぼせ上がって(プロスペポンタ)しまっているのかもしれないな。

[2] Scito nihil umquam fuisse tam infame, tam turpe, tam peraeque(等しく) omnibus generibus(階層), ordinibus, aetatibus(世代) offensum(怒る), quam hunc statum(政権) qui nunc est, magis mehercule quam vellem, non modo quam putarem(予想). populares(民衆派) isti jam etiam modestos homines sibilare(やじる) docuerunt. Bibulus in caelo est, nec qua re scio, sed ita laudatur quasi qui 'unus homo nobis cunctando restituit rem'. Pompeius, nostri amores, quod mihi summo dolore est, ipse se afflixit(破滅させる). neminem tenent voluntate(賛同); an metu necesse sit iis uti vereor. ego autem neque pugno cum illa causa(体制) propter illam amicitiam neque approbo ne omnia improbem(否定) quae antea gessi. utor via media.

これだけは知っておいてほしい。あらゆる階層、あらゆる身分、そしてあらゆる世代の人々から、これほどまでに忌み嫌われ、不名誉で、破廉恥だとみなされた政権は、ローマの歴史上ただの一つもなかったということを。ヘラクレスにかけて、それは僕が予想していた以上であるばかりか、僕が彼らの身を案じて望んでいた以上にひどい有様なんだ。あの民衆派気取りのカエサルたちは、今や、普段はめったに声を荒らげない穏健な市民たちにさえ、激しい野次の飛ばし方を教えてしまったほどさ。​いまや共同執政官のビブルスは、まるで天界にいるかのように神格化されて大絶賛を浴びている。なぜ彼がそこまで称賛されるのか、僕にはさっぱり分からないけれどね。だが彼は、まるでかつての英雄ファビウスのように、ただ一人の男が、引き延ばし戦術によって我が国を救ったとでも言うかのように讃えられているんだ。​そしてポンペイウスだ。僕らの最愛のひとだったあの男が――このことは僕にとって最高の悲痛以外の何物でもないのだが――自らの手で、自分自身を完全に破滅させてしまった。彼らは今や、誰一人の心も掴んでいない。こうなれば、彼らは恐怖によって支配を維持するしかなくなるのではないか、僕はそれを恐れているんだ。​僕自身のスタンスとしては、あの男(=ポンペイウス)との友情があるからこそ、この三頭政治の体制と正面切って戦うことはしない。だが同時に、彼らのやり方を承認することもしない。もし承認してしまえば、僕が過去に執政官として成し遂げたすべての業績を自分自身で否定することになってしまうからね。だから僕は今、その中間を行く道を歩んでいるのさ。

[3] Populi sensus(本音) maxime theatro et spectaculis perspectus est. nam gladiatoribus qua dominus(主催者) qua advocati sibilis(やじ) conscissi(切裂く), ludis Apollinaribus Diphilus tragoedus(悲劇役者) in nostrum Pompeium petulanter(不遜) invectus(非難) est; 'nostra miseria(悲惨) tu es magnus' miliens coactus est dicere. 'eandem virtutem(勇猛さ) istam veniet tempus cum graviter gemes(嘆く)' totius theatri clamore dixit itemque cetera. nam et ejus modi sunt ii versus(詩句) ut in tempus ab inimico(政敵) Pompei scripti esse videantur. 'si neque leges neque mores cogunt' et cetera magno cum fremitu(拍手喝采) et clamore sunt dicta. Caesar cum venisset mortuo plausu, Curio filius est insecutus(後に続く). huic ita plausum est ut salva(健全な) re publica Pompeio plaudi(否人称) solebat. tulit Caesar graviter(不快). litterae(手紙) Capuam ad Pompeium volare dicebantur. inimici erant equitibus, qui Curioni stantes plauserant, hostes omnibus; Rosciae legi, etiam frumentariae minitabantur. sane res erat perturbata(大混乱). equidem malueram quod erat susceptum(始めた) ab illis silentio transire(やり過ごす), sed vereor ne non liceat. non ferunt homines quod videtur esse tamen ferendum. sed est jam una vox(声を一つに) omnium, magis odio firmata(固める) quam praesidio.

民衆の本音というものは、劇場や見世物の席において最もはっきりと見て取れたよ。というのも、まず剣闘士試合の席では、主催者もその取り巻きどもも、割れんばかりの激しい野次によってズタズタに切り裂かれたんだ。​さらにアポロ祭の舞台では、悲劇役者のディフィルスが、僕らのポンペイウスに向かって、実に不遜で無遠慮極まりない当てつけの非難を浴びせたのさ。 劇中の、​「我らの悲惨によって、お前は『偉大(マグヌス)』なのだ」​という台詞を、彼は観客からアンコールを強要されて、なんと何回も何回も繰り返して言わされたんだ。また、​「そのお前の誇る勇猛さを、激しく嘆き悲しむ時がいずれやってくるだろう」​という台詞が放たれたときも、劇場全体が怒濤のような大歓声に包まれた。その他の台詞も全く同様さ。それらの詩句はどれも、まるでこの今の不穏な時期を狙って、ポンペイウスの政敵が書き下ろしたんじゃないかとさえ思えるほど、現局面にぴったりハマるものばかりだったんだ。​「もし法も、良俗も、お前を縛り得ないというのなら……」​といった台詞の数々も、凄まじい地鳴りのようなざわめきと大喝采の中で叫ばれたよ。そんな中、カエサルが劇場に姿を現したのだが、万雷の拍手はピタリと止まり、まるで死に絶えたような沈黙が流れた。ところが、その後に若きキュリオが入場してくると、彼に対して、かつて共和国がまだ健全だった頃にポンペイウスが浴びていたような、凄まじい大喝采が巻き起こったんだ。​これにはカエサルも激しい不快感を露わにした。すぐさまカエサルからカプアにいるポンペイウスの元へ、飛脚の手紙が飛び交っているという噂でもちきりさ。この事態に激怒した三頭政治家どもは、キュリオが入場したときに総立ちで拍手を送った騎士身分に対して恨みを抱き、いまや全市民を敵とみなして報復を企てている。彼らは騎士の座席の特権を守るロスキウス法や、民衆のための穀物法を廃止してやると脅しをかけている始末だ。本当に、情勢は完全に常軌を逸した大混乱に陥っているよ。​僕としてはね、彼ら三頭政治家が始めてしまったこの暴挙は、いっそ世間が沈黙してやり過ごしてくれた方が彼らを刺激しなくてマシだったとすら思っていたんだ。だけど、もうそんな生ぬるい対応は許されないだろうと恐れている。民衆は、本来なら耐え忍ぶべき事態に対して、もう我慢がならなくなっているんだ。いまやローマは、誰もが声を一つにしている。もっとも、その団結は、自分たちを守る具体的な防衛手段があるからではなく、ただただ彼らへの激しい憎悪によって固められたものなんだけどね。

[4] Noster autem(ところで) Publius mihi minitatur, inimicus est. impendet negotium(事態), ad quod tu scilicet advolabis(飛んでくる). videor mihi nostrum illum consularem exercitum(軍隊) bonorum omnium, etiam satis (そこそこ)bonorum, habere firmissimum. Pompeius significat studium(好意) erga me non mediocre. idem affirmat verbum de me illum non esse facturum; in quo non me ille fallit(騙す), sed ipse fallitur. Cosconio mortuo sum in ejus locum invitatus. id erat vocari in locum mortui(属 矢面に立たされる). nihil me turpius apud homines fuisset, neque vero ad istam ipsam ἀσφάλειαν quicquam alienius. sunt enim illi apud bonos invidiosi, ego apud improbos; meam retinuissem invidiam, alienam assumpsissem.

ところで、僕らのあのプブリウス(=クロディウス)は、僕を脅迫し続けている。完全な政敵だ。恐ろしい事態が目前に迫っている。その時には、君も当然、大急ぎでローマへ飛んできてくれるよね。​僕としては、あのカティリナ弾劾の際に僕を支えてくれた元執政官級の軍隊、つまり、すべての善良な市民、いや、そこそこ善良な連中までもが、僕のために非常に強固な防衛陣を敷いてくれているように思えるんだ。ポンペイウスも、僕に対する並々ならぬ好意を示してくれている。彼は、クロディウスが僕に関して一言も不利益な発言をさせないようにすると断言しているんだ。もっとも、これに関して、ポンペイウスが僕を騙そうとしているわけじゃない。彼自身が騙されているんだよ。そんな中、農地分配法のための二十人委員の一人だったコスコニウスが死亡し、僕はその死者の席に就かないかとカエサル側から誘われたんだ。 だが、そんな席に座るなんて、まさに「死人の身代わりとして矢面に立たされる」ようなものじゃないか。もし僕がそれを受け入れていたら、世間に対してこれほど恥知らずな姿はなかっただろうし、君が言うまさにあの安全(アスファレイア)という観点から見ても、これほど的外れで不利な選択はなかったはずだ。​というのも、あの三頭政治側の連中は善良な市民から憎まれており、逆に僕は悪党どもから憎まれている。もし僕があの席に就いてしまっていたら、僕自身が背負っている共和国を守った栄光ゆえの既存の怨恨を維持したまま、さらに他人の(=三頭政治が買った)怨恨まで余計に引き受けることになっていたんだからね。

[5] Caesar me sibi vult esse legatum. honestior haec declinatio(回避) periculi, sed ego hoc(periculum) non repudio(拒否). quid ergo est? pugnare malo. nihil tamen certi. iterum dico 'utinam adesses!' sed tamen si erit necesse, arcessemus.

Quid aliud? quid? hoc, opinor: certi sumus perisse omnia. quid enim ἀκκιζόμεθα(しらを切る) tam diu?

Sed haec scripsi properans et mehercule timide. posthac ad te aut, si perfidelem habebo cui dem, scribam plane omnia, aut, si obscure(ぼかして) scribam, tu tamen intelleges. in iis epistulis me Laelium, te Furium faciam; cetera erunt ἐν αἰνιγμοῖς.

Hic Caecilium colimus et observamus(尊重) diligenter. edicta(布告) Bibuli audio ad te missa. iis ardet dolore et ira noster Pompeius.

カエサルは僕に、自分の副官になってほしいと望んでいる。これを選べば、迫り来るクロディウスの危険をより名誉ある形で回避できるだろう。だが、僕はこれも拒否するつもりだ。では、どうするのかって?僕は戦う方を選びたい。とはいえ、まだ確実なことは何もないのだけれど。もう一度言うよ、「君がここにいてくれたなあ」と。だが、どうしても必要になれば、必ず君を呼び出すよ。

​ほかに何があるか。何かって? 思うに、これだ。――僕たちは、すべてが破滅したことを確信している。なぜ僕たちは、こうも長い間、自分に嘘をついてしらを切り(アッキゾメタ)続けているのだろうか。

​それにしても、これらのことは本当に急いで、そして誓って言うが、怯えながら書いているんだ。これからは、もし完全に信用できる手紙の届け手が見つかれば、すべてをありのまま明白に書く。だが、もし僕が隠語でぼかして書いたとしても、君なら理解してくれるはずだ。これからの手紙では、僕のことは「ラエリウス」、君のことは「フリウス」と呼ぶことにしよう。その他のことはすべて、暗号(アイニグモス)の中に包んで書くことにする。

​当地では、君の叔父のカエキリウスを熱心に敬い、手厚くお世話しているよ。共同執政官のビブルスの布告が君の元へ送られたと聞いた。あの布告の激しい痛罵によって、僕らのポンペイウスは苦痛と怒りで燃え上がっているよ。


46 (3.I)
Scr. in exsilium proficiscens c. xi Kal. Apr., ut vid., an. 58
CICERO ATTICO SAL.

前五十八年三月二十二日か、亡命途上
キケロよりアッティクスへ(クロディウスによる個人を標的にした事後法を見てギリシアへの亡命を決断。その途中でアッティクスに追いかけてきて欲しいとSOSを送る手紙)

Cum antea maxime nostra interesse arbitrabar te esse nobiscum, tum vero, ut legi rogationem(法案), intellexi(確信) ad iter(旅路) id quod constitui(決める) nihil mihi optatius cadere(である) posse quam ut tu me quam primum consequare(接現 追跡), ut, cum ex Italia profecti essemus, sive per Epirum iter esset faciendum tuo tuorumque praesidio uteremur, sive aliud quid agendum esset certum consilium(方針) de tua sententia capere possemus. quam ob rem te oro des operam ut me statim consequare; quod(me consequi) eo facilius potes, quoniam de provincia Macedonia perlata lex est. pluribus verbis tecum agerem nisi pro me apud te res(現状) ipsa loqueretur.

以前からも、君が僕と一緒にいてくれることが僕らにとって最も重要なことだと考えていたけれど、あのクロディウスの僕を狙い撃ちにした法案の文面を読んだ今となっては、まさに確信している。僕が決意したこの亡命の旅路において、君ができるだけ早く僕を追いかけてきて合流してくれること以上に、僕が切望してやまない事などあり得ないのだと。​それは、僕たちがイタリアを発った後、もしエピルスを通るルートを進まねばならないとすれば、君や君の使用人・庇護者たちの防衛網を頼りにさせてもらうためであり、あるいは、ほかにどのような行動を取るべきかという点についても、君の意見を聞いた上で確実な方針を立てられるようにするためなんだ。​だからこそ、君にお願いする。何はともあれ、今すぐ僕を追いかけてきておくれ。そうすることは、君にとっても以前よりずっと容易なはずだ。なぜなら、君が利害関係を持っているマケドニア属州についての法律がすでに可決されたのだから。もっと多くの言葉を尽くして君に頼み込みたいところだが、僕のために、僕の置かれたこの悲惨な現状そのものが、君に対してすべてを語ってくれているはずだ。


59 (3.XIII)
Scr. Thessalonicae Non. Sext. an. 58(§2)
CICERO ATTICO SAL.

前五十八年八月五日、テッサロニケ
キケロよりアッティクスへ(何事にも希望を持てない亡命の辛さを訴えて、ポンペイウスや元老院の良識派が助けてくれなかったことを恨みを募らせる)

[1] Quod ad te scripseram me in Epiro futurum, postea quam extenuari(すり切れ) spem nostram et evanescere(消える) vidi, mutavi consilium nec me Thessalonica(奪) commovi, ubi esse statueram quoad aliquid ad me de eo scriberes quod proximis litteris scripseras(過去完) fore uti secundum comitia(民会) aliquid de nobis in senatu ageretur; id tibi Pompeium dixisse. qua de re quoniam comitia habita sunt tuque nihil ad me scribis, proinde habebo(みなす) ac si(〜かのように) scripsisses nihil esse, meque temporis(未来) non longinqui spe ductum(引っばられ) esse non moleste feram. quem autem motum(変動) te videre scripseras qui nobis utilis fore videretur, eum nuntiant qui veniunt nullum fore. in tribunis pl. designatis reliqua spes est. quam si exspectaro, non erit quod putes me causae(名誉) meae, voluntati(好意) meorum defuisse(裏切る).

僕がエピルスに滞在するつもりだと君に書き送っていた件についてだが、その後、僕の希望がどんどん擦り切れ、消え去っていくのを目にしてからは、方針を変更し、テッサロニケから一歩も動かないことにした。君が前便で「民会の直後に、元老院で僕たちの件について何らかの措置が講じられるだろう。そうポンペイウスが言っていた」と書いてくれたことについて、君から何らかの続報が届くまでは、ここに留まると決めていたからだ。​この件について、すでに民会は開催されたというのに、君からは何も手紙が届かない。それゆえ、僕は君が「何も進展はなかった」と書いてきたものとみなすことにする。そして、それほど遠くない未来に希望を持ってしまったことについても、もう恨みがましく思うまい。​それに、君が「僕たちにとって有利になりそうな政界の地殻変動の兆候が見える」と書いていた件についても、ローマからこちらに来る者たちは口を揃えて「そんな兆候は全くない」と告げている。​あとは、次期護民官たちにわずかな希望が残されているだけだ。もし僕がその希望を待つとするならば、君も、僕が自分自身の名誉回復の戦いや、家族・友人たちの厚意を見捨てたなどとは思わないだろう。

[2] Quod me saepe accusas(責める) cur hunc meum casum(破滅) tam graviter feram, debes ignoscere(許す), cum ita me afflictum videas ut neminem umquam nec videris nec audieris. nam quod scribis te audire me etiam mentis errore ex dolore affici(〜になる), mihi vero mens integra(正常) est. atque utinam tam in periculo fuisset, cum ego iis quibus meam salutem carissimam esse arbitrabar, inimicissimis crudelissimisque usus sum! qui ut me paulum inclinari(傾く) timore viderunt, sic impulerunt(突き飛ば) ut omni suo scelere(大罪) et perfidia abuterentur(使い尽くす) ad exitium(破滅) meum.
 Nunc quoniam jam est Cyzicum nobis eundum, quo rarius ad me litterae perferentur(未 届けられる), hoc velim diligentius(念入りに) omnia quae putaris me scire opus esse perscribas. Quintum, fratrem meum, fac diligas. quem ego miser si incolumem relinquo, non me totum perisse arbitrabor. data Non. Sext.

君は僕のことを、なぜこの破滅をこれほどまで辛く受け止めるのかとしばしば責め立てるけれど、どうか容赦してほしい。僕がこれほどまでに打ちのめされ、君がかつて誰の身の上にも見たことも聞いたこともないほどの惨状にあるのを君は目の当たりにしているのだから。​というのも、君は手紙の中で「キケロは悲しみのあまり精神に異常をきたしている」と巷で噂されていると書いているけれど、僕の精神はいたって正常だ。ああ、むしろ、僕の精神があの危機の最中にこそ、それほど精神に異常を来して麻痺していれば良かったのだ。あのとき僕は、自分の安全を最も大切に想ってくれていると信じ込んでいた者たち(=ポンペイウスや、かつてキケロを支持していた元老院の派閥)を頼ったが、彼らは僕にとって最も憎むべき、最も残忍な敵にほかならなかったのだから。彼らは、僕が恐怖のあまりわずかに傾きかけたのを見るや、それを見逃さずに突き飛ばし、自分たちのあらゆる大罪と裏切りを骨のずいまで利用し尽くして、僕を破滅へと追いやったのだ。
 ​今や、僕たちはキュジコス(=マルマラ海沿岸の都市)へ向かわねばならない。そこへ行けば、僕のもとへ手紙が届けられる頻度はさらに稀になってしまうだろう。だからこそ、君が僕の知っておくべきだと思うすべての事柄を、より一層念入りに詳しく書き送ってほしい。​弟のクィントゥスを、どうか頼むから、愛してやっておくれ。もし、この惨めな僕が、彼だけでも無事な状態で残していくことができるなら、僕は自分が完全に滅び去とはみなさないだろう。​八月五日


60(3.XV) Scr. Thessalonicae xiv Kal. Sept. an. 58(§8)
CICERO ATTICO SAL.

前五十八年八月十七日、テッサロニケ
キケロよりアッティクスへ(亡命したことへの激しい後悔と止めてくれなかったアッティクスへの恨み節。復帰がどうなるのかやきもきしてアッティクスを責め立てるキケロ)

[1] Accepi Id. Sext. quattuor epistulas a te missas: unam qua me objurgas(説教) et rogas ut sim firmior; alteram qua Crassi libertum ais tibi de mea sollicitudine macieque(痩せ) narrasse; tertiam qua demonstras acta in senatu; quartam de eo quod a Varrone scribis tibi esse confirmatum de voluntate Pompei.

八月十三日に、君からの手紙が一気に四通も届いたよ。​一通目は、僕のだらしなさを説教して「もっとしっかりしろ」ってハッパをかけてくる手紙。​二通目は、クラッススの解放奴隷が君のところに行って、「キケロ様はもう心労と衰弱で激ヤセしてしまっています」なんて報告してきたっていう手紙。​三通目は、元老院で何が決まったかという審議の状況を伝えてくれる手紙。​そして四通目は、ポンペイウスの本心について、ウァロから確約をもらったっていうあの手紙だ。

[2] Ad primam tibi hoc scribo, me ita dolere(悔しい) ut non modo a mente non deserar(見捨てる) sed id ipsum doleam, me tam firma mente ubi utar et quibuscum non habere. nam si tu me uno non sine maerore(悲しみ) cares(欠ける), quid me censes qui et te et omnibus(careo)? et si tu incolumis me requiris(恋しがる), quo modo a me ipsam incolumitatem desiderari putas? nolo commemorare quibus rebus sim spoliatus, non solum quia non ignoras sed etiam ne scindam(切り開く) ipse dolorem meum; hoc confirmo, neque tantis bonis esse privatum quemquam neque in tantas miserias incidisse(落ちる). dies autem non modo non levat luctum(悲しみ) hunc sed etiam auget. nam ceteri dolores mitigantur vetustate, hic non potest non(〜しないではおかない) et sensu praesentis miseriae et recordatione praeteritae vitae cottidie augeri. desidero enim non mea solum neque meos sed me ipsum. quid enim sum? sed non faciam ut aut tuum animum angam(悩ます) querelis(愚痴) aut meis vulneribus saepius manus(暴力) afferam(加える). nam quod purgas(清める) eos quos ego mihi scripsi invidisse et in eis Catonem, ego vero tantum illum puto ab isto scelere(悪事) afuisse(関与しない) ut maxime doleam plus apud me simulationem(見せかけ) aliorum quam istius fidem valuisse. ceteros quod purgas, debent mihi probati esse tibi(→) si sunt. [3] sed haec sero(遅い) agimus.

まず一通目の手紙への返事だけど……僕が正気を失ってるなんて言わないでくれよ。僕の頭は狂うどころか、「こんなにシャキッとした頭があるのに、それを活かせる場所も、一緒に使う相手もいないこと」そのものが悔しくてたまらないくらいなんだからさ。​だって、君だって僕一人と会えないだけで十分悲しんでくれてるんだろ? だったら、君だけじゃなく大切な人や物すべてを奪われた僕の気持ちはどうなると思う? 君は無事で何不自由ない暮らしの中で僕に会いたがってるけど、その「無事な暮らし」そのものを失った僕が、どれほどそんな暮らしを恋しがってるか想像できるかい?​僕が何を奪われたかをいちいち並べ立てるのはやめておくよ。君だって全部知ってるし、自分で口にするとまた心の傷口を広げちゃうからね。でもこれだけは断言できる——歴史上の誰一人として、これほど多くの素晴らしいものを奪われた男はいないし、これほどのどん底に突き落とされた男もいないってね。​それにさ、日が経てばこの悲しみも和らぐなんて大嘘だ。むしろ日ごとに酷くなってるんだよ。普通の悲しみなら時間が解決してくれるだろうけど、この苦しみばかりは別だ。今の惨めさを痛感するたびに、そして楽しかった昔の暮らしを思い出すたびに、毎日毎日悲しみが膨らんでいくんだ。​だって僕が恋しいのは、僕の財産や家族だけじゃない……かつての僕自身そのものなんだから。今の僕なんて、一体ただの何なんだよ?​……あ、ごめんごめん。 君を僕の愚痴で苦しませたり、自分の傷口を何度も自分でこじ開けるような真似はもうやめるよ。​ところで君は、僕が「自分を嫉妬して陥れた」って手紙に書いた連中のことをカトも含めて弁護してくれてるよね。カトについて言えば、彼がそんな汚い企みに関わってるなんて、僕だって全く思ってないよ。むしろ、他の連中の「見せかけの優しさ」の方を信じて、カトの「本物の誠実さ」を信じなかった自分の愚かさを、今でも死ぬほど後悔してるくらいさ。​まあ、その他の連中についても君が庇うんなら……君がそう言うなら、僕も「彼らは白だ」って納得することにするよ。まあ、誰が裏切ったのどうのなんて、今さら言っても遅いんだけどね。

Crassi libertum nihil puto sincere(正直に) locutum. in senatu rem probe(適切に) scribis actam. sed quid Curio? an illam orationem non legit? quae unde sit prolata nescio. sed Axius ejusdem diei scribens ad me acta non ita laudat Curionem. at potest ille aliquid praetermittere(見落とす); tu, nisi(以外) quod erat(真実), profecto non scripsisti. Varronis sermo facit exspectationem Caesaris. atque utinam ipse Varro incumbat(頑張る) in causam! quod profecto cum sua sponte tum te instante(しつこくする) faciet.

​ところで、二通目に書いてあったクラッススの解放奴隷の話だけど、あいつの言ったことなんて一から十まで嘘っぱちだと思うよ。​三通目の元老院の審議については、うまく運んだみたいでよかった。でもさ、クリオ(父)は一体どうしたんだい? まさか彼を批判した僕のあの原稿を読んでないなんてこと、ある? あれがどこから漏れたのかも謎なんだけどさ。​実はね、アクシウスからも同じ日の報告が届いたんだけど、彼の報告だとクリオの動きを君ほど褒めてなかったんだよね。……あ、でも、彼があれを見落としてるだけかもしれないしね。君が事実じゃないことを書くわけがないんだから、君の言ってることの方が絶対に正しいよ。​そして四通目、ウァロとポンペイウスの話だけど……ウァロが伝えてくれたポンペイウスの言葉を聞いて、カエサルの動向にすごく期待が持てるようになってきたよ。ああ、ウァロ本人がもっと本気を出して僕の復帰運動に骨を折ってくれたらなあ。​まあ、彼だって自分の意志でも動いてくれるだろうけど、君が横からガンガン突きつづけてくれれば、絶対に本気を出してくれるはずさ。

[4] Ego, si me aliquando vestri et patriae compotem(共有) fortuna fecerit, certe efficiam ut maxime laetere(喜ぶ) unus ex omnibus amicis meaque officia et studia quae parum antea luxerunt(目立つ) (fatendum est enim) sic exsequar(実行) ut me aeque tibi ac fratri et liberis nostris restitutum(復帰) putes. si quid in te peccavi, ac potius quoniam peccavi, ignosce; in me enim ipsum peccavi vehementius. neque haec eo scribo quo te non meo casu maximo dolore esse affectum sciam; sed profecto si quantum me amas et amasti tantum amare deberes ac debuisses, numquam esses passus(放置する) me, quo tu abundabas, egere consilio(助言), nec esses passus mihi persuaderi utile nobis esse legem de collegiis(組合) perferri. sed tu tantum lacrimas praebuisti dolori meo, quod erat amoris, tamquam ipse ego; quod meritis(尽くして) meis perfectum potuit, ut dies et noctes quid mihi faciendum esset cogitares, id abs te meo non tuo scelere(罪) praetermissum est. quod si non modo tu sed quisquam fuisset qui me Pompei minus liberali responso perterritum a turpissimo consilio(決断) revocaret(引き止める), quod unus tu facere maxime potuisti, aut honeste occubuissemus(死) aut victores hodie viveremus. hic mihi ignosces. me enim ipsum multo magis accuso, deinde te quasi me alterum(もう一人の僕), et simul meae culpae socium(道連) quaero. ac si restituor, etiam minus videbimur deliquisse(失敗) abs teque certe(絶対に), quoniam nullo nostro, tuo ipsius beneficio diligemur.

​もし運命が僕に微笑んで、また君たちや祖国の手に自分を戻すことができたなら……僕は絶対に君を、誰よりも世界一幸せな友人にしてみせるよ。昔の僕は、君に対する尽くし方や情熱が足りてなかった(うん、認めなきゃいけないよね)。だからこれからは、君が「キケロは自分のため、実の弟や子供たちのためだけじゃなく、まさに僕アッティクスのために戻ってきたんだ」って思えるくらい、全身全霊で君に尽くしまくるからさ。​もし僕が君に対して何か過ちを犯していたなら……いや、「犯していたなら」なんて言い方はやめよう、実際に僕は過ちを犯したんだから、どうか許しておくれ。まあ、一番ひどく傷つけたのは自分自身なんだけどさ。……あ、こんなことを書いてるからって、君が僕の不幸を心から悲しんでくれてないなんて思ってるわけじゃないよ。それはちゃんと分かってる。でもさ、もし君が、昔も今も僕を愛してくれているのと同じくらい、僕を愛すべきだったとしたらどうだい。君ならいくらでも持っていたはずの的確な助言を、僕が喉から手が出るほど欲しがっていた時に、どうしてくれなかったんだい。クラウディウスの「同業者組合法案」を通すのが僕らにとって得策だなんてデタラメを僕が信じ込んじゃった時、なんで止めてくれなかったんだい。​君は僕の悲しみに対して、ただ一緒に涙を流してくれただけだった。まあ、それだって愛があるからこそだし、僕自身も泣くことしかできなかったんだけどさ。​でもね、僕が過去にどれだけ君に尽くしてきたかによって、君が夜も昼も「キケロのために今何ができるか」ってことばかりを必死に考えてくれるように仕向けられたはずだったのに……それができなかったのは、君のせいじゃない、僕自身が君にそれだけの尽くし方をしていなかったという僕の罪のせいなんだよ。​だけどさ……もし君だけじゃなく誰か一人でも、ポンペイウスのあの冷たい返事にパニックになった僕を、あの最悪で恥ずべき亡命の決断から引き留めてくれる人がいたら……そしてそれをするのに一番ふさわしかったのは、他ならぬ君だったんだよ。……もし止めてくれていたら、僕は名誉ある死を遂げていたか、あるいは今頃、勝者として堂々と生きていたはずなんだ。 ​……ああ、お願いだからこんなことを言う僕を許しておくれ。僕は誰よりも自分自身を激しく責めているんだ。その上で、もう一人の僕である君を責めているんだよ。要するに僕は、自分の過ちを一緒に背負ってくれる道連れを探してるだけなんだ。​でも、もし僕が帰還できたら、僕たちのこの失敗も少しはマシに見えるようになるはずさ。それにさ、君だって絶対に僕のことを愛おしく思ってくれるはずだよ。僕が君に何一つしてあげられなかったのに、君自身が僕のために尽くしてくれたその善行のおかげでね。

[5] Quod te cum Culleone scribis de privilegio locutum, est aliquid(一理), sed multo est melius abrogari(廃止). si enim nemo impediet(邪魔), quid est firmius? sin erit qui ferri non sinat, idem senatus consulto intercedet(拒否権). nec quicquam aliud opus est abrogari; nam prior lex nos nihil laedebat. quam si, ut est promulgata, laudare voluissemus aut, ut erat neglegenda, neglegere, nocere omnino nobis non potuisset. hic mihi primum meum consilium(判断) defuit, sed etiam obfuit(裏目に). caeci, caeci(盲目) inquam, fuimus in vestitu mutando(喪服になる), in populo rogando, quod, nisi nominatim mecum agi(攻撃) coeptum esset, fieri perniciosum fuit. sed pergo(続けて言う) praeterita, verum tamen ob hanc causam, ut, si quid agetur, legem illam, in qua popularia multa sunt, ne tangatis.

クッレオーと私法(特定の個人を狙い撃ちにする不法な法律)について話し合ったって書いてくれた件だけど、確かに一理ある提案ではあるよ。でもね、そんな理屈をこねるよりクロディウスによる僕の追放法案そのものをスッパリ廃止させる方がずっといいんだ。​だってさ、もし誰も邪魔をしてこないんなら、法律自体を丸ごと廃止しちゃうのが一番確実で強力だろ?逆に、もし廃止法案の提出すら許さないような邪魔者がいるんなら、そいつはどうせ私法無効を認める元老院議決にだって拒否権を突きつけてくるに決まってるんだからさ。​それに、他の法律は廃止する必要はないんだ。もともと市民を無審理で処刑した者を追放するという最初の法律は、僕を何一つ害するものじゃなかったんだから。もしあの最初の法律が示された時に、歓迎する旨表明しておくか、あるいは完全に無視を決め込んでおけば、僕に害なんて及ぼしようがなかったんだよ。​ここでまず、僕の判断力は失われていた……どころか、完全に裏目に出てしまったんだ。​僕らは目が見えていなかった……そう、僕は完全に盲目になっていたんだよ。服を喪服に着替えたり、民衆に泣きついて回ったりしてさ。僕個人の名指しして攻撃してきていたわけでもないのに、あんな目立つ悪あがきをしたこと自体が、破滅への一歩だったんだ。​……ああ、また過ぎたことばかり愚痴っちゃってごめんよ。でも僕がこんな話をしたのはね、これからもし復帰に向けて何かが動くなら、あの民衆ウケする条文がたくさん入った最初の法律(=市民を無審理で処刑した者を追放するという)には絶対に手を出さないでくれって言いたかったからなんだよ。

[6] Verum est stultum me praecipere(指図) quid agatis aut quo modo. utinam modo agatur(動く) aliquid! in quo ipso multa occultant(隠す) tuae litterae, credo ne vehementius desperatione perturber. quid enim vides agi posse aut quo modo? per senatumne? at tute scripsisti(書いてよこした) ad me quoddam caput(一条項) legis Clodium in curiae poste fixisse, ne refferri neve dici liceret. quo modo igitur Domitius se dixit relaturum(議題にする)? quo modo autem iis quos tu scribis et de re dicentibus et ut referretur postulantibus Clodius tacuit? ac si per populum(民会), poteritne nisi de omnium tribunorum pl. sententia(同意)? quid de bonis(財産)? quid de domo(我が家)? poteritne restitui(復元)? aut si non poterit, egomet quo modo potero? haec nisi vides expediri(解決), quam in spem me vocas? sin autem spei nihil est, quae est mihi vita? itaque exspecto Thessalonicae acta(決定事項) Kal. Sext.(八月一日), ex quibus statuam in tuosne agros confugiam, ut neque videam homines quos nolim et te, ut scribis, videam et propius(近く) sim si quid agatur, id quod intellexi cum tibi tum Quinto fratri placere(考え), an abeam Cyzicum.

​とは言ったものの、君たちが何をするべきか、どう進めるべきかなんて、僕が手ずから指図するなんて愚かの極みだよね。とにかく、何でもいいから事態が動いてくれさえすればいいんだ。​でもさ、まさにその動向について、君の手紙は大事なことをたくさん隠しているじゃないか。僕が絶望してこれ以上取り乱さないようにという、君なりの配慮なんだろうけどさ。​……ねえ、君には一体何が可能に見えているの? どうやって進める気なの?元老院を通すの? でも君自身が僕に書いてよこしたじゃないか。クロディウスが元老院議場の柱に「キケロの復帰について議題に載せることも、発言することも禁ずる」っていう法律の一条項を貼り付けたって(57.1)。だったら、法務官のドミティウスはどうやって議題に載せるなんて言えたんだい? それに、君が手紙に書いていたみたいに、何人かがこの件で発言し、議案提出を要求した時、あのクロディウスがどうして黙っていたっていうのさ。​それとも、民会を通すつもりなの? でもそれだって、護民官全員の同意がない限り不可能なはずだろ。僕の財産はどうなるの? 破壊された我が家はどうなるの? 元通りに復元できるの? もし復元できないとしたら……この僕が、一体どうやって元の生活に戻れるっていうんだい。​こういう問題の解決策が見えていないなら、君は一体どういうつもりで僕に「希望を持て」なんて言ってくるんだ? もし希望なんて何一つないなら、僕が生きてる意味なんてどこにあるのさ。​だからね、僕は八月一日の決定事項がテッサロニケに届くのを首を長くして待っているよ。その結果を見て、僕は決めるつもりだ。君の領地(エペイロス)に逃げ込むべきか——そうすれば、会いたくない奴らに会わずに済むし、君が書いてくれた通り君にも会えるし、何かが動き出した時にローマにより近くにいられる(これは君も弟のクィントゥスも賛成してくれていると理解しているよ)。それとも、キュジコスへ立ち去るべきなのかをね。

[7] Nunc, Pomponi, quoniam nihil impertisti(分け与える>impertio) tuae prudentiae(属 知恵) ad salutem meam, quod aut in me ipso satis esse consili decreras(完 判断>decerno) aut te nihil plus mihi debere(義理) quam ut praesto(そばにいる) esses, quoniamque ego proditus(裏切), inductus(そそのかす), conjectus(投げ込む) in fraudem(罠) omnia mea praesidia neglexi(放棄), totam Italiam erectam(決起) ad me defendendum destitui(見捨てる) et reliqui(見殺し), me, meos meis tradidi inimicis inspectante(見つめ) et tacente te, qui, si non plus ingenio valebas quam ego, certe timebas minus: si potes, erige afflictos(うちのめされた) et in eo(その事を) nos juva; sin omnia sunt obstructa(塞ぐ), id ipsum fac ut sciamus et nos aliquando aut objurgare aut communiter(おざなり) consolari desine. ego si tuam fidem accusarem(未接), non me potissimum tuis tectis crederem; meam amentiam(愚かさ) accuso, quod me a te tantum amari quantum ego vellem putavi. quod si fuisset, fidem eandem, curam(配慮) maiorem adhibuisses, me certe ad exitium praecipitantem retinuisses, istos labores, quos nunc in naufragiis nostris suscipis(引き受ける), non subisses(味わう).

アッティクスよ、君は僕の救済のために、自分のあの優れた知恵を何一つ分けてはくれなかったね。僕自身に十分な判断力があると思い込んでいたのか、それとも『そばにいて寄り添うこと以上に僕に返すべき義理はない』とでも決めていたのかい。​そして僕はといえば、裏切られ、嵌められ、罠の中に落とし込まれて、自分を守るための手立てをすべて投げ捨ててしまった。僕を守ろうと決起した全イタリアを見捨てて見殺しにし、この僕自身を、僕の家族を、僕の敵どもにそのまま手渡してしまったんだ……君が目の前でじっと黙って見つめている中でね。​もし君が僕より知恵で勝っていなかったのだとしても、少なくとも君は、あの時の僕ほど恐怖で正気を失ってはいなかったはずだろ?​だからさ、もし君にできるというなら、打ちのめされた僕らを立ち上がらせ、助けておくれよ。でも、もしすべての道が塞がれているというなら、そのこと自体を僕にハッキリと知らせてくれ。そして、僕にお説教するのも、おざなりになだめるのも、もう金輪際やめてくれよ。​僕が君の誠実さを疑っているなら、真っ先に君の屋敷にこの身を委ねたりなんてしないさ。僕が責めているのは、自分自身の愚かさなんだよ——僕が望んでいたくらいに、君も僕を愛してくれていると思い込んでいた、僕自身の愚かさをね。​もし君の愛が本物だったなら、君は同じ誠実さに加えてもっと大きな配慮を払ってくれたはずだ。破滅に向かってまっさかさまに落ちていく僕を、絶対に引き留めてくれたはずだ。そうしていれば、船が難破してしまった後になってから君が今引き受けているような、こんな苦労だって味わわずに済んだんだよ。

[8] Qua re fac ut omnia ad me perspecta et explorata perscribas meque, ut facis, velis esse aliquem, quoniam qui fui et qui esse potui, jam esse non possum, et ut his litteris non te sed me ipsum a me esse accusatum putes. si qui erunt quibus putes opus esse meo nomine litteras dari, velim conscribas(書き上げる) curesque dandas. data xiiii Kal. Sept.

だから、すべての状況をしっかりと見極め、確かめた上で、僕に手紙で詳しく書き送っておくれ。そして(今までやってくれているように)僕という人間がまだ「何者か」であり続けられるよう望んでほしい。昔の僕、あるいはなれたはずの僕には、もう二度となれないのだから。 ​そして、この手紙で責められているのは君ではなく、僕自身が僕自身を責めているのだと受け取ってほしい。​もし、僕の名前で手紙を出す必要があると思える人々がいるなら、君の方で文面を書いて、ちゃんと届くように手配しておいておくれ。八月十九日執筆。
73(4.I)
Scr. Romae c. iv Id. Sept. an. 57
CICERO ATTICO SAL.

前五十七年九月十日頃
キケロよりアッティクスへ(亡命先から帰ったことを60番の恨み節を踏まえてそれを逆転させた友情あふれる手紙)

[1] Cum primum Romam veni fuitque cui recte ad te litteras darem, nihil prius faciendum mihi putavi quam ut tibi absenti de reditu gratularer(祝う). cognoram(過去完) enim, ut vere scribam(未), te in consiliis mihi dandis(忠告する) nec fortiorem nec prudentiorem quam me ipsum nec etiam propter meam in te observantiam(敬愛) nimium(過度な) in custodia(保護) salutis meae diligentem(入念); eundemque te, qui primis temporibus erroris nostri aut potius furoris particeps et falsi timoris socius fuisses, acerbissime(苦しんで) discidium(別れ) nostrum tulisse plurimumque operae, studi, diligentiae, laboris ad conficiendum reditum meum contulisse.

ローマに到着してさ、真っ先に君へ安全に届く手紙の便が見つかったから、何をおいてもまず、ここにいない君に僕の帰還を「おめでとう」って伝えたくて筆をとったんだ。​だってさ、本当のことを言わせてもらうけど、僕がどん底だったあの時、君がくれたアドバイスって別に僕自身より勇敢だったわけでも、賢明だったわけでもなかったじゃない? それに、僕がこれまで君をどれだけ敬愛してきたかってことを考えても、君は僕の身の安全を守るために、そこまで過保護ってくらい必死になって動いてくれたわけでもなかった。それはよーく分かってたんだ。​だけどさ、その同じ君が、僕が道を見失った最初の頃や(いや、あれは狂気だったな)、根拠のない恐怖に怯えていた時に、一緒にその間違いや怯えを分かち合ってくれた。それどころか、僕たちが離れ離れにならなきゃいけなくなった時、誰よりも心を痛めて、苦しんでくれたのも君だった。そして、僕がこうしてローマに戻ってこられるように、君の使える時間も、熱意も、細やかな気配りも、骨折りも、それこそ持てるものすべてを注ぎ込んで尽力してくれた。​そういう君の姿を、僕はちゃんと知っていたからね。

[2] itaque hoc tibi vere affirmo, in maxima laetitia et exoptatissima(切望) gratulatione(祝福) unum ad cumulandum(完成) gaudium conspectum(姿) aut potius complexum(ハグ) mihi tuum defuisse. quem semel nactus si umquam dimisero(手放す) ac nisi etiam praetermissos fructus tuae suavitatis(優しさ) praeteriti temporis omnis exegero(取り立てる), profecto hac restitutione fortunae me ipse non satis dignum judicabo.

だからさ、これだけは本当に、君に心から言っておくよ。​今、僕はこれ以上ないほどの喜びと、ずっと待ち望んでいた祝福の嵐の中にいるんだけど、この最高の幸せを百パーセント完璧なものにするために、たった一つだけ足りないものがあるんだ。それはね、君の姿を見ること、いや、今すぐ君をこの腕で思いっきりハグすることだよ。​もしまた君に再会できたら、もう二度と手放したりしないからね。それどころか、僕たちが離れていたあの失われた時間を取り戻すみたいに、君のあのたまらない優しさや、一緒にいる楽しさを、これからはこれでもかってくらいガッツリ満喫させてもらうつもりさ。​もしそれができないくらいなら、僕はせっかく運命が返してくれたこの奇跡の復活に、ちっともふさわしくない男だって自分を責めちゃうよ。

[3] Nos adhuc in nostro statu quod difficillime recuperari(回復) posse arbitrati sumus, splendorem nostrum illum forensem(法廷の) et in senatu auctoritatem et apud viros bonos gratiam(声望), magis quam optaramus(過去完) consecuti sumus; in re autem familiari, quae quem ad modum fracta, dissipata, direpta sit non ignoras(知らない), valde laboramus, tuarumque non tam facultatum(財力), quas nostras esse judico, quam consiliorum ad colligendas et constituendas reliquias(残骸) nostras indigemus.

これまでのところ、僕の現在の立場について言うなら、最も回復しにくいと思っていたこと、つまり、法廷におけるあの輝き、元老院での影響力、そして良識派の人々の間での声望を、期待していた以上に取り戻すことができたよ。しかし、私有財産については非常に苦労しているんだ。君もよく知っているけど、どれほど壊滅し、散逸し、略奪されたことか。そして、散逸した残骸を集め、再建するために、君の財力よりは(それは君のものは僕のものだと思っているからね)、君のアドバイスが欲しいんだよ。

[4] Nunc etsi omnia aut scripta esse a tuis arbitror aut etiam nuntiis ac rumore perlata, tamen ea scribam brevi quae te puto potissimum ex meis litteris velle cognoscere.
Prid. Non. Sext. Dyrrachio sum profectus, ipso illo die quo lex est lata de nobis. Brundisium veni Non. Sext. ibi mihi Tulliola mea fuit praesto(近くに) natali suo ipso die, qui casu idem natalis erat et Brundisinae coloniae et tuae vicinae Salutis; quae res animadversa a multitudine summa Brundinisorum gratulatione celebrata est. a. d. †vi† Id. Sext. cognovi, cum Brundisi essem, litteris Quinti fratris mirifico studio omnium aetatum atque ordinum, incredibili concursu Italiae, legem comitiis centuriatis esse perlatam. inde a Brundisinis honestissime ornatus iter ita feci ut undique ad me cum gratulatione legati convenerint.

さて、今のところ、君は使用人などから、すべてをすでに手紙で知っているか、または使者や噂を通じて聞いているとは思うけど、それでも僕は、君が僕の手紙から特に知りたがっていると思うことを、簡潔に書いておくね。  八月四日に、僕はギリシアのデュッラキウムを出発した。それはちょうど僕に関する帰還法が可決された日だった。八月五日にブルンディシウム(=イタリアの踵)に到着した。そこで僕の可愛いトゥッリアが、ちょうど彼女の誕生日に出迎えてくれた。偶然にもその日は、ブルンディシウム植民市の創立記念日でもあり、君の近くのサルス神殿の祭日でもあった。この偶然に人々が気づくと、市民の大群衆が最高に祝賀を盛り上げた。八月十一日、僕がブルンディシウムに滞在中に、弟クイントゥスの手紙によって、あらゆる年齢層・身分の人々が、イタリア全土から信じられないほど集まって、驚くべき熱意をもって、百人隊民会で帰還法が可決されたことを知った。その後、僕はブルンディシウム市民から非常に丁重に見送られて出発したが、その旅の途中、至る所で使節が祝賀のために僕のもとに集まってきた。

[5] Ad urbem ita veni ut nemo ullius ordinis homo nomenclatori notus fuerit qui mihi obviam non venerit, praeter eos inimicos quibus id ipsum, se inimicos esse, non liceret aut dissimulare aut negare. cum venissem ad portam Capenam, gradus templorum ab infima(最下層) plebe completi erant. a qua plausu maximo cum esset mihi gratulatio significata, similis et frequentia et plausus me usque ad Capitolium celebravit in foroque et in ipso Capitolio miranda multitudo fuit. postridie in senatu, qui fuit dies Non. Sept., senatui gratias egimus.

僕がローマの街へと到着したとき、僕の名簿係に名前を知られているあらゆる階層の人々が、僕を迎えに出てきた。ただし、僕の敵である事を、隠すことも否定することも出来ない敵たちは除いて。​僕がカペーナ門に到着したときには、諸神殿の階段は最下層の平民たちで埋め尽くされていた。彼ら平民たちから最大級の拍手をもって祝福の意が示されると、それに劣らぬほどの群衆が拍手をしながら、僕をカピトリウムの丘までずっと伴い、称え続けた。広場においても、そしてカピトリウムの丘そのものにおいても、驚くべき数の群衆がひしめき合っていた。​その翌日、すなわち九月五日、元老院が開催され、僕は元老院に対して感謝の演説を行った。

[6] Eo biduo(2日後), cum esset annonae(穀物) summa caritas(高値) et homines ad theatrum primo, deinde ad senatum concurrissent, impulsu Clodi mea opera(私のせい) frumenti inopiam esse clamarent, cum per eos dies senatus de annona haberetur et ad ejus procurationem(世話) sermone(声) non solum plebis verum etiam bonorum Pompeius vocaretur idque ipse cuperet multitudoque a me nominatim ut id decernerem postularet, feci et accurate(入念に) sententiam(提案) dixi. cum abessent consulares, quod tuto se negarent posse sententiam dicere, praeter Messallam et Afranium, factum est senatus consultum in meam sententiam ut cum Pompeio ageretur ut eam rem susciperet, lexque ferretur. quo senatus consulto recitato continuo, cum multitudo more hoc insulso(悪趣味な) et novo plausum meo nomine recitando dedisset, habui contionem. eam omnes magistratus praesentes praeter unum praetorem et duos tribunos pl. dederunt.

その凱旋の二日後、九月七日、穀物価格が極限まで高騰して、人々が最初は劇場へ、次いで元老院へと押し寄せ、クロディウスの扇動に乗せられ「キケロのせいで穀物不足が起きている」と叫び立て、その数日間、元老院で穀物問題についての審議が行われ、その調達・監督の任務にポンペイウスを就けるべきだという話が、平民の間だけでなく、良識派の人々の間からも上がって来て、ポンペイウス自身もそれを望み、群衆もまた、僕がそれを元老院で提案するよう、名指しで要求してきたとき、​​僕は民衆の要求に応じて、入念に自身の提案を述べた。執政官経験者たちは、安全に発言することができないと主張して、メッサラとアフラニウスを除いて欠席したが、「ポンペイウスに対して、その任務の全権を引き受けるよう交渉し、しかるべき法案を提出する」という内容の僕の提案通りに元老院決議が通過した。​この元老院議決が民衆の前で読み上げられたとき、群衆は近頃の悪趣味な流行に従って、僕の名前が読み上げられると拍手喝采を送った。そこで、僕は民衆集会で演説を行った。その場にいた政務官たちも、一人の法務官と二人の護民官を除いて、全員が僕に演説の機会を与えてくれたのだ。

[7] Postridie senatus frequens et omnes consulares. nihil Pompeio postulanti negarunt. ille legatos quindecim(15) cum postularet, me principem nominavit et ad omnia me alterum se fore dixit. legem consules conscripserunt qua Pompeio per quinquennium(5年) omnis potestas rei frumentariae toto orbe terrarum daretur; alteram Messius, qui omnis pecuniae dat potestatem et adjungit classem et exercitum et maius imperium in provinciis quam sit eorum(総督) qui eas obtineant. illa nostra lex consularis nunc modesta videtur, haec Messi non ferenda. Pompeius illam velle se dicit, familiares(彼の側近) hanc. consulares duce Favonio fremunt; nos tacemus, et eo magis quod de domo nostra nihil adhuc pontifices responderant(過去完). qui si sustulerint religionem, aream praeclaram habemus, superficiem(建物) consules ex senatus consulto aestimabunt; sin aliter, demolientur, suo nomine locabunt, rem totam aestimabunt.

​その翌日、多くの議員が出席して元老院が開催され、執政官経験者たちは全員、ポンペイウスのどんな要求も拒まなかった。ポンペイウスは十五人の副官を要求した際、僕をその筆頭に指名し、あらゆる事柄において、僕を「もう一人の自分」として遇するつもりだと言った。執政官たちは、ポンペイウスに五年間にわたり、全世界における穀物問題の全権を与えるという法案を起草した。しかしポンペイウスの支持者であるメッシウス(護民官)は、もう一つの法案を提出したのだ。それは、ポンペイウスに全財産の管理権を与え、さらに艦隊と軍隊を付け加え、属州においては、現在そこを統治している総督たちよりも上位の命令権を付与するというものでした。僕の提案に基づいた執政官たちの法案は、今や穏当なものに思えるが、このメッシウスの法案は到底受け入れ難いものだ。ポンペイウス自身は前者を望んでいると言っていますが、彼の側近たちは後者を望んでいる。執政官経験者たちは、ファウォニウス(前護民官、カトの支持者)を前面に立てて不平を言うばかりだ。​こうした状況の中で僕は沈黙を保っているが、それは何よりも、僕の邸宅について、神祇官たちが未だに何の回答も出していないからだ。もし彼らが僕の家の敷地から宗教的な縛り(神聖化)を取り除いてくれるなら、僕はパラティヌスの丘の素晴らしい一等地を手にすることになる。そして建物の損害については、元老院議決に基づき、執政官たちがその価値を査定して補償してくれるだろう。しかし、もし結果が異なれば、彼らは現在の建物(神殿)を取り壊して、彼らの名において建て直し、土地建物全部の損失を査定することになる。

[8] Ita sunt res nostrae, 'ut in secundis fluxae(不安定), ut in adversis bonae'. in re familiari valde sumus, ut scis, perturbati. praeterea sunt quaedam domestica quae litteris non committo. Quintum fratrem insigni pietate, virtute, fide praeditum(持つ) sic amo ut debeo. te exspecto et oro ut matures(急ぐ) venire eoque animo venias ut me tuo consilio egere non sinas. alterius vitae quoddam initium ordimur(始める). jam quidam(誰か) qui nos absentis defenderunt incipiunt praesentibus(nobis) occulte irasci, aperte invidere. vehementer te requirimus.

僕の現状はまさに、「逆境にあっては確かなものが、順境にあってはむしろ移ろいやすい」といった有様だよ。家計の面では、君も知っての通り、非常に困窮し、混乱している。さらに、手紙には書き記すことのできない、家庭内の問題もいくつか抱えている。​一方で、際立った情愛と美徳、そして誠実さを備えた弟のことを、僕は当然そうあるべきであるように、心から愛しているよ。​僕は君の帰りを待ちわびているんだよ。お願いだ、どうか急いで来ておくれ。そして、僕が君の助言に不自由することのないようにしておくれ。​僕は今、いわば第二の人生の始まりを紡ぎ出そうとしているところだ。しかし、僕がローマに不在だったときには僕を擁護してくれた人たちが、いざ僕が目の前に戻ってくると、陰で腹を立てて、表立って嫉妬し始めている始末さ。​僕は、君という存在を激しく必要としているんだよ。


75(4.III)
Scr. Romae viii Kal. Dec. an. 57(§5)
CICERO ATTICO SAL.

前五十七年十一月二十三日、ローマ
キケロよりアッティクスへ(クロディウス率いる暴徒による凄まじい暴力と市街戦。ミロによる反撃)

[1] Avere(熱望) te certo scio cum scire quid hic agatur tum ea(しかも) a me scire, non quo certiora sint ea quae in oculis omnium geruntur si a me scribuntur quam cum ab aliis aut scribuntur tibi aut nuntiantur, sed velim perspicias ex meis litteris quo animo ea feram quae geruntur et qui sit hoc tempore aut mentis meae sensus aut omnino vitae status(立ち位置).

君が、ここで何が起こっているかを知りたがっているのはもちろんのこと、それをこの僕の文章で知りたがっているのだと、僕は確信しているよ。全員の目の前で起きているような出来事は、他の誰かが君に書いたり知らせたりしたからといって、僕が書くことで事実としてより正確になるわけじゃない。僕としては、僕が書く手紙を通して、これらの出来事を僕がどんな気持ちで受け止めているのか、そして今の僕の心情や人生の全体的な立ち位置がどうなっているのかを、君に見極めて欲しいんだ。

[2] Armatis hominibus a. d. III Non. Nov. expulsi sunt fabri(大工) de area(敷地) nostra, disturbata(破壊) porticus(回廊) Catuli, quae ex senatus consulto consulum locatione(請負) reficiebatur et ad tectum paene pervenerat, Quinti fratris domus primo fracta conjectu lapidum ex area nostra, deinde inflammata jussu Clodi inspectante(見守る) urbe conjectis ignibus, magna querela(不満) et gemitu non dicam bonorum, qui nescio an nulli sint, sed plane hominum omnium. ille vel ante demens ruere(暴走), post hunc vero furorem nihil nisi caedem(殺戮) inimicorum cogitare, vicatim(街区) ambire(練り歩く), servis aperte spem libertatis ostendere. etenim antea, cum judicium nolebat, habebat ille quidem difficilem manifestamque causam(弁明), sed tamen causam; poterat infitiari(否認), poterat in alios derivare(転嫁), poterat etiam aliquid jure(正当に) factum defendere: post has ruinas, incendia, rapinas desertus(見捨てられ) a suis vix jam †Decimum† dessignatorem(葬儀屋), vix Gellium retinet, servorum consiliis utitur; videt, si omnis quos vult palam occiderit, nihilo suam causam difficiliorem quam adhuc sit in judicio futuram.

十一月三日、武装した男たちによって、僕の敷地から大工たちが追い払われ、カトゥルスの回廊が破壊されてしまった。あの回廊は元老院議決に基づき執政官の請負で再建が進められていて、もうすぐ屋根が完成するところだったというのに。​さらに、僕の敷地から石が投げ込まれて弟クィントゥスの家がまず粉々に壊され、続いてクロディウスの命令により、松明が投げ込まれて火をつけられた。全ローマ市民が見守る中で火で焼き払われたんだ。良識派の者たち——いや、そんな人間がまだ残っているのかどうかは怪しいものだが——どころか、まさに人間という人間全員から、凄まじい不満と呻き声が巻き起こったよ。クロディウスの​奴は元々狂っていたが、以前にも増して暴走しており、この狂乱の後は政敵たちの殺戮以外には何も頭にない状態だ。街区という街区を練り歩き、奴隷たちには公然と解放の希望をちらつかせている。​というのも以前なら、奴が裁判を嫌がっていたとしても、確かに厳しく言い逃れのできない状況ではあったものの、一応は弁明の余地があった。容疑を否認することもできたし、他人に罪をなすりつけることもできたし、法的に正当に行われたことだと主張することすらできた。​しかし、こんな破壊、放火、強奪をやらかした後では、身内からも見捨てられ、辛うじて葬儀屋のデキムスやゲッリウスくらいしか手下に留めておけず、奴隷たちの知恵に頼る始末だ。奴は悟ったのだよ。自分が殺したい奴らを全員白昼堂々と殺したところで、裁判になった時の自分の立場は、現状よりこれ以上悪くなりようがないということをね。

[3] Itaque a. d. III Id. Nov. cum Sacra via descenderem, insecutus est me cum suis. clamor(怒号), lapides, fustes(棍棒), gladii; et haec improvisa omnia. discessi(避難>discedo) in vestibulum(玄関) Tetti Damionis. qui erant mecum facile operas(手下) aditu(接近) prohibuerunt(妨げる). ipse occidi potuit; sed ego diaeta(食事療法) curare incipio, chirurgiae(外科手術) taedet(懲り懲り). ille omnium vocibus cum se non ad judicium sed ad supplicium(処刑) praesens trudi(追い込む) videret, omnis Catilinas Acidinos postea reddidit. nam Milonis domum, eam quae est in Cermalo(ケルマルス), prid. Id. Nov. expugnare et incendere ita conatus est ut palam hora quinta cum scutis(盾) homines eductis gladiis, alios cum accensis facibus eduxerit(率いる). ipse domum P. Sullae pro castris(本陣) sibi ad eam impugnationem sumpserat(占拠). tum ex Anniana Milonis domo Q. Flaccus eduxit viros acris(猛者); occidit homines ex omni latrocinio Clodiano notissimos, ipsum cupivit, sed ille †ex interiorem aedium Sulla se in†. senatus postridie Id. domi Clodius. egregius Marcellinus, omnes acres. Metellus calumnia dicendi tempus exemit(浪費) adjuvante Appio, etiam hercule familiari tuo, de cuius constantia(一貫性) vitae tuae verissimae litterae. Sestius furere. ille(クロディウス) postea, si comitia sua non fierent, urbi minari. Milo proposita Marcellini sententia, quam ille de scripto ita dixerat ut totam nostram causam areae, incendiorum, periculi mei judicio complecteretur eaque omnia comitiis(選挙) anteferret, proscripsit(掲示) se per omnis dies comitialis de caelo servaturum.

だから十一月十一日、僕がサクラ・ウィア(聖道)を下っていた時、奴は手下どもを引き連れて追ってきたんだ。怒号、飛んでくる石、棍棒、そして引き抜かれた剣。まったくすべてが突如として起こった。​僕はテッティウス・ダミオの玄関へ避難した。僕に同行していた者たちが首尾よく入口を固め、奴らの手下どもを阻んでくれたよ。クロディウス自身、あの時殺してしまおうと思えば簡単に殺せたんだ。 だがね、僕は「食事療法」で治し始めることにしたのさ……もう「外科手術」には懲り懲りだからね。​奴は、あらゆる人々の言葉から、自分が裁判に引きずり出されるのではなく、その場で即座に処刑されるのだと悟ると、その後の振る舞いたるや、歴史上のあらゆるカティリナやアキディヌス(厳格な人物の代名詞)をも青ざめさせるほど暴走してみせた。​というのも、十一月十二日、奴はケルマルスにあるミロの邸宅を急襲し、焼き払おうと企てたのだ。午前十一時、盾を構え、剣を抜き、火のついた松明を持った男たちを堂々と率いてね。奴自身は、この攻撃の本陣としてプブリウス・スラの屋敷を占拠していた。​その時、ミロのアンニウス邸から、クィントゥス・フラックス(=ミロの手下)が猛者たちを率いて打って出た。フラックスはクロディウスの強盗団のなかでもとりわけ名うての悪党どもを殺戮した。クロディウス自身を討ち取ろうと肉薄したが、奴はスラ邸の奥深くへ逃げ込んで生き延びたのさ。​十一月十三日、元老院が開かれたが、クロディウスは家に閉じこもっていた。マルケリヌス(56年執政官)は素晴らしく、議員たちも皆熱気に溢れていた。だが、クロディウスの同調者である執政官メテッルス(ネポス)がフィリバスターと続けて時間を使い潰したのだ。アッピウスの手助けを受けてね——さらに、ああ、君が手紙で『彼の生き方には一貫性がある』なんて絶賛していた、君のお友達(=ホルテンシウス)もそこに加わったんだ。​セスティウスは激怒して荒れていた。その後、クロディウスは「もし自分の政務官選挙が実施されないなら、ローマ市全体を火の海にしてやる」と威嚇した。​マルケリヌスが「キケロの家の敷地問題、放火事件、そして彼の身の危険に関する裁判をすべて一括で審理し、それを選挙よりも優先させるべき」という見事な反対意見を文章から読み上げると、ミロはそれを掲示して「選挙が予定されているすべての日に、吉凶を占うために天候を監視する(=鳥卜権を行使して選挙を徹底妨害する)」と布告したのだ。

[4] contiones(街頭演説) turbulentae Metelli, temerariae Appi, furiosissimae Publi; haec tamen summa, nisi Milo in campo obnuntiasset(通告), comitia futura.

メテッルスの街頭演説は荒れ狂い、アッピウスの演説は無謀そのもの、そしてプブリウス(クロディウス)の演説に至っては狂気の沙汰だった。だが結局のところ彼らの演説の要旨といえば、「ミロが直接マルス広場で凶兆を通告してこない限りは、選挙を予定通り進める」という主張に過ぎなかったのだ。

A. d. xii Kal. Dec. Milo ante mediam noctem cum manu magna in campum venit. Clodius, cum haberet fugitivorum delectas copias, in campum ire non est ausus. Milo permansit ad meridiem mirifica hominum laetitia, summa cum gloria(栄誉). contentio fratrum trium turpis, fracta vis(暴力), contemptus(軽蔑され) furor(狂気). Metellus tamen postulat ut sibi postero die in foro obnuntietur(通告); nihil esse quod in campum nocte veniretur; se hora prima(朝一番) in comitio fore. itaque a. d. xi Kal. in comitium(集会場) Milo de nocte venit. Metellus cum prima luce furtim in campum itineribus †prope† deviis currebat; assequitur(追い付く) inter lucos hominem Milo, obnuntiat. ille se recepit(撤退) magno et turpi Q. Flacci convicio(罵倒). a. d. x Kal. nundinae(市場の日). contio biduo nulla.

​十一月十九日、ミロは大軍を率いて、夜半前にマルス広場へと乗り込んだ。クロディウスは精鋭の逃亡奴隷部隊を抱えていたものの、広場へ打って出る度胸はなかったのさ。ミロは正午まで広場に踏みとどまり、民衆の驚くべき歓喜と、この上ない栄誉を勝ち取った。クロディウス三兄弟の悪あがきは惨めなものとなり、彼らの暴力は打ち砕かれ、その狂気は失笑を買うのみとなった。​それでも執政官のメテッルスは、「翌日フォーラムで自分に凶兆を通告してくれ、夜中にマルス広場に行く必要なんてない、自分は朝一番に集会場に立つ」と要求してきた。​そこで十一月二十日、ミロは夜が明ける前に集会場へと向かった。ところがメテッルスはといえば、夜明けとともにこっそりと、抜け道を通ってマルス広場へ全力疾走していたんだよ。​ミロは聖なる森の中で奴に追いつき、正面から凶兆を通告して選挙をストップさせてやった。 メテッルスは、クィントゥス・フラックスからの凄まじく惨めな罵詈雑言を浴びながら引き下がっていったよ。​十一月二十一日は市場の日だ。この二日間、街頭演説は行われていない。

[5] A. d. viiii Kal. haec ego scribebam hora noctis nona. Milo campum jam tenebat. Marcellus candidatus ita stertebat(いびき) ut ego vicinus audirem. Clodi vestibulum vacuum sane mihi nuntiabatur: pauci pannosi(襤褸) sine lanterna. meo consilio(差し金) omnia illi fieri querebantur(泣き言), ignari quantum in illo heroe(奪ミロ) esset animi, quantum etiam consili(知略). miranda virtus(勇気) est. nova quaedam divina mitto(無視), sed haec summa(結論) est: comitia fore non arbitror, reum Publium, nisi ante occisus erit, fore a Milone puto, si se in turba(混乱) ei jam obtulerit(会う) occisum iri ab ipso Milone video. non dubitat(躊躇) facere, prae se fert(公言); casum(運命) illum nostrum non extimescit. numquam enim cuiusquam invidi(嫉妬) et perfidi consilio est usurus nec inerti(頼りにならない) nobilitati(貴族) crediturus.

十一月二十二日、僕は夜の午前三時にこの手紙を書いている。ミロはすでにマルス広場を占拠しているよ。立候補者のマルケッルスは大いびきをかいて寝ていて、隣の家の僕の耳にまで聞こえるほどだ! ​一方、クロディウスの屋敷の玄関には誰一人おらず、がらんどうだと報告が入っている。ランタンも持たないボロを着た奴が数人いる程度さ。奴らは「すべてキケロの差し金で動いている」と泣き言を言っているようだが、あの英雄ミロがどれほどの闘志と、どれほどの知略を秘めているかを何も分かっていないのだよ。実に見事な勇気だ。​何か神がかり的な奇跡でも起きない限り、結論はこうだ。選挙は行われないと僕はみている。​プブリウス(クロディウス)は、その前に殺されでもしない限り、ミロによって被告として起訴されるはずだ。​もし奴がこの混迷の中でミロの前に姿を現そうものなら、ミロ本人の手によってその場で殺されることになるだろう。 ​ミロはそれを実行するのに何の躊躇もなく、堂々と公言している。僕が味わったあの追放の苦い経験など、彼は何ひとつ恐れていないのだ。 なぜなら彼は、嫉妬深く背信的な奴らのアドバイスに従うつもりなど毛頭ないし、頼りにならない貴族どもを信用するつもりもないからね。

[6] Nos animo dumtaxat vigemus, etiam magis quam cum florebamus; re familiari(財産) comminuti(粉々) sumus. Quinti fratris tamen liberalitati pro facultatibus(財力) nostris, ne omnino exhaustus essem, illo recusante subsidiis amicorum respondemus(報いる). quid consili(方針) de omni nostro statu(立ち位置) capiamus te absente nescimus. qua re appropera(急ぐ).

​僕自身の気力に関して言えば、全盛期以上にみなぎっている。……だが、財政面では完全に打ちのめされてしまった。それでも、​弟クィントゥスの太っ腹には、僕がこれ以上無一文にならない範囲で僕自身の財力で応え、彼が断ろうとも友人たちの助けを借りて弁済しているところだ。​君が不在の今、自分たちのこのすべての立ち位置について、どのような方針を立てるべきなのか僕にはさっぱり分からない。だから、どうか急いで戻ってきてくれ。



80(4.V)
Scr. Anti paulo post superiorem (=c.xi Kal. Quint.,ut vid.,an. 56)
CICERO ATTICO SAL.

前書簡より程なく(=前五十六年六月二十日頃以降)、アンティウム
キケロよりアッティクスへ(カエサルに促されたポンペイウスの求めに応じて三頭政治支持へ転向する声明を出した。この経緯はAd Fam.20に詳しい)

[1] Ain tu? an me existimas(思う) ab ullo malle(不) mea legi probarique quam a te? cur igitur cuiquam misi prius? urgebar ab eo(カエサルかポンペイ) ad quem misi et non habebam exemplar(写し) duo. quin etiam (jam dudum enim circumrodo(齧る) quod devorandum est) subturpicula mihi videbatur esse παλινῳδία(撤回). sed valeant(さようなら) recta, vera, honesta consilia. non est credibile quae sit perfidia(裏切り) in istis principibus(指導者、元老院保守派), ut volunt esse (principes) et ut essent si quicquam haberent fidei(筋を通す). senseram(過去完)(perfidiam), noram(過去完) inductus(唆す), relictus, projectus(投げ出す) ab iis. tamen hoc eram animo(决心) ut cum iis(元老たち) in re publica(国政) consentirem. iidem erant qui fuerant(変わっていない). vix aliquando te auctore(助言) resipivi(正気に返る).

マジで言ってんの? 僕が書いたものを、君以外のやつに読んで評価してほしいなんて思うわけないじゃん。じゃあなんで他のやつに先に送ったのかって? いやさ、送った相手(=ポンペイウス)からめちゃくちゃ催促されてたし、手元に控えが一冊しかなかったんだよ。​ていうかさ――丸呑みしなきゃいけない毒薬を、いつまでも周りからちびちび齧ってるみたいな感じだったんだけど――あの『前言撤回(パリノーディア)』(=元老院で行なった三頭政治に反対する演説を取り消す声明)、自分でもちょっとダサくて恥ずかしいなって思ってたんだよね。でもさ、正しく真実で誠実な政治信念なんて、もう知るかって感じだよ。​あの元老院の偉いさんたちの裏切りっぷり、マジで信じられないよ。偉そうにしてたいくせに、ちょっとは筋を通せよって話。僕だってアイツらに乗せられて、見捨てられて、ポイ捨てされたから、アイツらの本性なんてとっくに分かってたはずなのにさ。それでも「共和国のために」って、アイツらと歩み寄ろうとしてたんだよ? なのにアイツら、相変わらず全然反省してないの。君のアドバイスがあって、僕もやっと正気に戻れたよ(=三頭政治と組むこと)……。

[2] Dices ea te suasisse quae facerem, non etiam ut scriberem. ego mehercule mihi necessitatem volui imponere huius novae conjunctionis(結合) ne qua mihi liceret relabi(逆戻り) ad illos qui etiam tum cum misereri mei debent non desinunt invidere. sed tamen modici(控え目) fuimus ἀποθεώσει(神格化), ut scripseram. erimus uberiores(盛大に), si et ille(カエサル) libenter accipiet et hi subringentur(顔をしかめる) qui villam me moleste(不快) ferunt habere quae Catuli fuerat, a Vettio me emisse non cogitant, qui domum negant oportuisse me aedificare, vendere aiunt oportere. sed quid ad hoc si, quibus sententiis dixi quod etiam ipsi probarent, laetati sunt tamen me contra Pompei voluntatem dixisse? finis sit. quoniam qui nihil possunt(権力) ii me nolunt amare, demus(接) operam ut ab iis qui possunt diligamur.

「僕が君にアドバイスしたのは、三頭同盟に従うことであって、そんな『前言撤回』をわざわざ書き記すことまでじゃないだろ」って君は言うんだろうね。​いや、誓ってもいいけど、僕は自分にこの新しい結びつき(=三頭派との同盟)を絶対に強制したかったんだよ。僕のことを同情すべき時にさえ、嫉妬するのをやめないアイツら(=元老院保守派)のところに、二度と後戻りできないようにね。​とはいえ、前に手紙で書いた通り、今回の「お世辞(アポテオーシス)」はかなり控えめにしておいたんだ。でももし、彼カエサルが喜んで受け取ってくれて、一方でアイツらが悔しがって顔をしかめるなら、次はもっと盛大に持ち上げてやるつもりさ。​アイツらは、僕がカトゥルスのものだった別荘を持ってることに腹を立ててるくせに、僕がそれをウェッティウスから正当に買ったってことは頭にないんだよ。僕が家を再建したことには「建てるべきじゃなかった」とか文句を言って、「売り払うべきだ」なんて言ってるんだ。​でもさ、これに比べたら何てことないよ――僕がアイツら自身も賛同するような演説を述べた時に、僕が「ポンペイの意向に反して発言した」ってことだけで、アイツらが大喜びした時のことと言ったら!​もう終わりにしよう。何の権力もない連中が僕を愛してくれないって言うんなら、権力のある連中に愛されるように精一杯やろうじゃないか。

[3] dices 'vellem jam pridem.' scio te voluisse et me asinum germanum fuisse. sed jam tempus est me ipsum a me amari, quando ab illis nullo modo possum.

「もっと早くそうしとけばよかったのに」って君は言うんだろうね。分かってるよ、君がずっとそう望んでいたことも、僕が生粋のドジなロバだったこともね。でも、あの連中(=元老院保守派)に愛されるのがどうやっても無理なんだから、そろそろ僕自身が自分自身を愛してやる時が来たんだよ。

[4] Domum meam quod crebro invisis(inviso訪れる) est mihi valde gratum. viaticam(cena旅行者の無事の帰還を祝う食事 ) Crassipes(キケロの娘トゥッリアの婚約者) praeripit(奪う). tu 'de via recta in hortos?' videtur commodius. ad te postridie scilicet; quid enim tua(interest)? sed viderimus.

君は僕の家に頻繁に立ち寄って様子を見てくれてるみたいで、本当に感謝してるよ。娘トゥッリアの婚約者のクラッシペスが帰還の歓迎ディナーを君から横取りするらしい。​君は「ローマに帰ってきて直行で郊外の庭園へ行くつもりかい。それってちょっと不真面目すぎない?」って言うのかい。いや、そっちの方が都合がいい気がするよ。もちろん、君のところにはその翌日に行くよ。だって君にとっちゃ、僕がいつ着こうが大したことじゃないだろ(笑)。 まあ、その時の状況で考えよう。

Bibliothecam(図書室) mihi tui pinxerunt(飾る) cum structione(本棚) et sittybis(付箋). eos velim laudes.

そうだ、君の書記たちが、本棚の組み立てから巻物のタイトル用付箋の貼り付けまで、僕の図書室を見事に飾り付けて仕上げてくれたよ。ぜひ彼らを褒めてやってほしいな。


82(4.VIIIa).
Scr. Anti vel in Tusculano c. xiv Kal. Dec., ut vid., an 56 Cicero Attico Sal.

前五六年十一月十七日頃(?)、アンティウムあるいはトゥスクルム
キケロよりアッティクスへ(三頭政治は執政官も勝手に決めて共和国を破壊していること)

[1] Apellas(解放奴隷) vix discesserat(去る), cum epistula. quid ais? putasne fore ut legem non ferat? dic, oro te, clarius; vix enim mihi exaudisse(聞き取る) videor. verum statim fac ut sciam, si modo tibi est commodum(時間がある).ludis(見世物) quidem quoniam dies est additus, eo etiam melius hic eum diem cum Dionysio conteremus(過ごす).

君の使いである解放奴隷のアペッラスが出発したと思ったら、すぐに入れ違いで君からの手紙が届いたよ。​ちょっと待って、マジで言ってる? あの男が法案を提出しないなんてことがあり得ると思うかい。たのむから、もっとはっきりと言ってくれよ。あまりのことに、自分の耳を疑っちまった。でももし君に時間があるなら、どういうことなのか今すぐ教えてくれ。​そうだ、見世物の日数が一日増えたことだし、それなら好都合だ。僕は別荘で、家庭教師のディオニュシオスと一緒にその日を気ままに勉強して返信を待つことにするよ。

[2] De Trebonio, prorsus tibi assentior. de Domitio,

'σύκῳ, μὰ τὴν Δήμητρα, σῦκον οὐδὲ ἓν
οὕτως ὅμοιον γέγονεν'

(eadem) quam est ista περίστασις(状況) nostrae(与), vel quod ab iisdem vel quod praeter opinionem vel quod viri boni nusquam (apparuerunt助ける); unum dissimile, quod huic merito. nam de ipso casu(災難) nescio an(多分) illud melius. quid enim hoc miserius quam eum qui tot annos quot habet designatus consul fuerit fieri consulem non posse, praesertim cum aut solus aut certe non plus quam cum altero petat? si vero id est, quod nescio an sit, ut non minus longas jam in codicillorum(手帳) fastis(リスト) futurorum consulum paginulas(ページ) habeant quam factorum(過去の), quid illo miserius nisi res publica, in qua ne speratur quidem melius quicquam?

トレボニウスの件については、全面的に君と同感だよ。ドミティウスの件に関しては、まさにこれだね。

​「デメテルに誓って、イチジクだってこれほどイチジクに似ちゃいない」

​彼が置かれたその状況(ペリスタシス)は、僕の置かれた状況と瓜二つだよ。同じ連中(=三頭政治家)によって引き起こされたという点でも、予想外だったという点でも、そして元老院の良識派がどこにも助けてくれないという点でもね。唯ひとつ違うのは、彼の場合は自業自得で当然の報いだということさ。ただ、災難そのものの惨めさについて言えば、彼の状況の方がもっと酷いんじゃないかな。​だってさ、生きてきた年数と同じくらい長期間「次期執政官」であり続けた男が、執政官になれないなんて、これ以上の惨劇があるかい。しかも、立候補しているのは彼一人か、せいぜいもう一人くらいだというのに。​もし奴らの手帳の「将来の執政官リスト」のページ数が、「過去の執政官リスト」と同じくらい長く伸びているという噂が本当なら(まあ実際そうなんだろうけど)、彼以上に惨めなものが何かあると思うかい。……まあ、何ひとつ改善の望みすら持てない、この共和国そのものを除けば、だけどね。

[3] De Natta ex tuis primum scivi litteris. oderam hominem. de poëmate quod quaeris, quid si cupiat effugere(逃げる)? quid? sinam? de Fabio Lusco quod eram exorsus(書きかける), homo peramans nostri semper fuit nec mihi umquam odio. satis enim acutus et permodestus ac bonae frugi(誠実). eum, quia non videbam, abesse putabam: audivi ex Gavio hoc Firmano Romae esse hominem et fuisse assiduum(ずっと). percussit(ショック) animum. dices 'tantulane(些細な) causa?' permulta ad me detulerat non dubia de Firmanis fratribus. quid sit quod se a me removerit, si modo removit, ignoro.

ナッタの件だけど、君の手紙で初めて知ったよ。まあ、僕はあの野郎が大嫌いだったけどね。僕の詩作(=亡命から復帰)について君が尋ねてくれた件だけど、もしその詩が世に出ることから逃れたがっているとしたらどうしよう。何だって?僕が許すとでも?​ファビウス・ルスクスについて書きかけていた話だけど、彼は昔からずっと僕を慕ってくれていたし、僕も彼を嫌ったことなんて一度もなかったんだ。彼はなかなかに切れ者だし、とても控えめで、誠実で頼りになる男だからね。​最近見かけなかったから、てっきり遠出しているものとばかり思っていたんだ。ところが、フィルムム出身のこのガウィウスから「あの男はローマにいるし、ずっとローマに詰めていたよ」と聞いてね……ガツンとショックを受けたよ。​君は「えっ、そんな些細なことで?」って言うかもしれない。でもね、彼はフィルムム出身の兄弟たち(=三頭政治家)に関する紛れもない決定的な情報を、僕に山ほどもたらしてくれていたんだ。彼が僕から距離を置いた理由が何なのか——もし本当に距離を置いたのだとすればだけど——僕にはまったく心当たりがないんだよ。

[4] De eo quod me mones, ut et πολιτικῶς me geram et τὴν ἔσω γραμμὴν teneam, ita faciam. sed opus est maiore prudentia(深謀遠慮), quam a te, ut soleo, petam. tu velim ex Fabio, si quem habes aditum, odorere(匂いを嗅ぐ) et istum convivam(会食仲間) tuum degustes(腹を探る) et ad me de his rebus et de omnibus cottidie scribas. ubi nihil erit quod scribas, id ipsum scribito. cura ut valeas.

君が僕に「上手く立ち回り(ポリティコス)」、そして「内側のラインを維持しろ(エソー・グランマ)」と忠告してくれた件だけど、うん、まさにその通りにするつもりだよ。ただ、そのためにはもっと高度な情報が必要でね。いつものように君のお知恵を借りたいんだ。​だから頼むよ、もし接点があるなら、例のファビウスから彼が何を考えているのか匂いを嗅ぎ取ってほしいんだ。それから君の会食仲間の腹の底も探っておいてくれ。そして、これらの件についても、その他のどんなことについても、毎日僕に手紙を書いてくれ。​書くことが何もないときには、「何もない」とだけ書いてくれればいいからさ。 体に気をつけてね。

83(4.VI) Scr. in Cumano c. xiv Kal. Apr., an. 55
CICERO ATTICO SAL.

前五十五年四月十九日頃、クマエ
キケロよりアッティクスへ(元執政官としての誇りを三頭政治家たちに踏みにじられた無力感の吐露)

[1] De Lentulo scilicet sic fero ut debeo. virum bonum et magnum hominem et in summa magnitudine animi multa humanitate temperatum perdidimus, nosque malo solacio sed non nullo tamen consolamur quod ipsius vicem(境遇) minime dolemus, non ut Saufeius et vestri, sed mehercule quia sic amabat patriam ut mihi aliquo deorum beneficio videatur ex ejus incendio(火災) esse ereptus(救い出す). nam quid foedius(屈辱的) nostra vita, praecipue mea? nam tu quidem, etsi es natura πολιτικός, tamen nullam habes propriam servitutem, communi uteris omnium;

レントゥルスの件だけど、もちろん僕も相応の悲しみを感じているよ。僕たちは、真の善人であり、偉大な人物であり、その最高の気高さを豊かな人間性で和らげた素晴らしい人物を失ってしまった。​悲しい慰めではあるけれど、それでも救いになるのは、彼自身の境遇については僕たちが少しも嘆く必要がないということだ。——いや、サウフェイウスや君たちエピクロス派みたいな考え方から言っているんじゃないよ。神々の何らかの恵みによって、祖国を愛する彼が崩壊する祖国の火災から救い出されたように僕には思えるからなんだ。​だって、僕たちの今の生活ほど、そして特に僕の生活ほど無惨で屈辱的なものが他にあるかい。というのも、君はといえば、根っからの政治的センス(ポリティコス)を持ちながらも、僕のように特定の権力者に仕える隷属には縛られておらず、誰もが受けている共通の隷属に身を置いているだけなのだから。

[2] ego vero, qui, si loquor de re publica quod oportet, insanus, si quod opus est servus existimor, si taceo, oppressus et captus, quo dolore esse debeo? quo sum scilicet, hoc etiam acriore quod ne dolere quidem possum ut non in te ingratus videar. quid si cessare libeat et in oti portum(港) confugere? nequiquam(無駄); immo etiam in bellum et in castra(陣営). ergo erimus ὀπαδοὶ(従者) qui ταγοὶ(指導者) esse noluimus? sic faciendum est; tibi enim ipsi, cui utinam semper paruissem, sic video placere(君は思う). reliquum jam est 'Σπάρταν(スパルタ) ἔλαχες, ταύταν κόσμει'. non mehercule possum et Philoxeno(フィロクセノス) ignosco(非難しない) qui reduci in carcerem maluit. verum tamen id ipsum mecum in his locis commentor(訓練) ut ista(現実) probem, idque tu cum una erimus confirmabis(励ます). a te litteras crebro ad me scribi video, sed omnis uno tempore accepi. quae res etiam auxit dolorem meum. casu enim trinas(三通の手紙) ante legeram quibus meliuscule(少し良く) Lentulo esse scriptum erat. ecce quartae fulmen(雷)! sed ille, ut scripsi, non miser, nos vero ferrei(鉄の).

で、僕の方はどうかだって? 共和国について語るべき筋道を語れば「狂人」扱いされ、三頭政治家たちに都合のいいことを語れば「奴隷」と見なされ、黙っていれば「屈服して捕らわれた奴」だと思われる。……一体僕はどれほどの苦痛を感じるべきなんだろう。実際、とてつもない苦痛を感じているよ。それも、悲しむことすら、君に対して恩知らずに見えてしまうからこそ、なおさら苛烈な苦痛なんだ。​じゃあ、いっそのこと政治を辞めて、静寂という穏やかな港へ逃げ込めばいいって? 無駄だよ。それどころか、彼らの戦争へ、彼らの陣営へと連れ出されるんだ。それじゃあ何かい。指導者(タゴイ)になるのを拒んだ僕たちは、これからは従者・手下(オパドイ)になれと言うのかい。​ああ、そうするしかないんだろうね。だって、君自身——ああ、昔からずっと君の言うことに従っていればよかった!——君自身もそれがベストだと思っているみたいだからね。​あとはもう、あの言葉通りだ。「スパルタを引き当てたなら、そこを飾れ(与えられた運命を受け入れろ)」。冗談じゃない、僕には到底無理だ。「ディオニュシオスの下手な詩を褒めるくらいなら牢獄へ連れ戻してくれ」と頼んだフィロクセノスの気持ちが今なら痛いほどよく分かるよ。 ​とはいえ、僕はこの地で、まさにその嫌な現実を受け入れられるよう自分に言い聞かせているところさ。君も僕たちと合流したら、その決意を後押ししてくれよ。​君からの手紙は頻繁に届いているみたいだけど、一度にまとめて受け取ったよ。それがまた僕の悲しみを倍増させたんだ。偶然にも、最初に読んだ三通には「レントゥルスの容態は少し持ち直した」と書かれていた。ところが、四通目でドカンと雷が落ちたんだ。でもまあ、さっき書いたように、彼は哀れなんかじゃない。哀れなのは、こんな状況になっても図々しく生き永らえている、僕たち鉄の心を持った人間の方だよ。

[3] Quod me admones ut scribam illa Hortensiana, in alia incidi, non immemor istius mandati tui, sed mehercule incipiendo refugi ne qui videor stulte illius amici intemperiem tulisse rursus stulte injuriam illius faciam illustrem si quid scripsero, et simul ne βαθύτης mea, quae in agendo apparuit in scribendo sit occultior et aliquid satisfactio levitatis habere videatur.

[4] sed viderimus. tu modo quam saepissime ad me aliquid.

Epistulam Lucceio quam misi, qua meas res ut scribat rogo, fac ut ab eo sumas (valde bella est) eumque ut approperet adhorteris, et quod mihi se ita facturum rescripsit agas gratias, domum nostram quoad poteris invisas, Vestorio aliquid significes. valde enim est in me liberalis.


84(4.X)
Scr. in Cttn:ano ix K. Mat an. 55
CICERO ATTICO SAL.

[1] Puteolis magnus est rumor Ptolomaeum esse in regno. si quid habes certius velim scire. ego hic pascor bibliotheca Fausti. fortasse tu putabas his rebus Puteolanis et Lucrinensibus. ne ista quidem desunt. sed mehercule (ut) a ceteris oblectationibus deseror [et] voluptatum propter rem publicam, sic litteris sustentor et recreor maloque in illa tua sedecula quam habes sub imagine Aristotelis sedere quam in istorum sella curuli tecumque apud te ambulare quam cum eo quocum video esse ambulandum. sed de illa ambulatione fors viderit aut si qui est qui curet deus;

[2] nostram ambulationem et Laconicum eaque quae Cyrea sint velim quod poterit invisas et urgeas Philotimum ut properet, ut possim tibi aliquid in eo genere respondere. Pompeius in Cumanum parilibus venit. misit ad me statim qui salutem nuntiaret. ad eum postridie mane vadebam, cum haec scripsi.


90(4.XV)
Scr. Romae vi K. Sext. an. 54 (§8)
CICERO ATTICO SAL.

[1] De Eutychide gratum qui vetere praenomine, novo nomine T. erit Caecilius, ut est ex me et ex te junctus Dionysius M. Pomponius.

解放奴隷とされたエウテュキデスの件、非常に嬉しく思う。彼は君の養父の古い個人名と新しい氏族名を受け継ぎ、ティトゥス・カエキリウスとなるわけだね。それは、ディオニュシオスが僕と君の二人の名前を結びつけたマルクス・ポンポニウスと同じようなものだ。

valde mehercule mihi gratum est Eutychidem tua erga me benevolentia suam illam in meo dolore συμπάθειαν neque tum mihi obscuram neque post(副) ingratam fuisse.

本当に、エウテュキデスが、僕に対する君の好意の表れで解放されたことで、僕が追放の苦しみにあった時に見せた彼の同情(シュンパテイア)に、当時の僕も気付いており、その後も決して忘れていなかったことを身を以て知ったことが、僕には心から嬉しく思われる。

[2] Iter Asiaticum tuum puto tibi suscipiendum(引き受ける) fuisse; numquam enim tu sine justissima causa tam longe a tot tuis et hominibus et rebus carissimis et suavissimis abesse voluisses. sed humanitatem tuam amoremque in tuos reditus celeritas declarabit.

君のこの小アジアへの旅は、君にとってどうしても引き受けざるを得ないものだったのだろうと僕は思っている。なぜなら、それほどまでに正当な理由がなければ、あれほど多くの、君にとって最も親しく、また最も心地よい人々や物事から、これほど遠く離れて長居したいと君が望むはずがないからだ。しかし、君の人間味と親しい人々への愛の深さは、帰国の素早さが証明してくれることだろう。

sed vereor ne lepore(魅力) suo detineat diutius praetor(属州総督) Clodius et homo pereruditus(博識), ut aiunt, et nunc quidem deditus Graecis litteris Pituanius. sed si vis homo esse, recipe te(戻る) ad nos ad quod tempus confirmasti(断言). cum illis tamen cum salvi venerint Romae vivere(楽しむ) licebit.

もっとも、僕が心配しているのは、属州総督のクロディウスがその魅力によって、また、世間で言われているように大変な博識であり、現在はギリシア文学に没頭しているというピトゥアニウスが、君を現地に長く引き留めてしまうのではないかということだ。だが、もし君がまともな人間でありたいなら、君が約束したあの時期までに、僕たちのところへ戻ってきておくれ。君は彼らとは、彼らが無事にローマに帰ってきてから、いくらでも一緒に過ごせるのだから。

[3] Avere(熱望する) te scribis accipere aliquid a me litterarum. dedi ac multis quidem de rebus ἡμερολεγδόν perscripta omnia; sed ut conicio(推測), quoniam mihi non videris in Epiro diu fuisse, redditas(配達) tibi non arbitror.

君は、僕からの何かしらの手紙を受け取ることを熱望していると書いてきているね。僕はすでに、多くの事について日誌のように(ヘーメロレグドン)すべてを詳細に書き記した手紙を出した。しかし、僕の推測では、君はエペイロス(ギリシア西部の地名)に長く滞在しなかったようなので、その手紙はまだ君に届いていないのではと思っている。

genus autem mearum ad te quidem litterarum ejus modi fere est ut non libeat cuiquam dare nisi de quo exploratum(確実) sit tibi eum redditurum.

そもそも、君に宛てた僕の手紙は、君に確実に届けてくれる人物以外、誰にでも託せる気にならないような類いのものなのだ。

[4] Nunc Romanas res accipe. a.d.iiii Nonas Quintilis(7月) Sufenas et Cato absoluti, Procilius condemnatus. ex quo intellectum est τρισαρεοπαγίτας ambitum(買収), comitia(選挙), interregnum, majestatem, totam denique rem publicam flocci non facere(何とも思わない), patrem familias domi suae occidi nolle, neque tamen id ipsum abunde; nam absolverunt(無罪) xxii, condemnarunt(有罪) xxviii.

さて、ローマの近況について伝えよう。七月四日、スフェナスとガイウス・カト(二人は前56年護民官)は無罪となり、プロキリウスは有罪判決を受けた。このことから、あの超一流のアレオパゴス裁判員様たち(トリサレオパギタス)は、選挙違反も、選挙そのものも、執政官空位期間(三頭政治派の選挙妨害で翌年の執政官が選ばれないこと)も、国家の威厳を踏みにじる反逆罪も、つまるところ国家全体を塵(ちり)ほどにも思っていず、彼らが考えているのは、せいぜい自分の家に暴徒が押し寄せて殺されるのだけは勘弁してくれということだけだ(そこでプロキリウスの自宅乱入の暴力罪だけは、かろうじて有罪にした)ということが明らかになった。とはいえ、その有罪とする判断さえも圧倒的なものではなかった。というのも、無罪に投じた者が二十二名、有罪に投じた者が二十八名だったからだ。

Publius sane diserto(雄弁な) epilogo(締め括り) lacriminans mentis judicum commoverat. Hortalus(ホルテンシウス) in ea causa fuit cuius modi solet. nos verbum nullum; verita(恐れる) est enim pusilla(小さい), quae nunc laborat, ne animum Publi offenderem.

弁護側に回った宿敵プブリウス・クロディウスが、実に雄弁な最終弁論を行い、涙を流して裁判員たちの心を動かした(だから無罪票が二十二票も入った)。ホルテンシウスも、この裁判で彼がいつもやるような調子で弁護に加わった。僕は一言も発しなかった。なぜなら、いま体調不良の僕の愛しき娘(トゥッリア)が、僕が被告を攻撃することでプブリウスの感情を害することを恐れたからだ。

[5] His rebus actis Reatini me ad sua Τέμπη duxerunt ut agerem causam contra Interamnatis apud consules et decem legatos, qua lacus Velinus a M'. Curio emissus interciso monte in Narem defluit; ex quo est illa siccata et umida tamen modice Rosia. vixi cum Axio; quin etiam me ad septem aquas duxit.

これらの用事を片付けると、レアーテ(現リエーティ)の人々は僕を彼らのテンペ(風光明媚な谷)へと案内した。執政官たちと十人の使節団の前で、インテラムナ(現テルニ)の人々を相手に、彼らの訴訟を執り行うためだ。この裁判の争点は、マニウス・クリウスが山を切り開いてウェリヌス湖(現ピエディルーコ湖)の水を流出させたために(マルモレの滝)、その水がナル川(現ネーラ川)へと流れ込んでいることだ。そのおかげで、あのかつて沼地だったロシアの地(レアーテ側)は乾燥し、それでいて適度な潤いを保っている。僕はアクシウスの家に滞在した。それどころか、彼は僕を七つの水源の湖へも連れて行ってくれた(『スカウルス弁護』27参照)。

[6] Redii Romam Fontei causa a.d. vii Idus Quint. veni spectatum, primum magno et aequabili plausu. ― sed hoc ne curaris, ego ineptus qui scripserim.

僕はフォンテイウスの裁判のために、七月九日にローマに戻った。劇場へ観劇に赴いたのだが、まず僕に対して大きく、そして万雷の拍手が送られた。――だが、こんな自慢話は忘れてくれ。こんなことを手紙に書いてしまうなんて、僕も子供っぽかったかな。

deinde Antiphonti operam. is erat ante manu missus quam productus. ne diutius pendeas(気をもむ), palmam(勝利) tulit. sed nihil tam pusillum, nihil tam sine voce, nihil tam . . . verum haec tu tecum habeto. in Andromacha tamen maior fuit quam Astyanax, in ceteris parem habuit neminem.

それから、役者アンティポンの舞台に時間を割いた。彼は(名演への配慮か)舞台に引っ張り出される前に、すでに奴隷から解放されていた。君をこれ以上じらさないように結論を言えば、彼は優勝を手にした。しかし、あれほどちっぽけで、あれほど声が出ず、あれほど……な役者は見たことがない。まあ、この話はここだけの秘密にしておいてくれ。それでも、アンドロマケ役では、彼は幼児のアスティアナクスよりは大きく見えたよ。その他の点では、彼に並ぶひどい者は誰もいなかった。

quaeris nunc de Arbuscula. valde placuit(喝采される). ludi magnifici et grati; venatio in aliud tempus dilata.

さて、君は女優のアルブスクラ(ホラティウス『風刺詩』1.10.77)について尋ねていたね。彼女は非常に大好評だった。競技会は壮大で、人々を喜ばせるものだった。野獣狩りの催しは、また別の機会に延期された。

[7] Sequere nunc me in campum. ardet ambitus. 'σῆμα δέ τοι ἐρέω': faenus(利息) ex triente(月1/3厘) Idibus Quintilibus factum erat bessibus(2/3).

さあ、僕と一緒にカンプスの選挙会場に目を向けてくれ。買収が燃え上がっている。 「顕著のきざし今告げむ」(ホメロス)。七月月十五日の満月の日に、利息が年4%から年8%へと跳ね上がった。

dices 'istuc quidem non moleste fero.' o virum! o civem!

君は「それなら僕は一向に困らない(金貸しとして儲かるから)」と言うだろう。おお、なんという立派な男、なんという市民だ。

Memmium Caesaris(→) omnes opes(主) confirmant. cum eo Domitium consules junxerunt, qua pactione(密約) epistulae(与) committere non audeo. Pompeius fremit(不平), queritur, Scauro studet(支持); sed utrum(副) fronte(建前) an mente(本音) dubitatur.

カエサルのあらゆる権力と財力が、メンミウスの当選を確実にしようとしている。現職の執政官たちは、そのメンミウスにドミティウスを組み合わせたが、彼らが交わした密約については、手紙に書く勇気すら僕にはない(=91.2に書いている)。ポンペイウスは不満を鳴らし、愚痴をこぼし、スカウルスを支持しているが、それが彼の建前か本音かは疑わしい。

ἐξοχὴ in nullo est; pecunia omnium dignitatem exaequat. Messalla languet(元気がない), non quo aut animus desit aut amici, sed coitio(共謀) consulum et Pompeius obsunt(邪魔する). ea comitia puto fore ut ducantur(延ばす).

誰一人として傑出した者(エクソケー)はいない。誰もが金で買収に走っている。 メッサラは勢いを欠いているが、それは彼に気概や友人が足りないからではなく、執政官たちの談合とポンペイウスが障害になっているからだ。この選挙は混乱で延期されることになるだろう。

tribunicii candidati(候補者) jurarunt(誓う) se arbitrio(裁定) Catonis petituros(選挙を戦う). apud eum HS(milia) quingena(500) deposuerunt(預ける) ut, qui a Catone damnatus esset, id(その金) perderet et competitoribus tribueretur.

護民官の候補者たちは、小カトの裁定に従って選挙戦を戦うと誓い合った。彼らはカトのもとにそれぞれ五十万セステルティウスの保証金を預け、カトによって不正ありと判定された者はその金を没収され、他の候補者に分配されることになっている。

[8] Haec ego pridie scribebam quam comitia fore putabantur. sed ad te v Kal. Sextil. si facta erunt et tabellarius non erit profectus, tota comitia perscribam. quae si, ut putantur, gratuita(買収なし) fuerint, plus unus Cato potuerit quam omnes leges omnesque judices.

以上のことを、僕は選挙が行われるはずの日の前日に書いている。 しかし、もし選挙が無事に行われ、かつ配達人がまだ出発していなければ、七月二十八日に、選挙の全容を詳しく書き送るつもりだ。もしこの選挙が、下馬評通り無買収で行われるならば、たった一人のカトの力が、すべての法律や裁判員たちの力を上回ったことになるだろう(=弟宛書簡19.4と同文)。

[9] Messius defendebatur a nobis de legatione revocatus; nam eum Caesari legarat Appius. Servilius edixit ut adesset. tribus(複対 部族) habet Pomptinam, Velinam, Maeciam. pugnatur acriter; agitur tamen satis.

僕はメッシウスの弁護をしているところだ(=キケロ帰還に尽力した)。 彼はカエサルのもとでの副官の職から召喚された。アッピウス(執政官)が彼をカエサルの副官に任命していたのだが、セルウィリウス(法務官)が出廷を命じたのだ。裁判員の部族(=リキニウス法によって原告が選ぶ)としてポンプティナ族、ウェリナ族、マエキア属州の三部族がえらばれた。戦いは激しいが、弁護は十分にうまく運んでいる。

deinde me expedio(終わる) ad Drusum, inde ad Scaurum. parantur orationibus indices gloriosi. fortasse accedent etiam consules designati. in quibus si Scaurus non fuerit, in hoc judicio valde laborabit.

これが終われば、僕はドルススの弁護、その次はスカウルスの弁護へと取りかかる。僕の弁論集のために、輝かしい裁判の目録が用意されているところだ。おそらく、次期執政官たちの名前もこれに加わることになるだろう。もしスカウルスがその中に含まれなければ、彼はこの裁判で非常に苦しむことになる。

[10] Ex Quinti fratris litteris suspicor jam eum esse in Britannia. suspenso animo exspecto quid agat. illud quidem sumus adepti(獲得), quod multis et magnis indiciis(報告) possumus judicare, nos Caesari et carissimos et jucundissimos esse.

弟クィントゥの手紙から察するに、彼はすでにブリタニアに上陸しているようだ。 僕は彼がどうしているか、ハラハラしながら吉報を待っている。しかし、一つだけ僕たちが手に入れた確実な成果がある。多くの大いなる兆候から判断して、僕たちがカエサルにとって非常に親しく、かつ愉快な存在になっているということだ。

Dionysium velim salvere jubeas et eum roges ut te hortetur quam primum venias, ut possit Ciceronem meum atque etiam me ipsum erudire(教育).

家庭教師のディオニュシウスにはくれぐれもよろしく伝えてほしい。僕の息子(小キケロ)と、そして僕自身をも教育するために、君にできるだけ早くローマに来るよう促すように彼に言ってくれ。


94(5.I)
Scr. Minturnis iii aut prid. Non. Mai. an. 51
CICERO ATTICO SAL.

前五十一年五月五日か六日
キケロよりアッティクスへ(キケロが小アジアへ赴任のために旅立つ別れの手紙)

[1] Ego vero(そうだ) et tuum in discessu vidi animum et meo(animo) sum ipse testis; quo magis erit tibi videndum ne quid novi decernatur, ut hoc nostrum(形) desiderium ne plus sit annuum(複属).

そうだよ、あの別れの瞬間、君がどれほど心を痛めていたか、僕は確かにこの目で見たし、僕自身の心の悲しみについては僕自身が目撃者だ。それだけに、この僕たちの離れ離れの切ない期間を一年を越えて延ばすような、新しい決議が採択されないよう目を光らせる君の役割りは大きい。

[2] De Annio Saturnino, curasti(完 処理) probe(見事に). de satis dando vero, te rogo, quoad eris Romae, tu ut satis des; et sunt aliquot satisdationes(担保付け) secundum(伴う) mancipium(買付け), veluti Mennianorum praediorum(土地) vel Atilianorum.

アンニウス・サトゥルニヌスの件については、実に見事に処理してくれたね、感謝します。​しかし、あの債務保証の件にいたっては、まさにこれこ君にくれぐれも頼みたい。どうか君がローマに滞在しているうちに、君の手で担保の提供を完了させておいてほしい。現に、メンニウス家やアティリウス家の旧所領の売買にともなう、未処理の保証案件がいくつか残っているはずだから。

de Oppio, factum est ut volui, et maxime quod de DCCC aperuisti; quae quidem ego utique(とにかく) vel versura(借換) facta solvi volo, ne extrema exactio(取立て) nostrorum nominum(借金) exspectetur.

オッピウス(カエサルの財務担当)については、すべて僕の望み通りに運んでくれた。とりわけ、あの八十万セステルティウスについて、君がカエサル側と交渉の窓口であるオッピウスに返済の意思を明確にしてくれたことは、最大の功績だ。​この件に関しては、たとえ他から借り換えをしてでも、僕は何としても今すぐ全額を返済してしまいたいと考えている。僕の身内が、僕の留守中に借金の最終取り立てを突きつけらるような事態を待つことだけは、絶対に避けねばなりませんからな!

[3] Nunc venio ad transversum illum extremae(>extremus) epistulae tuae versiculum(短い) in quo me admones de sorore. quae res se sic habet.

さて、ここからは、君の手紙のいちばん最後に横向きに書き殴られていた、あの妹ポンポニアの件で頼むという一文についてお答えしよう。事の真相は、まさに次のような有様だった。

Ut veni in Arpinas, cum ad me frater venisset, in primis nobis sermo isque multus de te fuit. ex quo ego veni ad ea quae fueramus ego et tu inter nos de sorore in Tusculano locuti.

​​僕がアルピヌムの別荘に到着すると、すぐに弟のクィントゥスがやってきて、僕たちはまず何よりも先に、君のことについて大いに語り合った。そこから僕は、かつて君と僕がトゥスクルムの別荘で話し合っていた君の妹君の夫婦関係に関する話題へと、自然に話を向けた。

nihil tam vidi mite, nihil tam placatum(寛容) quam tum meus frater erat in sororem tuam, ut, etiam si qua fuerat ex ratione sumpta offensio(喧嘩), non appareret. ille sic dies(abiit).

するとどうだろう。そのときの弟は、妻に対してこれ以上ないほど穏やかで、実に見事に寛大な 態度を見せていたではないか。​たとえ彼が過去に何かの理由で腹を立てたにせよ、そんな気配など微塵も感じられないほどだったよ。その日は、そんな風にして穏やかに過ぎていった。

postridie ex Arpinati profecti sumus. Ut in Arcano Quintus maneret dies(主festus) fecit(させる→ut); ego Aquini(mansi), sed prandimus(昼食) in Arcano (nosti hunc fundum(農地)).

ところが、その翌日、僕たちがアルピヌムを発った時のこと、クィントゥスは祭りがあってアルカヌムの領地に滞在することになり、僕はアクィヌムに泊まったのだが、昼食だけはアルカヌムの邸宅で一緒に摂ることにした。君もあの所領はよく知っているよね。

quo ut venimus, humanissime Quintus 'Pomponia' inquit 'tu invita mulieres, ego accivero(未完accio呼ぶ) pueros.' nihil potuit, mihi quidem ut visum est, dulcius idque cum verbis tum etiam animo ac vultu.

​​僕たちがそこへ到着すると、クィントゥスはこれ以上ないほど紳士的にこう言った。「ポンポニア、お前は女性陣を席へ招いておくれ。男性陣たちは、僕がこちらへ呼び寄せるからね」と。​僕の目から見る限り、それは言葉遣いにおいても、また彼の本心や表情からしても、これ以上なく愛想の良い態度だった。​

at illa audientibus nobis 'ego ipsa sum' inquit 'hic hospita(他人),' id autem ex eo, ut opinor, quod antecesserat Statius ut prandium nobis videret. tum Quintus 'en(ほら)' inquit mihi 'haec ego patior cottidie.'

ところが、彼女ときたら、我々一同に聞えよがしに、こう言い放ったのさ。「私なんて、この家ではただの余所者ですもの。私にどうしろって言うの」と。​思うに彼女がへそを曲げたのは、クィントゥスの解放奴隷のスタティウスが、彼女の先を越して、僕たちの昼食の手配をしたことが気に入らなかったのだろう。​それを食らったクィントゥスは、僕の方を向き、こう嘆くしかなかった。「ほら見ただろう、兄さん。僕は毎日、こんな苦行 に耐えているんだよ」とね。

[4] dices 'quid, quaeso, istuc erat?' magnum; itaque me ipsum commoverat; sic absurde et aspere verbis vultuque responderat. dissimulavi dolens.

​君はきっと「なんだ、些細な諍い じゃないか」と言うかもしれない。​いや、大問題だったんだ。現にこの僕自身が、横で見ていてひどく動揺 したんだから。それほどまでに、彼女の言葉と表情による拒絶は、理不尽で、険悪なものだった。僕は内心、非常に腹を立て ながらも、その場では気づかぬ振りを決め込んだ。

discubuimus omnes praeter illam, cui tamen Quintus de mensa misit; illa rejecit. quid multa? nihil meo fratre lenius, nihil asperius tua sorore mihi visum est; et multa praetereo quae tum mihi maiori stomacho quam ipsi Quinto fuerunt.

​さて、一同着席して食事が始まったが、彼女だけは席につこうとしなかった。それでもクィントゥスは、自分のテーブルからわざわざ料理を彼女のもとへ届けさせたんだ。ところが彼女は、それを汚いものでも見るかのように突き返し た。​これ以上、何を語る必要があるだろう。僕の目には、あの時の弟ほど耐え忍んで穏やかだった者はなく、君の妹ほど容赦なく棘があった者はいないと映った。しかも僕は、あの時、当のクィントゥス以上に胃袋をムカムカさせた数々の非礼について、今はあえて書かずに省いている。

ego inde Aquinum. Quintus in Arcano remansit et Aquinum ad me postridie mane venit mihique narravit nec secum illam dormire voluisse et cum discessura esset fuisse ejus modi qualem ego vidissem.

​僕はそこから 居心地が悪くなって アクィヌムへと向かった。クィントゥスはアルカヌムに残り、翌朝早く、アクィヌムの僕のところへやって来て、僕にこう明かしたんだ――彼女はゆうべ、同じベッドで寝ることすら拒否したのだと。そして彼女が所領から立ち去る間際のあの態度も、まさに僕が昨日目撃した通りの最悪な有様だったと。

quid quaeris? vel ipsi hoc dicas licet, humanitatem ei meo judicio illo die defuisse. haec ad te scripsi, fortasse pluribus quam necesse fuit, ut videres tuas quoque esse partis instituendi et monendi.

​これ以上、何を詮索する必要があるだろうか。君自身が彼女に直接この通り伝えてもらっても一向に構わない。あの日、彼女にはおよそ人の情けというものが完全に欠落していたというのが、僕の偽らざる評価だ。​必要以上に長々と書いてしまったかもしれないが、これだけのことを書き連ねたのも、君の側にもまた、彼女をしっかりと教育し、諭すべき責任 があると分かってほしかったからだ。

[5] Reliquum est ut ante quam proficiscare mandata nostra exhaurias, scribas ad me omnia, Pomptinum extrudas, cum profectus eris cures ut sciam, sic habeas, nihil mehercule te mihi nec carius esse nec suavius.

さて、あとは君がローマを出発する前に、僕が頼んでおいた用事をすべて片付けてくれること、そしてどんな些細なことでも僕に手紙で書き送ってくれること、さらには僕の副官であるあのポンプティヌスを「早く赴任地へ向かえ」と後ろから叩き出して暮れること、そして君が実際に出発した際には、必ずその旨を僕に知らせてくれるよう手配すること、これらをお願いするのみだ。​そして、これだけは信じていてほしい。ヘラクレスに誓って、僕にとって君以上に愛おしく、君以上に心地よい存在など、この世に誰一人として存在しないのだということを。

A. Torquatum amantissime dimisi Minturnis, optimum virum; cui me ad te scripsisse aliquid in sermone significes velim.

​追伸。実に見事な大人物であるアウルス・トルクァトゥス(=『善悪の究極について』の主役になる人物)を、ここミントゥルナイの地で、最大級の親愛の情をもって別れた。ついてはローマで君が彼と会話をする折にでも、「キケロ先輩が君のことを手紙で褒めていたよ」と、それとなく伝えておいてくれると嬉しい。


103(5.X)
Scr. Athenis prid. K. aut K. Quint. an. 51
CICERO ATTICO SAL.

[1] Ut Athenas a.d. vi Kal. Quintilis veneram, exspectabam ibi jam quartum diem Pomptinum neque de ejus adventu certi quicquam habebam. eram autem totus, crede mihi, tecum et, quamquam sine iis per me ipse, tamen acrius vestigiis tuis monitus de te cogitabam. quid quaeris? non mehercule alius ullus sermo nisi de te.

[2] sed tu de me ipso aliquid scire fortasse mavis. haec sunt. adhuc sumptus nec in me aut publice aut privatim nec in quemquam comitum. nihil accipitur lege Julia, nihil ab hospite. persuasum est omnibus meis serviendum esse famae meae. belle adhuc. hoc animadversum Graecorum laude et multo sermone celebratur. quod superest, elaboratur in hoc a me, sicut tibi sensi placere. sed haec tum laudemus cum erunt perorata.

[3] reliqua sunt ejus modi ut meum consilium saepe reprehendam quod non aliqua ratione ex hoc negotio emerserim. O rem minime aptam meis moribus! o illud verum erdoi tis! dices 'quid adhuc? nondum enim in negotio versaris?' sane scio et puto molestiora restare. etsi haec ipsa fero equidem fronte, ut puto, et vultu bellissime sed angor intimis sensibus; ita multa vel iracunde vel insolenter vel in omni genere stulte insulse adroganter et dicuntur et tacentur cottidie; quae non quo te celem non perscribo sed quia dusexeileta sunt. itaque admirabere meam bathuteta cum salvi redierimus; tanta mihi melete huius virtutis datur.

[4] ergo haec quoque hactenus; etsi mihi nihil erat propositum ad scribendum, quia quid ageres, ubi terrarum esses, ne suspicabar quidem. nec hercule umquam tam diu ignarus rerum mearum fui, quid de Caesaris, quid de Milonis nominibus actum sit; ac non modo nemo domo (sed) ne Roma quidem quisquam, ut sciremus in re publica quid ageretur. qua re si quid erit quod scias de iis rebus quas putabis scire me velle, per mihi gratum erit si id curaris ad me perferendum.

[5] quid est praeterea? nihil sane nisi illud. valde me Athenae delectarunt urbe dumtaxat et urbis ornamento et hominum amore in te et in nos quadam benevolentia; †sed multum ea philosophia sursum deorsum†, si quidem est in Aristo, apud quem eram. nam Xenonem tuum vel nostrum potius Quinto concesseram, et tamen propter vicinitatem totos dies simul eramus. tu velim cum primum poteris tua consilia ad me scribas, ut sciam quid agas, ubi quoque (tempore, maxime quando Romae futurus sis.


104(5.XI)
Scr. Athenis pr. Non. Quint. an. 51
CICERO ATTICO SAL.

五一年七月六日、アテナイ
キケロよりアッティクスへ

[1] Hui, totiensne me litteras dedisse Romam, cum ad te nullas darem? at vero posthac frustra potius dabo quam, si recte dari potuerint, committam ut non dem. ne provincia nobis prorogetur, per fortunas! dum ades, quicquid provideri(未然に防ぐ) (poterit) provide. non dici potest quam flagrem desiderio urbis, quam vix harum rerum insulsitatem feram.

[2] Marcellus foede in Comensi. etsi ille magistratum non gesserat, erat tamen Transpadanus. ita mihi videtur non minus stomachi nostro (quam) Caesari fecisse. sed hoc ipse viderit.

[3] Pompeius mihi quoque videbatur, quod scribis a Varronem dicere, in Hispaniam certe iturus. id ego minime probabam; qui quidem Theophani facile persuasi nihil esse melius quam illum nusquam discedere. ergo Graecus incumbet. valet autem auctoritas ejus apud illum plurimum.

[4] ego has pr. Nonas Quintilis proficiscens Athenis dedi, cum ibi decem ipsos fuissem dies. venerat Pomptinus, una Cn. Volusius; aderat quaestor; tuus unus Tullius aberat. aphracta Rhodiorum et dicrota Mytilenaeorum habebam et aliquid epikopon. de Parthis erat silentium. quod superest, di juvent!

[5] nos adhuc iter per Graeciam summa cum admiratione fecimus, nec mehercule habeo quod adhuc quem accusem meorum. videntur mihi nosse nostram causam et condicionem profectionis suae; plane serviunt existimationi meae. quod superest, si verum illud est hoiaper he despoina, certe permanebunt. nihil enim a me fieri ita videbunt ut sibi sit delinquendi locus. sin id parum profuerit, fiet aliquid a nobis severius. nam adhuc lenitate dulces sumus et, ut spero, proficimus aliquantum. sed ego hanc, ut Siculi dicunt, anexian in unum annum meditatus sum. proinde pugna ne, si quid prorogatum sit, turpis inveniar.

[6] nunc redeo ad quae mihi mandas. †in praefectis excusatio iis†, quos voles deferto. non ero tam meteoros quam in Appuleio fui. Xenonem tam diligo quam tu, quod ipsum sentire certo scio. apud Patronem et reliquos barones te in maxima gratia posui et hercule merito tuo feci. nam mihi Ister dixit te scripsisse ad se mihi ex illius litteris rem illam curae fuisse, quod ei pergratum erat. sed cum Patro mecum egisset ut peterem a vestro Ariopago hupomnematismon tollerent quem Polycharmo praetore fecerant, commodius visum est et Xenoni et post ipsi Patroni me ad Memmium scribere, qui pridie quam ego Athenas veni Mytilenas profectus erat, ut is ad suos scriberet posse id sua voluntate fieri. non enim dubitabat Xeno quin ab Ariopagitis invito Memmio impetrari non posset. Memmius autem aedificandi consilium abjecerat; sed erat Patroni iratus. itaque scripsi ad eum accurate; cuius epistulae misi ad te exemplum.

[7] tu velim Piliam meis verbis consolere. indicabo enim tibi, tu illi nihil dixeris. accepi fasciculum in quo erat epistula Piliae. abstuli, aperui, legi. valde scripta est sumpathos. Brundisio quae tibi epistulae redditae sunt sine mea, tum videlicet datas cum ego me non belle haberem. nam illam nomanaria me excusationem.ne acceperis. cura ut omnia sciam sed maxime ut valeas.


107(5.XIV)
Scr. Trallibus vi K. Sext. an. 51
CICERO ATTICO SAL.

[1] Ante quam aliquo loco consedero, neque longas a me neque semper mea manu litteras exspectabis; cum autem erit spatium, utrumque praestabo. nunc iter conficiebamus aestuosa et pulverulenta via. dederam Epheso pridie; has dedi Trallibus. in provincia mea fore me putabam Kal. Sextilibus. ex ea die, si me amas, parapegma eniausion commoveto. interea tamen haec mihi quae vellem afferebantur, primum otium Parthicum, dein confectae pactiones publicanorum, postremo seditio militum sedata ab Appio stipendiumque eis usque ad Idus Quintilis persolutum.

[2] nos Asia accepit admirabiliter. adventus noster nemini ne minimo quidem fuit sumptui. spero meos omnis servire laudi meae. tamen magno timore sum sed bene speramus. omnes jam nostri praeter Tullium tuum venerunt. erat mihi in animo recta proficisci ad exercitum, aestivos mensis reliquos rei militari dare, hibernos juris dictioni.

[3] tu velim, si me nihilo minus nosti curiosum in re publica quam te, scribas ad me omnia quae sint, quae futura sint. nihil mihi gratius facere potes; nisi tamen id erit mihi gratissimum, si quae tibi mandavi confeceris imprimisque illud endomuchon, quo mihi scis nihil esse carius. habes epistulam plenam festinationis et pulveris; reliquae subtiliores erunt.


108(5.XV)
Scr. Laodiceae ili Non. Sext. an. 51
CICERO ATTICO SAL.

[1] Laodiceam veni pridie Kal. Sextilis(7月31日). ex hoc die clavum anni movebis. nihil exoptatius adventu meo, nihil carius. sed est incredibile quam me negoti taedeat, non habeat satis magnum campum ille tibi non ignotus cursus animi et industriae meae, praeclara opera cesset. quippe, jus Laodiceae me dicere, cum Romae A. Plotius dicat, et, cum exercitum noster amicus habeat tantum, me nomen habere duarum legionum exilium? denique haec non desidero, lucem, forum, urbem, domum, vos desidero. sed feram ut potero, sit modo annuum. si prorogatur, actum est. verum perfacile resisti potest, tu modo Romae sis.

[2] quaeris quid hic agam. ita vivam ut maximos sumptus facio. mirifice delector hoc instituto. admirabilis abstinentia ex praeceptis tuis, ut verear ne illud quod tecum permutavi versura mihi solvendum sit. Appi vulnera non refrico, sed apparent nec occuli possunt.

[3] iter Laodicea faciebam a.d. iii Non. Sextilis, cum has litteras dabam, in castra in Lycaoniam. Inde ad Taurum cogitabam, ut cum Moeragene signis collatis, si possem, de servo tuo deciderem. clitellae bovi sunt impositae; plane non est nostrum onus. sed feremus, modo, si me amas, sim annuus assis tu ad tempus ut senatum totum excites. mirifice sollicitus sum quod jam diu mihi ignota sunt ista omnia. qua re ut ad te ante scripsi, cum cetera tum res publica cura ut mihi nota sit. plura scribam †tarde tibi redditu iri†, sed dabam familiari homini ac domestico, C. Andronico Puteolano. tu autem saepe dare tabellariis publicanorum poteris per magistros(役人) scripturae et portus nostrarum dioecesium.


109(5.XVI)
Scr. in itinere a Synnada ad Philomellum inter a.d. v et iii Id. Sext. an. 51
CICERO ATTICO SAL.

[1] Etsi in ipso itinere et via discedebant publicanorum tabellarii et eramus in cursu, tamen surripiendum aliquid putavi spati, ne me immemorem mandati tui putares. itaque subsedi in ipsa via, dum haec quae longiorem desiderant orationem summatim tibi perscriberem.

[2] maxima exspectatione in perditam et plane eversam in perpetuum provinciam nos venisse scito pridie Kal. Sextilis(7月31日), moratos triduum Laodiceae, triduum Apameae, totidem dies Synnade. . audivimus nihil aliud nisi imperata epikephalaia solvere non posse, onas omnium venditas, civitatum gemitus, ploratus, monstra quaedam non hominis sed ferae nescio cuius immanis. quid quaeris? taedet omnino eos vitae.

[3] levantur tamen miserae civitates quod nullus fit sumptus in nos neque in legatos neque in quaestorem neque in quemquam. scito non modo nos foenum aut quod e lege Julia dari solet non accipere sed ne ligna quidem, nec praeter quattuor lectos et tectum quemquam accipere quicquam, multis locis ne tectum quidem et in tabernaculo manere plerumque. itaque incredibilem in modum concursus fiunt ex agris, ex vicis, ex domibus omnibus. mehercule etiam adventa nostro reviviscunt. justitia, abstinentia, clementia tui Ciceronis [itaque] opiniones omnium superavit.

[4] Appius ut audivit nos venire, in ultimam provinciam se conjecit Tarsum usque. ibi forum agit. de Partho silentium est, sed tamen concisos equites nostros a barbaris nuntiabant ii qui veniebant. Bibulus ne cogitabat quidem etiam nunc in provinciam suam accedere; id autem facere ob eam causam dicebant quod tardius vellet decedere. nos in castra properabamus quae aberant tridui.


114(5.XXI)
Scr. Laodiceae Id. Febr. an. 50
CICERO ATTICO SAL.

[1] Ite in Epirum salvum venisse et, ut scribis, ex sententia navigasse vehementer gaudeo, non esse Romae meo tempore pernecessario submoleste fero. hoc me tamen consolor uno: spero te istic jucunde hiemare et libenter requiescere.

[2] C. Cassius, frater Q. Cassi familiaris tui, pudentiores illas litteras miserat de quibus tu ex me requiris quid sibi voluerint quam eas quas postea misit, quibus per se scribit confectum esse Parthicum bellum. recesserant illi quidem ab Antiochia ante Bibuli adventum sed nullo nostro euemeremati; hodie vero hiemant in Cyrrhestica, maximumque bellum impendet. nam et Orodi regis Parthorum filius in provincia nostra est, nec dubitat Deiotarus, cuius filio pacta est Artavasdis filia ex quo sciri potest, quin cum omnibus copiis ipse prima aestate Euphraten transiturus sit. quo autem die Cassi litterae victrices in senatu recitatae sunt, datae Nonis Octobribus, eodem meae tumultum nuntiantes. Axius noster ait nostras auctoritatis plenas fuisse, illis negat creditum. Bibuli nondum erant allatae; quas certo scio plenas timoris fore.

[3] ex his rebus hoc vereor ne cum Pompeius propter metum rerum novarum nusquam dimittatur, Caesari nullus honos a senatu habeatur, dum hic nodus expediatur, non putet senatus nos ante quam successum sit oportere decedere nec in tanto motu rerum tantis provinciis singulos legatos praeesse. hic ne quid mihi prorogetur, quod ne intercessor quidem sustinere possit, horreo atque eo magis quod tu abes qui consilio, gratia, studio multis rebus occurreres. sed dices me ipsum mihi sollicitudinem struere. cogor ut velim ita sit; sed omnia metuo. etsi bellum akroteleution habet illa tua epistula quam dedisti nauseans Buthroto, tibi, ut video et spero, nulla ad decedendum erit mora.' mallem 'ut video,' nihil opus fuit ut spero.'

[4] acceperam autem satis celeriter Iconi per publicanorum tabellarios a Lentuli triumpho datas. in his glukupikron illud confirmas moram mihi nullam fore; deinde addis, si quid secus, te ad me esse venturum. angunt me dubitationes tuae; simul et vides quas acceperim litteras. nam quas Hermonis centurionis caculae ipse scribis te dedisse non accepi. Laeni pueris te dedisse saepe ad me scripseras. eas Laodiceae denique, cum eo venissem, iii Idus Februar. Laenius mihi reddidit datas a.d. x Kal. Octobris. Laenio tuas commendationes et statim verbis et reliquo tempore re probabo. eae litterae cetera vetera habebant, unum hoc novum de Cibyratis pantheris. multum te amo quod respondisti M. Octavio te non putare. sed posthac omnia quae recta non erunt pro certo negato. nos enim et nostra sponte bene firmi et mehercule auctoritate tua inflammati vicimus omnis (hoc tu ita reperies) cum abstinentia tum justitia, facilitate, clementia. cave putes quicquam homines magis umquam esse miratos quam nullum terruncium me obtinente provinciam sumptus factum esse nec in rem publicam nec in quemquam meorum praeter quam in L. Tullium legatum. is ceteroqui abstinens sed Julia lege transitans, semel tamen in diem, non ut alii solebant omnibus vicis (praeter eum semel nemo accepit), facit ut mihi excipiendus sit, cum terruncium nego sumptus factum. praeter eum accepit nemo. has a nostro Q. Titinio sordis accepimus.

[6] ego aestivis confectis Quintum fratrem hibernis et Ciliciae praefeci. Q. Volusium tui Tiberi generum, certum hominem sed mirifice etiam abstinentem, misi in Cyprum ut ibi pauculos dies esset, ne cives Romani pauci qui illic negotiantur jus sibi dictum negarent; nam evocari ex insula

[7] Cyprios non licet. ipse in Asiam profectus sum Tarso Nonis Januariis, non mehercule dici potest qua admiratione Ciliciae civitatum maximeque Tarsensium. postea veroquam Taurum transgressus sum, mirifica exspectatio Asiae nostrarum dioecesium quae sex mensibus imperi mei nullas meas acceperat litteras, numquam hospitem viderat. illud autem tempus quotannis ante me fuerat in hoc quaestu. civitates locupletes ne in hiberna milites reciperent magnas pecunias dabant, Cyprii talenta Attica cc; qua ex insula (non huperbolikos sed verissime loquor) nummus nullus me obtinente erogabitur. ob haec beneficia quibus illi obstupescunt nullos honores mihi nisi verborum decerni sino, statuas, fana, tethrippa prohibeo nec sum in ulla re alia molestus civitatibus?sed fortasse tibi qui haec praedicem de me. perfer, si me amas; tu enim me haec facere voluisti.

[8] iter igitur ita per Asiam feci ut etiam fames qua nihil miserius est, quae tum erat in hac mea Asia (messis enim nulla fuerat), mihi optanda fuerit. quacumque iter feci, nulla vi, nullo judicio, nulla contumelia, auctoritate et cohortatione perfeci ut et Graeci et cives Romani qui frumentum compresserant magnum numerum populis pollicerentur.

[9] Idibus Februariis, quo die has litteras dedi, forum institueram agere Laodiceae Cibyraticum et Apamense, ex Idibus Martiis ibidem Synnadense, Pamphylium (tum Phemio dispiciam keras, Lycaonium, Isauricum; ex Idibus Maiis in Ciliciam, ut ibi Junius consumatur, velim tranquille a Parthis. Quintilis, si erit ut volumus, in itinere est per provinciam redeuntibus consumendus. venimus enim (in) provinciam Laodiceam Sulpicio et Marcello consulibus pridie Kalendas Sextilis(7月31日). Inde nos oportet decedere a.d. III Kalendas Sextilis. primum contendam a Quinto fratre ut se praefici patiatur, quod et illo et me invitissimo fiet. sed aliter honeste fieri non potest, praesertim cum virum optimum Pomptinum ne nunc quidem retinere possim. rapit enim hominem Postumius Romam, fortasse etiam Postumia.

[10] habes consilia nostra; nunc cognosce de Bruto. Familians habet Brutus tuus quosdam creditores Salaminiorum ex Cypro, M. Scaptium et P. Matinium; quos mihi maiorem in modum commendavit. Matinium non novi, Scaptius ad me in castra venit. pollicitus sum curaturum me Bruti causa ut ei Salaminii pecuniam solverent. egit gratias. praefecturam petivit. negavi me cuiquam negotianti dare (quod idem tibi ostenderam Cn. Pompeio petenti probaram institutum meum, quid dicam Torquato de M. Laenio tuo, multis aliis?); sin praefectus vellet esse syngraphae causa, me curaturum ut exigeret. Gratias egit, discessit. Appius noster turmas aliquot equitum dederat huic Scaptio per quas Salaminios coerceret, et eundem habuerat praefectum; vexabat Salaminios. ego equites ex Cypro decedere jussi. moleste tulit Scaptius.

[11] quid multa? ut ei fidem meam praestarem, cum ad me Salaminii Tarsum venissent et in iis Scaptius, imperavi ut pecuniam solverent. multa de syngrapha(契約書), de Scapti injuriis. negavi me audire; hortatus sum, petivi etiam pro meis in civitatem beneficiis ut negotium conficerent, dixi denique me coacturum. homines non modo non recusare sed etiam hoc dicere, se a me solvere quod enim praetori dare consuessent, quoniam ego non acceperam, se a me quodam modo dare atque etiam minus esse aliquanto in Scapti nomine quam in vectigali praetorio. collaudavi homines. 'recte' inquit Scaptius, 'sed subducamus summam. interim cum ego in edicto translaticio centesimas me observaturum haberem cum anatocismo anniversario, ille ex syngrapha postulabat quaternas. 'quid ais?' inquam, 'possumne contra meum edictum?' at ille profert senatus consultum Lentulo Philippoque consulibus, VT QVI CILICIAM OBTINERET IVS EX ILLA SVNGRAPHA DICERET.

[12] cohorrui primo; etenim erat interitus civitatis. reperio duo senatus consulta isdem consulibus de eadem syngrapha. Salaminii cum Romae versuram facere vellent, non poterant, quod lex Gabinia vetabat. tum iis Bruti familiares freti gratia Bruti dare volebant quaternis, si sibi senatus consulto caveretur. fit gratia Bruti senatus consultum, VT NEVE SALAMINIS NEVE QVI EIS DEDISSET FRAVDI ESSET. Pecuniam numerarunt. at postea venit in mentem faeneratoribus nihil se juvare illud senatus consultum, quod ex syngrapha jus dici lex Gabinia vetaret. tum fit senatus consultum, VT EX EA SVNGRAPHA IUS DICERETUR, (non ut alio jure ea syngrapha esset quam ceterae sed ut eodem. Cum haec disseruissem, seducit me Scaptius; ait se nihil contra dicere sed illos putare talenta cc se debere; ea se velle accipere; debere autem illos paulo minus. rogat ut eos ad ducenta perducam. 'optime' inquam. voco illos ad me remoto Scaptio. 'quid? vos quantum' inquam 'debetis?' respondent cvi. refero ad Scaptium. homo clamare. 'quid? opus est' inquam 'rationes conferatis.' assidunt, subducunt; (ad) nummum convenit. illi se numerare velle, urgere ut acciperet. Scaptius me rursus seducit, rogat ut rem sic relinquam. dedi veniam homini impudenter petenti; Graecis querentibus, ut in fano deponerent postulantibus non concessi. clamare omnes qui aderant, (alii) nihil impudentius Scaptio qui centesimis cum anatocismo contentus (non) esset, alii nihil stultius. mihi autem impudens magis quam stultus videbatur; nam aut bono nomine centesimis contentus non erat aut non bono quaternas centesimas sperabat. habes meam causam.

[13] quae si Bruto non probatur, nescio cur illum amemus. sed avunculo ejus certe probabitur, praesertim cum senatus consultum modo factum sit, puto, postquam tu es profectus, in creditorum causa ut centesimae perpetuo faenore ducerentur. hoc quid intersit, si tuos digitos novi, certe habes subductum. in quo quidem, hodou parergon, (L.) Lucceius M. f. queritur apud me per litteras summum esse periculum ne culpa senatus his decretis res ad tabulas novas perveniat; commemorat quid olim mali C. Julius fecerit cum djeculam duxerit; numquam rei publicae plus. sed ad rem redeo. meditare adversus Brutum causam meam, si haec causa est contra quam nihil honeste dici potest, praesertim cum integram rem et causam reliquerim.

[14] reliqua sunt domestica. de endomuchoi probo idem quod tu, Postumiae filio, quoniam Pontidia nugatur. sed vellem adesses. A Quinto fratre his mensibus nihil exspectaris; nam Taurus propter nives ante mensem Junium transiri non potest. Thermum, ut rogas, creberrimis litteris fulcio. P. Valerium negat habere quicquam Deiotarus rex eumque ait (a se sustentari. Cum scies Romae intercalatum sit necne, velim ad me scribas certum quo die mysteria futura sint. Litteras tuas minus paulo exspecto quam si Romae esses sed tamen exspecto.


115(6.I)
Scr. Laodiceae vi K. Mart. an. 50
CICERO ATTICO SAL.

五〇年二月二十日、ラオディケイア
キケロよりアッティクスへ

[1] Accepi tuas litteras a.d. quintum terminalia Laodiceae; quas legi libentissime plenissimas amoris, humanitatis, offici, diligentiae. Iis igitur respondebo nonchrusea chalkeion (sic enim postulas) nec oikonomian meam instituam, sed ordinem conservabo tuum. recentissimas a Cybistris te meas litteras habere ais a.d. xi Kalendas Octobris datas et scire vis tuas ego quas acceperim. omnis fere quas commemoras, praeter eas quas scribis Lentuli pueris et Equotutico et Brundisio datas. qua re non oichetai tua industria quod vereris sed praeclare ponitur, si quidem id egisti ut ego delectarer. nam nulla re sum delectatus magis.

[2] quod meam bathuteta in Appio tibi, liberalitatem etiam in Bruto probo, vehementer gaudeo; ac putaram paulo secus. Appius enim ad me ex itinere bis terve hupomempsimoirous litteras miserat quod quaedam a se constituta rescinderem. Ut si medicus, cum aegrotus alii medico traditus sit, irasci velit ei medico qui sibi successerit si quae ipse in curando constituerit mutet ille, sic Appius, cum ex aphaireseos provinciam curarit, sanguinem miserit, quicquid potuit detraxerit, mihi tradiderit enectam, prosanatrephomenen eam a me non libenter videt sed modo suscenset, modo gratias agit. nihil enim a me fit cum ulla illius contumelia; tantum modo dissimilitudo meae rationis offendit hominem. quid enim potest esse tam dissimile quam illo imperante exhaustam esse sumptibus et jacturis provinciam, nobis eam obtinentibus nummum nullum esse erogatum nec privatim nec publice? quid dicam de illius praefectis, comitibus, legatis etiam? de rapinis, de libidinibus, de contumeliis? nunc autem domus mehercule nulla tanto consilio aut tanta disciplina gubernatur aut tam modesta est quam nostra tota provincia. haec non nulli amici Appi ridicule interpretantur qui me idcirco putent bene audire velle ut ille male audiat, et recte facere non meae laudis sed illius contumeliae causa. sin Appius, ut Bruti litterae quas ad te misit significabant, gratias nobis agit non moleste fero, sed tamen eo ipso die quo haec ante lucem scribebam, cogitabam ejus multa inique constituta et acta tollere.

[3] nunc venio ad Brutum quem ego omni studio te auctore sum complexus, quem etiam amare coeperam; sed ilico me revocavi, ne te offenderem. noli enim putare me quicquam maluisse quam ut mandatis satis facerem nec ulla de re plus laborasse. mandatorum autem mihi libellum dedit, isdemque de rebus tu mecum egeras. omnia sum diligentissime persecutus. primum ab Ariobarzane sic contendi ut talenta quae mihi pollicebatur illi daret. quoad mecum rex fuit, perbono loco res erat; post a Pompei procuratoribus sescentis premi coeptus est. Pompeius autem cum ob ceteras causas plus potest unus quam ceteri omnes, tum quod putatur ad bellum Parthicum esse venturus. ei tamen sic nunc solvitur, tricesimo quoque die talenta Attica xxxiii et hoc ex tributis. nec inde satis efficitur in usuram menstruam. sed Gnaeus noster clementer id fert; sorte caret, usura nec ea solida contentus est. Alii neque solvit cuiquam nec potest solvere; nullum enim aerarium, nullum vectigal habet. Appi instituto tributa imperat. ea vix in faenus Pompei quod satis sit efficiunt. amici regis duo tresve perdivites sunt sed ii suum tam diligenter tenent quam ego aut tu. equidem non desino tamen per litteras rogare, suadere, accusare regem.

[4] Deiotarus etiam mihi narravit se ad eum legatos misisse de re Bruti; eos sibi responsum rettulisse illum non habere. et mehercule ego ita judico, nihil illo regno spoliatius, nihil rege egentius. itaque aut tutela cogito me abdicare aut ut pro Glabrione Scaevola faenus et impendium recusare. ego tamen quas per te Bruto promiseram praefecturas, M. Scaptio, L. Gavio, qui in regno rem Bruti procurabant, detuli; nec enim in provincia mea negotiabantur. tu autem meministi nos sic agere ut quot vellet praefecturas sumeret, dum ne negotiatori. itaque duas ei praeterea dederam. sed ii quibus petierat de provincia decesserant.

[5] nunc cognosce de Salaminiis, quod video tibi etiam novum accidisse tamquam mihi. numquam enim ex illo audivi illam pecuniam esse suam; quin etiam libellum ipsius habeo, in quo est, 'Salaminii pecuniam debent M. Scaptio et P. Matinio, familiaribus meis.' Eos mihi commendat; ascribit etiam et quasi calcar admovet intercessisse se pro iis magnam pecuniam. confeceram ut solverent centesimis bienni ductis cum renovatione singulorum annorum. at Scaptius quaternas postulabat. metui, si impetrasset, ne tu ipse me amare desineres; nam ab edicto meo recessissem et civitatem in Catonis et in ipsius Bruti fide locatam meisque beneficiis ornatam funditus perdidissem.

[6] atque hoc tempore ipso impingit mihi epistulam Scaptius Bruti rem illam suo periculo esse, quod nec mihi umquam Brutus dixerat nec tibi, etiam ut praefecturam Scaptio deferrem. id vero per te exceperamus ne negotiatori; quod si cuiquam, huic tamen non. fuerat enim praefectus Appio et quidem habuerat turmas equitum quibus inclusum in curia senatum Salamine obsederat, ut fame senatores quinque morerentur. itaque ego, quo die tetigi provinciam, cum mihi Cyprii legati Ephesum obviam venissent, litteras misi ut equites ex insula statim decederent. his de causis credo Scaptium iniquius de me aliquid ad Brutum scripsisse. sed tamen hoc sum animo. si Brutus putabit me quaternas centesimas oportuisse decernere, cum tota provincia singulas observarem itaque edixissem idque etiam acerbissimis faeneratoribus probaretur, si praefecturam negotiatori denegatam queretur, quod ego Torquato nostro in tuo Laenio, Pompeio ipsi in Sex. Statio negavi et iis probavi, si equites deductos moleste feret, accipiam equidem dolorem mihi illum irasci sed multo maiorem non esse eum talem qualem putassem.

[7] illud quidem fatebitur Scaptius, me jus dicente sibi omnem pecuniam ex edicto meo auferendi potestatem fuisse. addo etiam illud quod vereor tibi ipsi ut probem. consistere usura debuit quae erat in edicto meo. deponere volebant: impetravi a Salaminus ut silerent. veniam illi quidem mihi dederunt, sed quid iis fiet, si huc Paulus venerit? sed totum hoc Bruto dedi; qui de me ad te humanissimas litteras scripsit, ad me autem, etiam cum rogat aliquid, contumaciter, adroganter, akoinonoetos solet scribere. tu autem velim ad eum scribas de his rebus, ut sciam quo modo haec accipiat; facies enim me certiorem. atque haec superioribus litteris diligenter ad te per scripseram sed plane te intellegere volui mihi non excidisse illud quod tu ad me quibusdam litteris scripsisses, si nihil aliud de hac provincia nisi illius benevolentiam deportassem, mihi id satis esse. sit sane, quoniam ita tu vis, sed tamen cum eo credo quod sine peccato meo fiat. igitur meo decreto soluta res Scaptio stat. quam id rectum sit tu judicabis; ne ad Catonem quidem provocabo.

[8] sed noli me putare enkeleusmata illa tua abjecisse quae mihi in visceribus haerent. flens mihi meam famam commendasti; quae epistula tua est in qua non ejus mentionem facias? itaque irascatur qui volet; patiar. to gar eu met' emou praesertim cum sex libris tamquam praedibus me ipse obstrinxerim, quos tibi tam valde probari gaudeo. E quibus unum historikon requiris de Cn. Flavio, Anni filio. ille vero ante decemviros non fuit quippe qui aedilis curulis fuerit, qui magistratus multis annis post decemviros institutus est. quid ergo profecit quod protulit fastos? occultatam putant quodam tempore istam tabulam, ut dies agendi peterentur a paucis. nec vero pauci sunt auctores Cn. Flavium scribam fastos protulisse actionesque composuisse, ne me hoc vel potius Africanum (is enim loquitur) commentum putes. ouk elathe se illud de gestu histrionis. tu sceleste suspicaris, ego aphelos scripsi. de me imperatore scribis te ex Philotimi litteris cognosse; sed credo te, jam in Epiro cum esses, binas meas de omnibus rebus accepisse, unas a Pindenisso capto, alteras Laodicea, utrasque tuis pueris datas. quibus de rebus propter casum navigandi per binos tabellarios misi Romam publice litteras.

[10] de Tullia mea tibi assentior scripsique ad eam et ad Terentiam mihi placere. tu enim ad me jam ante scripseras, 'ac vellem te in tuum veterem gregem rettulisses.' correcta vero epistula Memmiana nihil negoti fuit; multo enim malo hunc a Pontidia quam illum a Servilia. qua re adjunges Saufeium nostrum, hominem semper amantem mei, nunc credo eo magis quod debet etiam fratris Appi amorem erga me cum reliqua hereditate crevisse; qui declaravit quanti me faceret cum saepe tum in Bursa. ne tu me sollicitudine magna liberaris.

[11] Furni exceptio mihi non placet; nec enim ego ullum aliud tempus timeo nisi quod ille solum excipit. sed scriberem ad te de hoc plura, si Romae esses. in Pompeio te spem omnem oti ponere non miror. ita res est removendumque censeo illud 'dissimulantem.' sed enim oikonomia si perturbatior est, tibi assignato. te enim sequor schediazonta.

[12] Cicerones pueri amant inter se, exercentur, sed discunt, alter, uti dixit Isocrates in Ephoro et Theopompo, frenis eget, alter calcaribus. Quinto togam puram Liberalibus cogitabam dare; mandavit enim pater. ea sic observabo quasi intercalatum non sit. Dionysius mihi quidem in amoribus est; pueri autem aiunt eum furenter irasci; sed homo nec doctior nec sanctior fieri potest nec tui meique amantior.

[13] Thermum, Silium vere audis laudari. valde honeste se gerunt. adde M. Nonium, Bibulum, me, si voles. jam Scrofa vellem haberet ubi posset; est enim lautum negotium. ceteri infirmant politeuma Catonis. Hortensio quod causam meam commendas valde gratum. de Amiano spei nihil putat esse Dionysius. Terenti nullum vestigium adgnovi. Moeragenes certe perut. feci iter per ejus possessionem in qua animal reliquum nullum est. haec non noram tum, cum Democrito tuo cum locutus sum. Rhosica vasa mandavi. sed heus tu! quid cogitas? in felicatis lancibus et splendidissimis canistris holusculis nos soles pascere; quid te in vasis fictilibus appositurum putem? Keras Phemio mandatum est; reperietur, modo aliquid illo dignum canat.

[14] Parthicum bellum impendet. Cassius ineptas litteras misit, necdum Bibuli erant allatae. quibus recitatis puto fore ut aliquando commoveatur senatus. equidem sum in magna animi perturbatione. si, ut opto, non prorogatur nostrum negotium, habeo Junium et Quintilem in metu. esto; duos quidem mensis sustinebit Bibulus. quid illo fiet quem reliquero, praesertim si fratrem? quid me autem, si non tam cito decedo? Magna turba est. mihi tamen cum Deiotaro convenit ut ille in meis castris esset cum suis copiis omnibus. habet autem cohortis quadringenarias nostra armatura xxx, equitum ci[c] ci[c]. erit ad sustentandum quoad Pompeius veniat; qui litteris quas ad me mittit significat suum negotium illud fore. hiemant in nostra provincia Parthi; exspectatur ipse Orodes. quid quaeris? aliquantum est negoti. de Bibuli edicto nihil novi praeter illam exceptionem de qua tu ad me scripseras nimis gravi praejudicio in ordinem nostrum.' ego tamen habeo isodunamousan sed tectiorem ex Q. Muci P. L edicto Asiatico, EXTRA QVAM SI ITA NEGOTIVM GESTVM EST VT EO STARI NON OPORTEAT EX FIDE BONA, multaque sum secutus Scaevolae, in iis illud in quo sibi libertatem censent Graeci datam, ut Graeci inter se disceptent suis legibus. breve autem edictum est propter hanc meam diairesin quod duobus generibus edicendum putavi. quorum unum est provinciale in quo est de rationibus civitatum, de aere alieno, de usura, de syngraphis, in eodem omnia de publicanis; alterum, quod sine edicto satis commode transigi non potest, de hereditatum possessionibus, de bonis possidendis, vendendis, magistris faciendis, quae ex edicto et postulari et fieri solent. Tertium de reliquo jure dicundo agraphon reliqui. dixi me de eo genere mea decreta ad edicta urbana accommodaturum. itaque curo et satis facio adhuc omnibus. Graeci vero exsultant quod peregrinis judicibus utuntur. 'nugatoribus quidem' inquies. quid refert? tamen se autonomian adeptos putant. vestri enim credo gravis habent Turpionem sutorium et Vettium mancipem.

[16] de publicanis quid agam videris quaerere. habeo in deliciis, obsequor, verbis laudo, orno; efficio ne cui molesti sint. To paradoxotaton, usuras eorum quas pactionibus ascripserant servavit etiam Servilius. ego sic. diem statuo satis laxam, quam ante si solverint, dico me centesimas ducturum; si non solverint, ex pactione. itaque et Graeci solvunt tolerabili faenore et publicanis res est gratissima, si illa jam habent pleno modio, verborum honorem, invitationem crebram. quid plura? sunt omnes ita mihi familiares ut se quisque maxime putet. sed tamen meden autois?scis reliqua.

[17] de statua Africani (o pragmaton asunkloston! sed me id ipsum delectavit in tuis litteris) ain tu? Scipio hic Metellus proavum suum nescit censorem non fuisse? atqui nihil habuit aliud inscriptum nisi cos ea statua quae ad Opis [per te] posita in excelso est. in illa autem quae est ad polukleous Herculem inscriptum est CONSVL; quam esse ejusdem status, amictus, anulus, imago ipsa declarat. at mehercule ego, cum in turma inauratarum equestrium quas hic Metellus in Capitolio posuit animadvertissem in Serapionis subscriptione Africani imaginem, erratum fabrile putavi, nunc video Metelli.

[18] O anistoresian turpem! nam illud de Flavio et fastis, si secus est, commune erratum est et tu belle eporesas et nos publicam prope opinionem secuti sumus, ut multa apud Graecos. quis enim non dixit eupolin ton tes archaias ab Alcibiade navigante in Siciliam dejectum esse in mare? redarguit Eratosthenes; affert enim quas ille post id tempus fabulas docuerit. num idcirco Duris Samius, homo in historia diligens, quod cum multis erravit, inridetur? quis Zaleucum leges Locris scripsisse non dixit? num igitur jacet Theophrastus si id a Timaeo tuo familiari reprensum est? sed nescire proavum suum censorem non fuisse turpe est, praesertim cum post eum consulem nemo Cornelius illo vivo censor fuerit.

[19] quod de Philotimo et de solutione HS XXDC scribis, Philotimum circiter Kal. Januarias in Chersonesum audio venisse. at mi ab eo nihil adhuc. reliqua mea Camillus scribit se accepisse. ea quae sint nescio et aveo scire. verum haec posterius et coram fortasse commodius.

[20] illud me, mi Attice, in extrema fere parte epistulae commovit; scribis enim sic, ti loipon; deinde me obsecras amantissime ne obliviscar vigilare et ut animadvertam quae fiant. num quid de quo inaudisti? etsi nihil ejus modi est . pollou ge kai dei. nec enim me fefellisset nec fallet. sed ista admonitio tua tam accurata nescio quid mihi significare visa est.

[21] de M. Octavio iterum jam tibi rescribo te illi probe respondisse; paulo vellem fidentius. nam Caelius libertum ad me misit et litteras accurate scriptas et de pantheris et] a civitatibus. rescripsi alterum me moleste ferre, si ego in tenebris laterem nec audiretur Romae nullum in mea provincia nummum nisi in aes alienum erogari, docuique nec mihi conciliare pecuniam licere nec illi capere monuique eum quem plane diligo ut cum alios accusasset cautius viveret; illud autem alterum alienum esse existimatione mea, Cibyratas imperio meo publice venari.

[22] Lepta tua epistula gaudio exsultat; etenim scripta belle est meque apud eum magna in gratia posuit. filiola tua gratum mihi fecit quod tibi diligenter mandavit ut mihi salutem ascriberes, gratum etiam Pilia, sed illa officiosius quod mihi quem jam pridem . . . numquam vidit. igitur tu quoque salutem utrique ascribito. Litterarum datarum dies pr. Kal. Januar. suavem habuit recordationem clarissimi juris jurandi quod ego non eram oblitus. Magnus enim praetextatus illo die fui. habes ad omnia. non, ut postulasti, chrusea chalkeion sed paria paribus respondimus.

[23] ecce autem alia pusilla epistula quam non relinquam anantiphoneton. bene mehercule [potuit Lucceius Tusculanum, nisi forte (solet enim) cum suo tibicine[. et velim scire qui sit ejus status. Lentulum quidem nostrum omnia praeter Tusculanum proscripsisse audio. cupio hos expeditos videre, cupio etiam Sestium, adde sis Caelium; in quibus omnibus est aidesthen men anenasthai, deisan d' hupodechthai de Memmio restituendo ut Curio cogitet te audisse puto. de Egnati Sidicini nomine nec nulla nec magna spe sumus. Pinarium quem mihi commendas diligentissime Deiotarus curat graviter aegrum. respondi etiam minori.

[24] tu velim dum ero Laodiceae, id est ad Idus Maias, quam saepissime mecum per litteras colloquare et cum Athenas veneris (iam enim sciemus de rebus urbanis, de provinciis, quae omnia in mensem Martium sunt collata, utique ad me tabellarios mittas. et heus tu! [genuarios] a Caesare per Herodem talenta Attica L extorsistis? in quo, ut audio, magnum odium Pompei suscepistis. putat enim suos nummos vos comedisse, Caesarem in nemore aedificando diligentiorem fore. haec ego ex P. Vedio, magno nebulone sed Pompei tamen familiari, audivi. hic Vedius mihi obviam venit cum duobus essedis et raeda equis juncta et lectica et familia magna pro qua, si Curio legem pertulerit, HS centenos pendat necesse est. erat praeterea cynocephalus in essedo nec deerant onagri. numquam vidi hominem nequiorem. sed extremum audi. deversatus est Laodiceae apud Pompeium Vindullum. lbi sua deposuit cum ad me profectus est. moritur interim Vindullus; quae res ad Magnum Pompeium pertinere putabatur. C. Vennonius domum Vindulli venit. Cum omnia obsignaret, in Vedianas res incidit. in his inventae sunt quinque imagunculae matronarum in quibus una sororis amici tui hominis 'bruti' qui hoc utatur et illius 'lepidi' qui haec tam neglegenter ferat. haec te volui paristoresai. sumus enim ambo belle curiosi.

[26] Vnum etiam velim cogites. audio Appium propulon Eleusine facere. num inepti fuerimus si nos quoque Academiae fecerimus? 'puto' inquies. ergo id ipsum scribes ad me. equidem valde ipsas Athenas amo. volo esse aliquod monumentum; odi falsas inscriptiones statuarum alienarum. sed ut tibi placebit, faciesque me in quem diem Romana incidant mysteria certiorem et quo modo hiemaris. cura ut valeas. post Leuctricam pugnam die septingentesimo sexagesimo quinto.


121(6.[VI])
Scr. Rhodi circ. iv Id. Sext. an. 50
CICERO ATTICO SAL.

[1] Ego dum in provincia omnibus rebus Appium orno, subito sum factus accusatoris ejus socer. 'id quidem' inquis 'di approbent!' ita velim teque ita cupere certo scio. sed crede mihi, nihil minus putaram ego qui de Ti. Nerone qui mecum egerat certos homines ad mulieres miseram, qui Romam venerunt factis sponsalibus. sed hoc spero melius; mulieres quidem valde intellego delectari obsequio et comitate adulescentis. cetera noli exakanthizein.

[2] sed heus tu! purous eis demon Athenis? placet hoc tibi? etsi non impediebant mei certe libri. non enim ista largitio fuit in civis sed in hospites liberalitas. me tamen de Academiae propuloi jubes cogitare, cum jam Appius de Eleusine non cogitet? de Hortensio te certo scio dolere; equidem excrucior; decreram enim cum eo valde familiariter vivere.

[3] nos provinciae praefecimus Coelium. 'puerum' inquies 'et fortasse fatuum et non gravem et non continentem!' assentior; fieri non potuit aliter. nam quas multo ante tuas acceperam litteras in quibus epechein te scripseras quid esset mihi faciendum de relinquendo, eae me pungebant; videbam enim quae tibi essent epoches causae, et erant eaedem mihi. puero tradere? fratri autem? illud non utile nobis. nam praeter fratrem nemo erat quem sine contumelia quaestori, nobili praesertim, anteferrem. tamen, dum impendere Parthi videbantur, statueram fratrem relinquere aut etiam rei publicae causa contra senatus consultum ipse remanere. qui postea quam incredibili felicitate discesserunt sublata dubitatio est. videbam sermones, 'Hui, fratrem reliquit! num est hoc non plus annum obtinere provinciam? quid quod senatus eos voluit praeesse provinciis qui non praefuissent? at hic triennium!' ergo haec ad populum.

[4] quid quae tecum? numquam essem sine cura, si quid iracundius contumeliosius aut neglegentius, quae fert vita hominum. quid si quid filius puer et puer bene sibi fidens? qui esset dolor? quem pater non dimittebat teque id censere moleste ferebat. at nunc Coelius non dico equidem 'quod egerit', sed tamen multo minus laboro. adde illud. Pompeius, eo robore vir, iis radicibus, Q. Cassium sine sorte delegit, Caesar Antonium; ego sorte datum offenderem, ut etiam inquireret in eum quem reliquissem? hoc melius, et huius rei plura exempla, senectuti quidem nostrae profecto aptius. at te apud eum, di boni, quanta in gratia posui! eique legi litteras non tuas sed librari tui. amicorum litterae me ad triumphum vocant, rem a nobis, ut ego arbitror, propter hanc palingenesian nostram non neglegendam. qua re tu quoque, mi Attice, incipe id cupere quo nos minus inepti videamur.


127(7.[IV])
Scr. in Pompeiano iv aut iii Id. Dec. an. 50
CICERO ATTICO SAL.

[1] Dionysium flagrantem desiderio tui misi ad te nec mehercule aequo animo, sed fuit concedendum. quem quidem cognovi cum doctum, quod mihi jam ante erat notum tum sane plenum offici, studiosum etiam meae laudis, frugi hominem ac, ne libertinum laudare videar, plane virum bonum. Pompeium vidi iiii Idus Decembris.

[2] fuimus una horas duas fortasse. Magna laetitia mihi visus est affici meo adventu; de triumpho hortari, suscipere partis suas, monere ne ante in senatum accederem quam rem confecissem, ne dicendis sententiis aliquem tribunum alienarem. quid quaeris? in hoc officio sermonis nihil potuit esse prolixius. de re publica autem ita mecum locutus est quasi non dubium bellum haberemus, nihil ad spem concordiae. plane illum a se alienatum cum ante intellegeret, tum vero proxime judicasse. venisse Hirtium a Caesare qui esset illi familiarissimus, ad se non accessisse et, cum ille a.d. viii Idus Decembr. vesperi venisset, Balbus de tota re constituisset a.d. vii ad Scipionem ante lucem venire, multa de nocte eum profectum esse ad Caesarem. hoc illi tekmeriodes videbatur esse alienationis.

[3] quid multa? nihil me aliud consolatur nisi quod illum, cui etiam inimici alterum consulatum, fortuna summam potentiam dederit, non arbitror fore tam amentem ut haec in discrimen adducat. quod si ruere coeperit, ne ego multa timeo, quae non audeo scribere. sed ut nunc est, a.d. iii Nonas Jan. ad urbem cogito.


130(7. [VII])
Scr. in Formiano inter xiiii et x K. Jun. an. 50
CICERO ATTICO SAL.

[1] 'Dionysius, vir optimus, ut mihi quoque est perspectus, et doctissimus tuique amantissimus, Romam venit xv Kalend. Jan. et litteras a te mihi reddidit.' tot enim verba sunt de Dionysio in epistula tua, illud †putato† non ascribis, 'et tibi gratias egit.' atqui certe ille agere debuit et, si esset factum, quae tua est humanitas, ascripsisses. mihi autem nulla de eo παλινῳδία datur propter superioris epistulae testimonium. sit igitur sane bonus vir. hoc enim ipsum bene fecit quod mihi sui cognoscendi penitus etiam istam facultatem dedit. Philogenes recte ad te scripsit; curavit enim quod debuit. Eum ego uti ea pecunia volui quoad liceret; itaque usus est menses xliii. Pomptinum cupio valere et, quod scribis in urbem introisse, vereor quid sit; nam id nisi gravi de causa non fecisset. ego quoniam iiii Non. Jan. compitalicius dies est, nolo eo die in Albanum venire, (ne molestus familiae veniam. iii non. Jan. igitur; inde ad urbem pridie Nonas. tua lepsis quem in diem incurrat nescio, sed prorsus te commoveri incommodo valetudinis tuae nolo.

[4] de honore nostro nisi quid occulte Caesar per suos tribunos molitus erit, cetera videntur esse tranquilla; tranquillissimus autem animus meus qui totum istuc aequi boni facit et eo magis quod jam a multis audio constitutum esse Pompeio et ejus consilio in Siciliam me mittere quod imperium habeam. id est Abderitikon. nec enim senatus decrevit nec populus jussit me imperium in Sicilia habere. sin hoc res publica ad Pompeium refert, qui me magis quam privatum aliquem mittat? itaque si hoc imperium mihi molestum erit, utar ea porta quam primum videro. nam quod scribis mirificam exspectationem esse mei neque tamen quemquam bonorum aut sat bonorum dubitare quid facturus sim, ego quos tu bonos esse dicas non intellego. ipse nullos novi, sed ita, si ordines bonorum quaerimus; nam singulares sunt boni viri. verum in dissensionibus ordines bonorum et genera quaerenda sunt. senatum bonum putas per quem sine imperio provinciae sunt (numquam enim Curio sustinuisset, si cum eo agi coeptum esset; quam sententiam senatus sequi noluit; ex quo factum est ut Caesari non succederetur), an publicanos qui numquam firmi sed nunc Caesari sunt amicissimi, an faeneratores, an agricolas quibus optatissimum est otium? nisi eos timere putas ne sub regno sint qui id numquam, dum modo otiosi essent, recusarunt. quid ergo?

[6] exercitum retinentis cum legis dies transierit rationem haberi placet? mihi vero ne absentis quidem; sed cum id datum est, illud una datum est. annorum enim decem imperium et ita latum (placet)? placet igitur etiam me expulsum et agrum Campanum perisse et adoptatum patricium a plebeio, Gaditanum a Mytilenaeo, et Labieni divitiae et Mamurrae placent et Balbi horti et Tusculanum. sed horum omnium fons unus est. imbecillo resistendum fuit et id erat facile; nunc legiones XI, equitatus tantus quantum volet, Transpadani, plebes urbana, tot tribuni pl., tam perdita juventus, tanta auctoritate dux, tanta audacia. Cum hoc aut depugnandum est aut habenda e lege ratio.

[7] 'depugna' inquis 'potius quam servias.' ut quid? si victus eris, proscribare, si viceris, tamen servias? 'quid ergo' inquis 'facturus es?' idem quod pecudes quae dispulsae sui generis sequuntur greges. ut bos armenta sic ego bonos viros aut eos quicumque dicentur boni sequar, etiam si ruent. quid sit optimum male contractis rebus plane video. nemini est enim exploratum cum ad arma ventum sit quid futurum sit, at illud omnibus, si boni victi sint, nec in caede principum clementiorem hunc fore quam Cinna fuerit nec moderatiorem quam Sulla in pecuniis locupletum. empoliteuomai soi jam dudum et facerem diutius, nisi me lucerna desereret. ad summam 'DIC, M. TVLLI.' assentior Cn. Pompeio, id est T. Pomponio. Alexim, humanissimum puerum, nisi forte dum ego absum adulescens factus est (id enim agere videbatur), salvere jubeas velim.


131(7. [VIII])
Scr. in Formiano vi aut v K. Jan. an. BC.50 .
CICERO ATTICO SAL.

[1] Quid opus est de Dionysio tam valde affirmare? an mihi nutus tuus non faceret fidem? suspicionem autem eo mihi maiorem tua taciturnitas adtulerat, quod et tu soles conglutinare amicitias testimoniis tuis et illum aliter cum aliis de nobis locutum audiebam. sed prorsus ita esse ut scribis mihi persuades. itaque ego is in illum sum quem tu me esse vis.

[2] diem tuum ego quoque ex epistula quadam tua quam incipiente febricula scripseras mihi notaveram et animadverteram posse pro re nata te non incommode ad me in Albanum venire iii Nonas Januar. sed, amabo te, nihil incommodo valetudinis feceris. quid enim est tantum in uno aut altero die?

[3] Dolabellam video Liviae testamento cum duobus coheredibus esse in triente sed juberi mutare nomen. est politikon skemma rectumne sit nobili adulescenti mutare nomen mulieris testamento. sed id philosophoteron dieukrinesomen, cum sciemus quantum quasi sit in trientis triente.

[4] quod putasti fore ut ante quam istuc venirem Pompeium viderem, factum est ita; nam vi Kal. ad Lavernium (me consecutus est. una Formias venimus et ab hora octava ad vesperum secreto collocuti sumus. quod quaeris ecquae spes pacificationis sit, quantum ex Pompei multo et accurato sermone perspexi, ne voluntas quidem est. sic enim existimat, si ille vel dimisso exercitu consul factus sit, sunchusin tes politeias fore, atque etiam putat eum, cum audierit contra se diligenter parari, consulatum hoc anno neglecturum ac potius exercitum provinciamque retenturum. sin autem ille fureret, vehementer hominem contemnebat et suis et rei publicae copiis confidebat. quid quaeris? etsi mihi crebro(度々) 'ξυνòς(公平な) 'Ενυάλιος(アレス)'(Il.18-309) occurrebat(心に浮かぶ), tamen levabar cura virum forte m et peritum et plurimum auctoritate valentem audiens πολιτικῶς de pacis simulatae periculis disserentem. habebamus autem in manibus Antoni contionem habitam x Kal. Januar., in qua erat accusatio Pompei usque a toga pura, querela de damnatis, terror armorum. in quibus ille 'quid censes' aiebat 'facturum esse ipsum, si in possessionem rei publicae venerit, cum haec quaestor ejus infirmus et inops audeat dicere?' quid multa? non modo non expetere pacem istam sed etiam timere visus est. ex illa autem sententia †i† relinquendae urbis movet hominem, ut puto. mihi autem illud molestissimum est, quod solvendi sunt nummi Caesari et instrumentum triumphi eo conferendum. est enim amorphon antipoliteuomenou chreopheileten esse. sed haec et multa alia coram.


133(7.[X])
Scr. ad urbem xiv sub noctem aut xiiii ante lucem in K. Febr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

Subito consilium cepi ut ante quam luceret exirem, ne qui conspectus fieret aut sermo, lictoribus praesertim laureatis(先導吏、将軍にはやめたあともボディーガードとして付けられる). de reliquo neque hercule quid agam neque quid acturus sim scio; ita sum perturbatus temeritate nostri amentissimi consili. tibi vero quid suadeam cuius ipse consilium exspecto? Gnaeus noster quid consili ceperit capiatve nescio, adhuc in oppidis coartatus et stupens. omnes, si in Italia consistat, erimus una; sin cedet, consili res est. adhuc certe, nisi ego insanio, stulte omnia et incaute. tu, quaeso, crebro ad me scribe vel quod in buccam venerit.


135(7.[XII])
Scr. in Formiano x K. Febr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年一月二十二日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ

[1] Unam adhuc a te epistulam acceperam datam xii Kal.

十九日に君から送られてきた一通の手紙しかまだ受け取っていない。

in qua significabatur aliam te ante dedisse quam non acceperam.

その中で君はその前にもう一通送ったとほのめかしていたが、届いていない。

sed quaeso ut scribas quam saepissime non modo si quid scies aut audieris sed etiam si quid suspicabere, maximeque quid nobis faciendum aut non faciendum putes.

何か情報を得たなら、またそれだけでなく何か薄々でも気づいたことがあれば、できるだけ頻繁に手紙を書いてほしいし、僕が何をすべきか、また何をしてはならないか、君の判断するところを伝えてくれるよう特にお願いする。

[2] nam quod rogas curem(配慮する) ut scias quid Pompeius agat, ne ipsum quidem scire puto;

ポンペイウスが何をしているのか、忘れずに知らせるように、という君の依頼についてだが、それは彼自身すら分からないと思う。

nostrum quidem nemo.

もちろん、僕たちの方は誰一人として分からない。

vidi Lentulum consulem Formiis x Kal., vidi Libonem;

僕は二十一日にフォルミアエで執政官のレントゥルスと会った。リボーにも会った。

plena timoris et erroris omnia.

すべては恐怖と精神的混乱に陥っていた。

ille iter Larinum;

ポンペイウスはラリヌム(モリーゼ州ラリーノ)へ向かっている。

ibi enim cohortes et Luceriae et Teani reliquaque in Apulia.

そこには数個大隊があり、ルケリア(ルチェーラ)、テアヌム、その他のアプリア(プーリア州)の地域にもあるからである。

Inde utrum consistere uspiam(どこか) velit an mare transire nescitur.

彼がそこからどこかある地点に踏み留まりたいのか、それとも海を渡りたいのかは不明である。

si manet, vereor ne exercitum firmum habere non possit;

もし留まるなら、彼は強力な軍隊を持つことができないのではないかと思う。

sin discedit, quo aut qua, aut quid nobis agendum sit nescio.

しかし、もし去るなら、彼はどこへ向かい、どの道筋をたどるのか、また僕は何をすべきか分からない。

nam istum quidem cuius Φαλαρισμὸν times omnia taeterrime facturum puto.

パラリスのような僭主政を行うのではないかと君が恐れている人についてであるが、その人のなすことすべては極悪非道の所業以外ないだろうと思う。

nec eum rerum prolatio(延期) nec senatus magistratuumque discessus(追放) nec aerarium clausum(主) tardabit.

公務の停止によっても、元老院と政務官たちの退去によっても、国庫閉鎖によっても、彼を止めることはできないだろうし、

[3] sed haec, ut scribis, cito sciemus.

君も書いているように、それはもうすぐ分かることだろう。

interim velim mihi ignoscas(許す) quod ad te scribo tam multa totiens.

それまでのあいだ、君に頻繁にたくさんの手紙を送ることをお許し願いたい。

acquiesco(安心する) enim et tuas volo elicere(促す) litteras maximeque consilium(助言) quid agam aut quo me pacto geram.  

そうすれば、僕は心が安まるし、君の手紙を、特に僕が何をすべきか、あるいはどう行動すべきかについての助言を手に入れたいからでもある。

demittamne(打ち込む) me penitus in causam?

僕はとことんまでその方の側に身を投じるべきか。

non deterreor(ひるむ) periculo sed dirumpor(張り裂ける) dolore(怒り):

危険にひるむことはないけれども、怒りによって胸が引き裂かれる。

tamne nullo consilio aut tam contra meum consilium gesta esse omnia!

行動のすべてがあれほど判断力に欠け、あれほど僕の判断に反していたとに。

an cuncter et tergiverser(ごまかす) et iis me dem qui tenent, qui potiuntur?

それとも、ぐずぐずしてどっちつかずの態度を取り、支配力を握っている人たちに、権力を有する人たちに自分の身を捧げようか。

'αἰδέομαι Τρῳάς' nec solum civis sed etiam amici officio revocor;

「僕はトロイア人に会わす顔がない」し、一市民としての義務だけでなく友人としての義務が僕を呼び戻す。

etsi frangor saepe misericordia puerorum.

とはいえ、息子と甥が不憫でならず、心がしばしばぐらつくのだが。

[4] Ut igitur ita perturbato(mihi混乱した), etsi te eadem sollicitant, scribe aliquid

そういう次第で、これほど精神的に入り乱れている僕のために、同じことが君を不安に駆り立てているだろうが、何か書いてくれたまえ。

et maxime, si Pompeius Italia cedit, quid nobis agendum putes.

とりわけ、ポンペイウスがイタリアから去る場合、君の考えでは僕はどうすべきかについて。

M'. quidem Lepidus (nam fuimus una eum finem statuit, L. Torquatus eundem.

マニウス・レピドゥス――僕たちと一緒にいた――の方は、それを(ポンペイウスを支持しうる)限界であるとした。ルキウス・トルクァトゥスも同じ考えである。

me cum multa tum etiam lictores impediunt.

僕の行動を妨げているものはたくさんあるが、特に先導吏たちだ。

nihil vidi umquam quod minus explicari(処理する) posset.

いまだかつてこれほど対処困難な状況に出会ったことはない。

itaque a te nihildum(まだ〜ない) certi exquiro sed quid videatur.

それゆえ、僕が君に求めているのは、確実なことでは断じてなく、君の考えだけである。

denique ipsam ἀπορίαν tuam cupio cognoscere.

少なくとも、君を途方に暮れさせているのは何なのかを知りたい。

Labienum ab illo discessisse prope modum constat

ラビエヌスがカエサルのもとを去ったことは、ほぼ確実である。

[5] si ita factum esset ut ille Romam veniens magistratus et senatum Romae offenderet(遭遇), magno usui causae nostrae fuisset.

彼がローマに来て政務官たちや元老院とでくわしていたら、僕たちの側にとっては大いに役立ったことだろう。

damnasse enim sceleris hominem amicum rei publicae causa videretur(未完接), quod nunc quoque videtur sed minus prodest.

彼は共和国のために友人の無法な行いを非としたと思われただろうから。今でもそう思われているけれども、あまり役には立っていない。

non enim habet cui prosit(役立つ) eumque arbitror paenitere, nisi forte id ipsum est falsum discessisse illum.

彼には自分が尽くせる共和国がなくなってしまっているからであり、彼は後悔していると思う。もっともカエサルからの離反という話自体が偽りなら話は別だが。

nos quidem pro certo habebamus.

我が方としては、そっちの方が確かだと考えている。

[6] et velim, quamquam, ut scribis, domesticis te finibus tenes, formam(状態) mihi urbis exponas,

君は、手紙に書いているように、家の中に閉じこもっているけれども、ローマの状態を説明してもらえないだろうか。

ecquod Pompei desiderium(への欲求), ecquae Caesaris invidia(への憎しみ) appareat,

また、ポンペイウスが去って残念に思われているか、カエサルに対する何らかの憎悪の感情が認められるか、

etiam quid censeas de Terentia et Tullia, Romae eas esse an mecum an aliquo tuto loco.

そしてまたテレンティアとトゥッリアについてどう考えるか。彼女たちはローマに、あるいは僕と一緒に、それともどこか安全なところにいるべきか。

haec et si quid aliud ad me scribas velim vel potius scriptites(しばしば書く).

こうしたことについて、また他に何かあれば、いや、むしろ何度も繰り返し手紙をお送りいただければと思う。


136(7.[XIII])
Scr. Minturnis ix K. Febr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.


四九年一月二十三日、ミントュルナエ
キケロよりアッティクスへ
[1] De Vennonianis rebus tibi assentior. Labienum heroa judico. facinus jam diu nullum civile praeclarius, qui, ut aliud nihil, hoc tamen profecit, dedit illi dolorem. sed etiam ad summam profectum aliquid puto. amo etiam Pisonem. cuius judicium de genero suspicor visum iri grave. quamquam genus belli quod sit vides. ita civile est ut non ex civium dissensione sed ex unius perditi civis audacia natum sit. is autem valet exercitu, tenet multos spe et promissis, omnia omnium concupivit. huic tradita urbs est nuda praesidio, referta copiis. quid est quod ab eo non metuas qui illa templa et tecta non patriam sed praedam putet? quid autem sit acturus aut quo modo nescio, sine senatu, sine magistratibus. ne simulare quidem poterit quicquam πολιτικῶς. nos autem ubi exsurgere poterimus aut quando? quorum dux quam ἀστρατήγητος tu quoque animadvertis cui ne Picena quidem nota fuerint; quam autem sine consilio res testis. ut enim alia omittam decem annorum peccata, quae condicio non huic fugae praestitit?

[2] nec vero nunc quid cogitet scio ac non desino per litteras sciscitari. nihil esse timidius constat, nihil perturbatius. itaque nec praesidium cuius parandi causa ad urbem retentus est nec locum ac sedem praesidi ullam video. spes omnis in duabus insidiose retentis paene alienis legionibus. nam dilectus adhuc quidem invitorum est et a pugnando abhorrentium; condicionum autem amissum tempus est. quid futurum sit non video; commissum quidem a nobis certe est sive a nostro duce ut e portu sine gubernaculis egressi tempestati nos traderemus.

[3] itaque de Ciceronibus nostris dubito quid agam; nam mihi interdum amandandi videntur in Graeciam; de Tullia autem et Terentia, cum mihi barbarorum adventus [ad urbem] proponitur, quinia timeo; cum autem Dolabellae venit in mentem, paulum respiro. sed velim consideres quid faciendum putes primum pros to asphales (aliter enim mihi de illis ac de me ipso consulendum est), deinde ad opiniones, ne reprehendamur quod eas Romae velimus esse in communi bonorum fuga. quin etiam tibi et Peducaeo (scripsit enim ad me quid faciatis videndum est. is enim splendor est vestrum ut eadem postulentur a vobis quae ab amplissimis civibus. sed de hoc tu videbis, quippe cum de me ipso ac de meis te considerare velim.

[4] reliquum est ut et quid agatur quoad poteris explores scribasque ad me et quid ipse conjectura assequare; quod etiam a te magis exspecto. nam acta omnibus nuntiantibus a te exspecto futura. 'μάντις δ' ἄριστος?.' loquacitati ignosces, quae et me levat ad te quidem scribentem et elicit tuas litteras. [5] aenigma 'succorum(吸血鬼) ex Velia' plane non intellexi; est enim numero Platonis obscurius.


139(7.[XV])
Scr. Capuae v K. Febr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.


四九年一月二十六日、カプア
キケロよりアッティクスへ
[1] Ut ab urbe discessi, nullum adhuc intermisi diem quin aliquid ad te litterarum darem, non quo haberem magno opere quod scriberem sed ut loquerer tecum absens; quo mihi, cum coram id non licet, nihil est jucundius.

[2] Capuam cum venissem a.d. vi Kal. pridie quam has litteras dedi, consules conveni multosque nostri ordinis. omnes cupiebant Caesarem abductis praesidiis stare condicionibus iis quas tulisset; uni Favonio leges ab illo nobis imponi non placebat. sed †is auditus in† consilio. Cato enim ipse jam servire quam pugnare mavult; sed tamen ait in senatu se adesse velle cum de condicionibus agatur, si Caesar adductus sit ut praesidia deducat. ita, quod maxime opus est, in Siciliam ire non curat; quod metuo ne obsit, in senatu esse vult. Postumius autem, de quo nominatim senatus decrevit ut statim in Siciliam iret Furfanioque succederet, negat se sine Catone iturum et suam in senatu operam auctoritatemque quam magni aestimat. ita res ad Fannium pervenit. is cum imperio in Siciliam praemittitur.

[3] in disputationibus nostris summa varietas est. plerique negant Caesarem in condicione mansurum postulataque haec ab eo interposita esse quo minus quod opus esset ad bellum a nobis pararetur. ego autem eum puto facturum ut praesidia deducat. vicerit enim, si consul factus erit, et minore scelere vicerit quam quo ingressus est. sed accipienda plaga est. sumus enim flagitiose imparati cum a militibus tum a pecunia; quam quidem omnem non modo privatam quae in urbe est sed etiam publicam quae in in aerario est illi reliquimus. Pompeius ad legiones Appianas est profectus; Labienum secum habet. ego tuas opiniones de his rebus exspecto. Formias me continuo recipere cogitabam.


141(7.[XVII])
Scr. in Formiano iv non. Febr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] Tuae litterae mihi gratae jucundaeque sunt. de pueris in Graeciam transportandis tum cogitabam cum fuga ex Italia quaeri videbatur. nos enim Hispaniam peteremus; illis hoc aeque commodum non erat. tu ipse cum Sexto etiam nunc mihi videris Romae recte esse posse; etenim minime amici Pompeio nostro esse debetis. nemo enim umquam tantum de urbanis praediis detraxit. videsne me etiam jocari?

[2] scire jam te oportet L. Caesar quae responsa referat a Pompeio, quas ab eodem ad Caesarem ferat litteras. scriptae enim et datae ita sunt ut proponerentur in publico. in quo accusavi mecum ipse Pompeium qui, cum scriptor luculentus esset, tantas res atque eas quae in omnium manus venturae essent Sestio nostro scribendas dederit. itaque nihil umquam legi scriptum sestiodesteron. perspici tamen ex litteris Pompei potest nihil Caesari negari omniaque ei cumulate quae postulet dari. quae ille amentissimus fuerit nisi acceperit, praesertim cum impudentissime postulaverit. quis enim tu es qui dicas, 'si in Hispaniam profectus erit, si praesidia dimiserit'? tamen conceditur: minus honeste nunc quidem violata jam ab illo re publica illatoque bello quam si olim de ratione habenda impetrasset. et tamen vereor ut his ipsis contentus sit. nam cum ista mandata dedisset L. Caesari, debuit esse paulo quietior dum responsa referrentur; dicitur autem nunc esse acerrimus.

[3] Trebatius quidem scribit se ab illo viiii Kal. Febr. rogatum esse ut scriberet ad me ut essem ad urbem; nihil ei me gratius facere posse. haec verbis plurimis. intellexi ex dierum ratione, ut primum de discessu nostro Caesar audisset, laborare eum coepisse ne omnes abessemus. itaque non dubito quin ad Pisonem, quin ad Servium scripserit; illud admiror non ipsum ad me scripsisse, non per Dolabellam, non per Caelium egisse. quamquam non aspernor Trebati litteras, a quo me unice diligi scio.

[4] rescripsi ad Trebatium (nam ad ipsum Caesarem qui mihi nihil scripsisset nolui) quam illud hoc tempore esset difficile; me tamen in praediis meis esse neque dilectum ullum neque negotium suscepisse. in quo quidem manebo dum spes pacis erit; sin bellum geretur, non deero officio nec dignitati meae, pueros hupekthemenos in Graeciam. totam enim Italiam flagraturam bello intellego. tantum mali (est) excitatum partim ex improbis, partim ex invidis civibus. sed haec paucis diebus ex illius ad nostra responsa responsis intellegentur quorsum evasura sint. tum ad te scribam plura, si erit bellum; sin †autem† etiam indutiae, te ipsum, ut spero, videbo.

[5] ego iiii Nonas Febr., quo die has litteras dedi, in Formiano, quo Capua redieram, mulieres exspectabam. quibus quidem scripseram tuis litteris admonitus ut Romae manerent. sed audio maiorem quendam in urbe timorem esse. Capuae Nonis Febr. esse volebam, quia consules jusserant. quicquid huc erit a Pompeio allatum, statim ad te scribam tuasque de istis rebus litteras exspectabo.


151(8.[I])
Scr. in Formiano xiv K. Mart an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年二月十五日あるいは十六日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ

[1] Cum ad te litteras dedissem, redditae mihi litterae sunt a Pompeio: cetera de rebus in Piceno gestis quae ad se Vibullius scripsisset, de dilectu Domiti, quae sunt vobis nota nec tam laeta erant in iis litteris quam ad me Philotimus scripserat.

君に手紙を送った後、ポンペイウスから手紙が届けられた。用件以外のことでは、ウィブッリウスが彼に書き送ったというピケヌムでの軍事行動のこととドミティウスの兵の徴募に関することで、ローマにいる君たちがすでに知っていることで、ピロティムスが僕に書き送ってくれたことほど、嬉しいものではなかった。

ipsam tibi epistulam misissem sed jam subito fratris puer(奴隷) proficiscebatur. cras igitur mittam.

その手紙は君に送るはずだったが、弟の奴隷が急に出発することになったので、明日お送りする。

sed in ea Pompei epistula erat in extremo ipsius manu, 'tu censeo Luceriam venias. nusquam eris tutius.' id ego in eam partem(手書きの部分) accepi, haec oppida atque oram maritimam illum(主) pro relicto(捨てた) habere, nec sum miratus eum qui caput ipsum reliquisset reliquis membris non parcere.

しかし、そのポンペイウスの手紙の末尾に、自筆で「ルケリアに行くようあなたにお勧めする。あなたにとって、そこより安全なところはどこにもないだろう」とある。僕は手書きのこれを、彼がその地域の町々と沿岸地帯を見捨てたという意味に解した。首都を見捨てた彼が他の土地を顧みなくとも不思議はない。

[2] ei statim rescripsi hominemque certum misi de comitibus meis, me non quaerere ubi tutissimo essem;

自分にとって最も安全な場所を僕は探してはいないという旨の返事をすぐに書き、僕の随員のうち信頼の置ける者を送るところである。

si me vellet sua aut rei publicae causa Luceriam venire, statim esse venturum; hortatusque sum ut oram maritimam retineret, si rem frumentariam sibi ex provinciis suppeditari vellet. hoc me frustra scribere videbam; sed uti in urbe retinenda tunc, sic nunc in Italia non relinquenda testificabar sententiam meam.

彼が自分自身のために、あるいは共和国のために僕にルケリアへ行ってほしいというのならすぐに行こうと述べ、そして彼が属州からの穀物の供給を確保したいのなら沿岸地帯を捨てるべきではないと書いた。こんなことを書いても無駄だと思ったが、以前に都を捨てるべきではないと言ったように、今はイタリアを捨てるべきではないという自分の意見を書き残したのだ。

sic enim parari(計画) video ut Luceriam omnes copiae contrahantur et ne is quidem locus sit stabilis sed ex eo ipso, si urgeamur, paretur fuga.

というのも、ルケリアにすべての軍勢を集結させても、そこを強固な根城とはせず、敵が迫れば、またそこから逃げだす準備をしておくというのが彼の計画であることは明らかだからだ。

[3] quo minus mirere(接受2), si invitus in eam causam descendo(どちらの側につく) in qua neque pacis neque victoriae ratio quaesita sit umquam sed semper flagitiosae(恥ずべき) et calamitosae fugae.

それゆえ、和平も勝利も一度も考えたことがなく、常に破滅的で屈辱的な逃走の策を探していている側に僕が不本意ながら与したとしても、君は驚かないかもしれない。

eundum(行く), ut quemcumque fors tulerit casum subeam potius cum iis qui dicuntur esse boni quam videar a bonis dissentire.

しかし、僕が行かねばならないのは、よき人々を敵にまわすと思われるよりはむしろ、そう呼ばれている人たちとともに運命のもたらすいかなる危険にも身を委ねるためなのだ。

etsi prope diem video bonorum, id est lautorum et locupletum, urbem refertam fore, municipiis vero his relictis refertissimam.

とはいえ、ローマがまもなくよき人々、すなわち品位があり財産のある人たちであふれるだろうこと、いや、それどころか、この辺りの自治市の町々が見捨てられた時でさえ、そうした人たちで満ちあふれるだろうことが僕には予見される。

quo ego in numero essem, si hos lictores molestissimos non haberem, nec me M'. Lepidi, L. Volcaci, Ser. Sulpici comitum paeniteret, quorum nemo nec stultior est quam L. Domitius nec inconstantior quam Ap. Claudius.

この厄介きわまりない先導吏たちがいなかったなら、僕もその一人となるだろうし、マニウス・レピドゥス、ルキウス・ウォルカキウス、セルウィウス・スルピキウス(執政官経験者たち)の仲間となっても悔いはない。彼らの誰一人として、ルキウス・ドミティウス・アヘノバルブスほど愚かでも、アッピウス・クラウディウス・プルケルほど日和見でもない。

[4] Vnus Pompeius me movet beneficio, non auctoritate. quam enim ille habeat auctoritatem in hac causa? qui, cum omnes Caesarem metuebamus, ipse eum diligebat, postquam ipse metuere coepit, putat omnis hostis illi esse oportere.

悩みのタネはただポンペイウスだけだが、それは彼の権威のためではなく、彼の僕に対する尽力のためだ。というのも、こんな状態の彼には何の権威もない。僕たちすべてがカエサルを恐れていた時、彼はカエサルを熱愛していた。その彼がカエサルを恐れ始めてからは、僕たちは皆カエサルの敵でなければならないと言う始末だ。

ibimus tamen Luceriam. nec eum fortasse delectabit noster adventus; dissimulare enim non potero mihi quae adhuc acta sint displicere.

しかし、僕はルケリアへ行く。おそらく、僕の到着は彼を喜ばせないだろう。なぜなら、僕は彼がこれまでしてきたことに対する不満を隠せないだろうから。

ego si somnum capere possem, tam longis te epistulis non obtunderem(悩ます). tu, si tibi eadem causa(状態) est, me remunerere sane velim.

僕が眠れるなら、こんな長い手紙で君を煩わせることはなかっただろう。君も僕と同じ状態にあるのなら、同じお返しをしてくれるよう心から願っている。


152(8.[II])
Scr. in Formiano xiii K. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年二月十七日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ

[1] Mihi vero omnia grata, et quod scripsisti ad me quae audieras et quod non credidisti quae digna diligentia mea non erant et quod monuisti quod sentiebas.

いや、まったく何もかもありがたく思っている―――君の耳に入った情報を手紙で知らせてくれたことも、いつもの几帳面な僕に反して君に知らせなかった情報を信用せずにいてくれたことも、君の意見を聞かせてくれたことも感謝している。

ego ad Caesarem unas Capua litteras dedi quibus ad ea rescripsi quae mecum ille de gladiatoribus suis egerat, brevis sed benevolentiam significantis, non modo sine contumelia sed etiam cum maxima laude Pompei. id enim illa sententia postulabat qua illum ad concordiam hortabar. eas(手紙) si quo(どこかへ) ille misit, in publico proponat(人目にさらす) velim. alteras eodem die dedi quo has(この手紙) ad te.

確かに僕はカエサルに一通カプアから手紙を出した。それは彼の剣闘士の件に関して僕に依頼してきた返事だ。短いが友好的であり、ポンペイウスを非難するどころか最高に賞賛した手紙である。それはカエサルに和平を促す僕の考えがさせたことである。カエサルがその手紙をどこかに送ったなら、それを公に掲示してもらえればありがたい。今日もう一通彼に手紙を送るつもりだ。

non potui non dare, cum et ipse ad me scripsisset et Balbus. earum exemplum ad te misi. nihil arbitror fore quod reprehendas. si qua erunt, doce me quo modo μέμψιν effugere possim.

カエサル本人がバルブスとともに僕に手紙を送ってきたからには、返事を出さないわけには行かない。その写しをお送りする。君がとがめるようなことは何もないものと思う。もし何かあれば、どうやったら非難を逃れることができるか、教えてほしい。

[2] 'nihil' inquies(未2) 'omnino scripseris(接完).' qui(どうやって) magis effugiam(接) eos qui volent fingere(捏造)? verum tamen ita faciam, quoad fieri poterit.

「絶対に何も書かないでくれたまえ」と君は言うのだろう。書かないとしたら、僕にとって不利な話をでっちあげたいと思う人々からうまく逃れる方法が何かあるだろうか。とはいえ、できるかぎり君の助言に従おう。

nam quod me hortaris ad memoriam factorum, dictorum, scriptorum etiam meorum, facis amice tu quidem mihique gratissimum, sed mihi videris aliud tu honestum meque dignum in hac causa judicare atque ego existimem.

僕の言行録を作るように君が勧めてくれるのは、友情にあふれ、非常にありがたいことである。だが、この闘争下にあって何が名誉に値するか、何が僕にふさわしいかについての君の判断は、僕の考えとは異なるようだ。

mihi enim nihil ulla in gente umquam ab ullo auctore rei publicae ac duce turpius factum esse videtur quam a nostro amico factum est.

なぜなら、僕の見るところ、いかなる国においても、指導的立場にある政治家や将軍が、僕たちの友人がやったような恥ずべき行動を取ったことはいまだかつてないからである。

cuius ego vicem doleo; qui urbem reliquit, id est patriam, pro qua et in qua mori praeclarum fuit. ignorare mihi videris haec quanta sit clades.

彼のために僕の心は痛む。彼はローマすなわち祖国を捨てたのだ。祖国のために、そして祖国において死ぬことが輝かしい誉れであったのに。この禍がどれほど大きなものか、君は分かっていないようだ。

[3] es enim etiam nunc domi tuae sed invitis perditissimis hominibus esse diutius non potes.

というのは、君はまだ自分の家にいるわけだが、極悪のならず者たちの許しがなければ、これ以上そうすることはできなくなるからだ。

hoc miserius, hoc turpius quicquam?

これほどの屈辱、恥辱はあるだろうか。

vagamur egentes cum conjugibus et liberis;

僕たちは妻子とともに貧困の中をさまよい歩くことになるのだ。

in unius hominis quotannis periculose aegrotantis anima positas omnis nostras spes habemus non expulsi sed evocati ex patria;

僕たちは、すべての希望を、毎年大病におかされて死にそうになっている一人の人間(ポンペイウス)の命にかけて、祖国から追放されるどころかな、祖国から去るよう勧告されているとは。

quam non servandam ad reditum nostrum sed diripiendam et inflammandam reliquimus.

僕たちが祖国を捨てては、帰還の時まで安全に守られるはずはなく、略奪と放火に委ねることになってしまう。

ita multi nobiscum sunt? non in suburbanis? non in hortis? non in ipsa urbe? et, si non sunt, non erunt? nos interea ne Capuae quidem sed Luceriae, et oram quidem maritimam jam relinquemus, Afranium exspectabimus et Petreium. nam in Labieno parum est dignitatis.

いったい我々の仲間(ポンペイウス派)は多数派だろうか。彼らはローマ近郊に、もっと近くに、あるいはこの都にいるではないか。そして、今はいないとしても、戻ってくるのではないか。そのあいだ、僕たちはカプアも捨ててルケリアに留まり、程なく海岸地帯も捨てることになってアフラニウスとペトレイウスを待つことになるだろう。というのは、ラビエヌスでは役不足だからね。

hic tu in me . . . illud desideras. nihil de me dico, alii viderint. hic quidem quae est . . .?

君がここで僕のあの昔の閥族派の精神を見たいと思っている。僕はもうそんなことはどうでもいい。それは他の人たちに任せておけばいいことだ。こうした状況にあって閥族など何の意味があるのか。

domi vestrae estis et eritis omnes boni. quis istic se mihi non ostendit? quis nunc adest hoc bello (sic enim jam appellandum est)?

君たちよき人々は皆、自分たちの家にいて、そこに留まるつもりでいる。ローマに戻る意志を僕に示さなかった者がいるだろうか。それなのに今この戦い(すでに戦いと呼ばざるをえないのだから)に誰が加わっているのか。

[4] Vibulli res gestae sunt adhuc maximae. id ex Pompei litteris cognosces; in quibus animadvertito illum locum ubi erit διπλῆ(矢印). videbis de Gnaeo nostro ipse Vibullius quid existimet.

ウィブッリウスの働きは、今までのところ、実に申し分ない。そのことは君もポンペイウスの手紙から知るだろう。その中で矢印が見られる個所に注意してもらいたい。ウィブッリウス自身が僕たちのポンペイウスについてどう考えているか、君は察するだろう。

quo igitur haec spectat oratio? ego pro Pompeio libenter emori possum; facio pluris omnium hominum neminem; sed non ita uno in eo judico spem de salute rei publicae.

ところで、この話の趣旨はどの点にあるのか。僕はポンペイウスのために喜んで死ぬことができるし、今生きている人間の中で僕が彼より高く評価する者はいない。しかし、彼が共和国にとって唯一の救いの希望であるとは思っていない。

significas enim aliquanto secus(異なって) quam solebas, ut etiam Italia, si ille cedat, putes cedendum. quod ego nec rei publicae puto esse utile nec liberis meis, praeterea neque rectum neque honestum.

というのも、君の意見は以前とはかなり異なっており、ポンペイウスがイタリアを去るなら、僕もそこを去るべきであると君は示唆しているからである。それは共和国のためにも、また息子と甥のためにもならないと思うし、正しいことでも立派なことでもないと思う。

†sed cur† 'poterisne igitur videre tyrannum?' quasi intersit audiam an videam, aut locupletior mihi sit quaerendus auctor quam Socrates qui, cum xxx tyranni essent, pedem porta non extulit(一歩も外へ出なかった). est mihi praeterea praecipua(特別の) causa manendi. de qua utinam aliquando tecum loquar!

だが、君は聞く「それなら、君は僭主を自分の眼で見ることに耐えられるのか」と。しかし、彼のことを耳で聞くのと、眼で見るのとは違いがないのだ。僕にはソクラテスより立派な手本を探し求めようがないのだ。彼はアテナイに三十人の独裁者がいたときにも、城壁外に一歩も足を踏み出さなかったのだ。それに、僕にはローマに留まる特別な理由があるのだ。そのことについて、いつか君と語り合いたいものである。

ego xiii Kalend., cum eadem lucerna(ランプ) hanc epistulam scripsissem qua inflammaram tuam, Formiis ad Pompeium profectus sum, si de pace agetur, profecturus(役立つ), si de bello, quid ero?

追伸: 君の手紙を燃やしたのと同じランプの明りのもとでこの手紙を書いてから、ポンペイウスに会うために今日二月十七日、フォルミアエを発つことにした。和平ということになったら、手助けしよう。しかし、戦いということになったら、僕はどんな立場に陥ることなるだろうか。


153(8.[III])
Scr. in Caleno xii K. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] Maximis et miserrimis rebus perturbatus, cum coram tecum mihi potestas deliberandi non esset, uti tamen tuo consilio volui. deliberatio autem omnis haec est, si Pompeius Italia excedat, quod eum facturum esse suspicor, quid mihi agendum putes. et quo facilius consilium dare possis, quid in utramque partem mihi in mentem veniat explicabo brevi.

[2] Cum merita Pompei summa erga salutem meam familiaritasque quae mihi cum eo est, tum ipsa rei publicae causa me adducit ut mihi vel consilium meum cum illius consilio vel fortuna (mea cum illius fortuna conjungenda esse videatur. accedit illud. si maneo et illum comitatum optimorum et clarissimorum civium desero, cadendum est in unius potestatem. qui etsi multis rebus significat se nobis esse amicum (et ut esset a me est, tute scis, propter suspicionem huius impendentis tempestatis multo ante provisum), tamen utrumque considerandum est et quanta fides ei sit habenda et, si maxime exploratum sit eum nobis amicum fore, sitne viri fortis et boni civis esse in ea urbe in qua cum summis honoribus imperiisque usus sit, res maximas gesserit, sacerdotio sit amplissimo praeditus, non futurus (sit, qui fuerit), subeundumque periculum sit cum aliquo fore dedecore, si quando Pompeius rem publicam(共和国) reciperarit(回復する).

[3] in hac parte haec sunt. vide nunc quae sint in altera. nihil actum est a Pompeio nostro sapienter, nihil fortiter, addo etiam nihil nisi contra consilium auctoritatemque meam. omitto illa vetera, quod istum in rem publicam ille aluit, auxit, armavit, ille legibus per vim et contra auspicia ferendis auctor, ille Galliae ulterioris adjunctor, ille gener, ille in adoptando P. Clodio augur, ille restituendi mei quam retinendi studiosior,

彼は僕をローマに復帰させるときの熱心さで僕の追放に反対しなかった。

ille provinciae propagator, ille absentis in omnibus adjutor, idem etiam tertio consulatu, postquam esse defensor rei publicae coepit, contendit ut decem tribuni plebs ferrent ut absentis(不在立候補) ratio haberetur, quod idem ipse sanxit lege quadam sua, Marcoque Marcello consuli finienti provincias Gallias Kalendarum Martiarum die restitit?sed ut haec omittam, quid foedius, quid perturbatius hoc ab urbe discessu sive potius turpissima fuga? quae condicio non accipienda fuit potius quam relinquenda patria?

[4] malae condiciones erant, fateor, sed num quid hoc pejus? at reciperabit rem publicam. quando? aut quid ad eam spem est parati? non ager Picenus amissus? non patefactum iter ad urbem? non pecunia omnis et publica et privata adversario tradita? denique nulla causa, nullae vires, nulla sedes quo concurrant qui rem publicam defensam velint. Apulia delecta est, inanissima pars Italiae et ab impetu huius belli remotissima; fuga et maritima opportunitas visa quaeri desperatione. invite cepi Capuam, non quo munus illud defugerem, sed in ea causa in qua nullus esset ordinum, nullus apertus privatorum dolor, bonorum autem esset aliquis sed hebes, ut solet, et, ut ipse sensi, esset multitudo et infimus quisque propensus in alteram partem, multi mutationis rerum cupidi, dixi ipsi me nihil suscepturum sine praesidio et sine pecunia. itaque habui nihil omnino negoti, quod ab initio vidi nihil quaeri praeter fugam. eam si nunc sequor, quonam? Cum illo non; ad quem cum essem profectus, cognovi in iis locis esse Caesarem, ut tuto Luceriam venire non possem. infero mari nobis incerto cursu hieme maxima navigandum est. age jam, cum fratre an sine eo cum filio? at quo modo? in utraque enim re summa difficultas erit summus animi dolor; qui autem impetus illius erit in nos absentis fortunasque nostras! acrior quam in ceterorum, quod putabit fortasse in nobis violandis aliquid se habere populare. age jam, has compedes, fascis, inquam, hos laureatos ecferre ex Italia quam molestum est! qui autem locus erit nobis tutus, ut jam placatis utamur fluctibus, ante quam ad illum venerimus? qua autem aut quo nihil scimus.

[6] at si restitero et fuerit nobis in hac parte locus, idem fecero quod in Cinnae dominatione (L.) Philippus, quod L. Flaccus, quod Q. Mucius, quoquo modo ea res huic quidem cecidit; qui tamen ita dicere solebat se id fore videre quod factum est sed malle quam armatum ad patriae moenia accedere. aliter Thrasybulus et fortasse melius. sed est certa quaedam illa Muci ratio atque sententia, est illa etiam Philippi, et cum sit necesse servire tempori et non amittere tempus cum sit datum. sed in hoc ipso habent tamen idem fasces molestiam. sit enim nobis amicus, quod incertum est, sed sit; deferet triumphum. †non accipere ne periculosum sit,† invidiosum ad bonos. 'O rem' inquis 'difficilem et inexplicabilem!' atqui explicanda est. quid enim fieri potest? ac ne me existimaris ad manendum esse propensiorem quod plura in eam partem verba fecerim, potest fieri, quod fit in multis quaestionibus, ut res verbosior haec fuerit, illa verior. quam ob rem ut maxima de re aequo animo deliberanti ita mihi des consilium velim. Navis et in Caieta est parata nobis et Brundisi.

[7] sed ecce nuntii scribente me haec ipsa noctu in Caleno, ecce litterae Caesarem ad Corfinium, Domitium Corfini cum firmo exercitu et pugnare cupiente. non puto etiam hoc Gnaeum nostrum commissurum ut Domitium relinquat; etsi Brundisium Scipionem cum cohortibus duabus praemiserat, legionem ei Fausto conscriptam in Siciliam sibi placere a consule duci scripserat ad consules. sed turpe Domitium deserere erit implorantem ejus auxilium. est quaedam spes mihi quidem non magna sed in his locis firma Afranium in Pyrenaeo cum Trebonio pugnasse, pulsum Trebonium, etiam Fabium tuum transisse cum cohortibus, summa autem Afranium cum magnis copiis adventare. id si est, in Italia fortasse manebitur. ego autem cum esset incertum iter Caesaris, quod vel ad Capuam vel ad Luceriam iturus putabatur, Leptam misi ad Pompeium (et) litteras; ipse ne quo inciderem reverti Formias. haec te scire volui scripsique sedatiore animo quam proxime scripseram, nullum meum judicium interponens sed exquirens tuum.


161(8.[XI])
Scr. in Formiano in K. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] Quod me magno animi motu perturbatum putas, sum equidem sed non tam magno quam tibi fortasse videor. levatur enim omnis cura cum aut constitit consilium aut cogitando nihil explicatur. lamentari autem licet illud quidem totos dies; sed vereor ne nihil cum proficiam etiam dedecori sim studiis ac litteris nostris. consumo igitur omne tempus considerans quanta vis sit illius viri quem nostris libris satis diligenter, ut tibi quidem videmur, expressimus. tenesne igitur moderatorem illum rei publicae quo referre velimus omnia? nam sic quinto, ut opinor, in libro loquitur Scipio, 'Ut enim gubernatori cursus secundus, medico salus, imperatori victoria, sic huic moderatori rei publicae beata civium vita proposita est, ut opibus firma, copiis locuples, gloria ampla, virtute honesta sit. huius enim operis maximi inter homines atque optimi illum esse perfectorem volo.'

[2] hoc Gnaeus noster cum antea numquam tum in hac causa minime cogitavit. dominatio quaesita ab utroque est, non id actum beata et honesta civitas ut esset. nec vero ille urbem reliquit quod eam tueri non posset nec Italiam quod ea pelleretur, sed hoc a primo cogitavit, omnis terras, omnia maria movere, reges barbaros incitare, gentis feras armatas in Italiam adducere, exercitus conficere maximos. genus illud Sullani regni jam pridem appetitur multis qui una sunt cupientibus. an censes nihil inter eos convenire, nullam pactionem fieri potuisse? hodie potest. sed neutri skopos est ille ut nos beati simus; uterque regnare vult.

[3] haec a te invitatus breviter exposui. voluisti enim me o quid de his malis sentirem ostendere. Prothespizo igitur, noster Attice, non hariolans ut illa cui nemo credidit sed conjectura prospiciens, jamque mari magno? non multo, inquam, secus possum vaticinari. tanta malorum impendet Ilias. atque hoc nostra gravior est causa qui domi sumus quam illorum qui una transierunt, quod illi [qui] alterum metuunt, nos utrumque.

[4] 'cur igitur' inquis 'remansimus?' vel tibi paruimus vel non occurrimus vel hoc fuit rectius. conculcari, inquam, miseram Italiam videbis proxima aestate †qaut utriusque in† mancipiis ex omni genere collectis, nec tam †iptio† pertimescenda, quae Luceriae multis sermonibus denuntiata esse dicitur, quam †universam† interitus tantas in confligendo utriusque viris video futuras. habes conjecturam meam. tu autem consolationis fortasse aliquid exspectasti. nihil invenio nihil fieri potest miserius, nihil perditius, nihil foedius. quod quaeris quid Caesar ad me scripserit, quod saepe, gratissimum sibi esse quod quierim, oratque in eo ut perseverem. Balbus minor haec eadem mandata. iter autem ejus erat ad Lentulum consulem cum litteris Caesaris praemiorumque promissis si Romam revertisset. verum cum habeo rationem dierum, ante puto tramissurum quam potuerit conveniri.

[6] epistularum Pompei duarum quas ad me misit neglegentiam meamque in rescribendo diligentiam volui tibi notam esse. earum exempla ad te misi.

[7] Caesaris hic per Apuliam ad Brundisium cursus quid efficiat exspecto. Utinam aliquid simile Parthicis rebus! simul aliquid audiero, scribam ad te. tu ad me velim bonorum sermones Romae frequentes esse dicuntur. scio equidem te in publicum non prodire, sed tamen audire te multa necesse est. memini librum tibi afferri a Demetrio Magnete ad te missum [scio] peri homonoias. Eum mihi velim mittas. vides quam causam mediter.

161A(8.[XIa])
Scr. Luceriae IV Id. Febr. an. 49
CN. MAGNVS PROCOS. S. D. M. CICERONI IMP.

Q. Fabius ad me venit a.d.IIII Id. Febr. Is nuntiat L. Domitium cum suis cohortibus XII et cum cohortibus XIIII quas Vibullius adduxit ad me iter habere; habuisse in animo proficisci Corfinio a.d.u Id. Febr.; C. Hirrum cum V cohortibus subsequi. Censeo ad nos Luceriam venias; nam te hic tutissime puto fore.

161B(8.[XIb])
Scr. in Formiano XV Kal. Mart. an. 49
M. CICERO IMP. S. D. CN. MAGNO PROCOS.

[1] A.d.XV Kal. Mart. Formiis accepi tuas litteras; ex quibus ea quae in agro Piceno gesta erant cognoui commodiora esse multo quam ut erat nobis nuntiatum, Vibullique virtutem industriamque libenter agnoui. Nos adhuc in ea ora ubi praepositi sumus ita fuimus ut nauem paratam haberemus; ea enim audiebamus et ea verebamur ut, quodcumque tu consilium cepisses, id nobis persequendum putaremus. Nunc quoniam auctoritate et consilio tuo in spe firmiore sumus, si teneri posse putas Tarracinam et oram maritimam, in ea manebo, etsi praesidia in oppidis nulla sunt; nemo enim nostri ordinis in his locis est praeter M. Eppium, quem ego Minturnis esse volui, vigilantem hominem et industrium. Nam L. Torquatum, virum fortem et cum auctoritate, Formiis non habemus; ad te profectum arbitramur. [2] Ego omnino, ut tibi proxime placuerat, Capuam veni eo ipso die quo tu Teano Sidicino es profectus; volueras enim me cum M. Considio pro praetore illa negotia tueri. Cum eo venissem, vidi T. Ampium dilectum habere diligentissime, ab eo accipere Libonem, summa item diligentia et in illa colonia auctoritate. Fui Capuae quoad consules. Iterum, ut erat edictum a consulibus, veni Capuam ad Non. Febr.; cum fuissem triduum, recepi me Formias. [3] Nunc quod tuum consilium aut quae ratio belli sit ignoro. Si tenendam hanc oram putas, quae et opportunitatem et dignitatem habet et ciuis egregios et, ut arbitror, teneri potest, opus est esse qui praesit; sin omnia unum in locum contrahenda sunt, non dubito quin ad te statim veniam, quo mihi nihil optatius est, idque tecum quo die ab urbe discessimus locutus sum. Ego si cui adhuc videor segnior fuisse, dum ne tibi videar non laboro, et tamen si, ut video, bellum gerendum est, confido me omnibus facile satis facturum. M. Tullium, meum necessarium, ad te misi cui tu, si tibi videretur, ad me litteras dares.

161C(8.[XIc])
Scr. Canusi X Kal. Mart. an. 49
CN. MAGNVS PROCOS. S. D. M. CICERONI IMP.

S.v.b.(si vales, benest) Tuas litteras libenter legi; recognoui enim tuam pristinam virtutem etiam in salute communi. Consules ad eum exercitum quem in Apulia habui venerunt. Magno opere te hortor pro tuo singulari perpetuoque studio in rem publicam ut te ad nos conferas, ut communi consilio rei publicae afflictae opem atque auxilium feramus. Censeo via Appia iter facias et celeriter Brundisium venias.

161D(8.[XId])
Scr. in Formiano III Kal. Mart. an. 49
M. CICERO IMP. S. D. CN. MAGNO PROCOS.

[1] Cum ad te litteras misissem quae tibi Canusi redditae sunt, suspicionem nullam habebam te rei publicae causa mare transiturum, eramque in spe magna fore ut in Italia possemus aut concordiam constituere, qua mihi nihil utilius videbatur, aut rem publicam summa cum dignitate defendere. Interim nondum meis litteris ad te perlatis ex iis mandatis quae D. Laelio ad consules dederas certior tui consili factus non exspectaui dum mihi a te litterae redderentur, confestimque cum Quinto fratre et cum liberis nostris iter ad te in Apuliam facere coepi. [2] Cum Teanum Sidicinum venissem, C. Messius, familiaris tuus, mihi dixit aliique complures Caesarem iter habere Capuam et eo ipso die mansurum esse Aeserniae. Sane sum commotus quod, si ita esset, non modo iter meum interclusum sed me ipsum plane exceptum putabam; itaque tum Cales processi, ut ibi potissimum consisterem, dum certum nobis ab Aesernia de eo quod audieram referretur. [3] At mihi, cum Calibus essem, affertur litterarum tuarum exemplum quas tu ad Lentulum consulem misisses. Hae scriptae sic erant, litteras tibi a L. Domitio a.d.XIII Kal. Mart. allatas esse (earumque exemplum subscripseras); magnique interesse rei publicae scripseras omnis copias primo quoque tempore in unum locum conuenire, et ut praesidio quod satis esset Capuae relinqueret. His ego litteris lectis in eadem opinione fui qua reliqui omnes, te cum omnibus copiis ad Corfinium esse venturum; quo mihi, cum Caesar ad oppidum castra haberet, tutum iter esse non arbitrabar. Cum res in summa exspectatione esset, utrumque simul audiuimus, et quae Corfini acta essent et te iter Brundisium facere coepisse; cumque nec mihi nec fratri meo dubium esset quin Brundisium contenderemus, a multis qui e Samnio Apuliaque veniebant admoniti sumus ut caueremus ne exciperemur a Caesare, quod is in eadem loca quae nos petebamus profectus celerius etiam quam nos possemus eo quo intenderet venturus esset. Quod cum ita esset, nec mihi nec fratri meo nec cuiquam amicorum placuit committere ut temeritas nostra non solum nobis sed etiam rei publicae noceret, cum praesertim non dubitaremus quin, si etiam tutum nobis iter fuisset, te tamen iam consequi non possemus. [4] Interim accepimus tuas litteras Canusio a.d.X Kal. Mart. datas, quibus nos hortaris ut celerius Brundisium veniamus. Quas cum accepissemus a.d.III Kal. Mart., non dubitabamus quin tu iam Brundisium peruenisses, nobisque iter illud omnino interclusum videbamus neque minus nos esse captos quam qui Corfini fuissent; neque enim eos solos arbitrabamur capi qui in armatorum manus incidissent sed eos nihilo minus qui regionibus exclusi intra praesidia atque intra arma aliena venissent. [5] Quod cum ita sit, maxime vellem primum semper tecum fuisse, quod quidem tibi ostenderam cum a me Capuam reiciebam; quod feci non vitandi oneris causa sed quod videbam teneri illam urbem sine exercitu non posse, accidere autem mihi nolebam quod doleo viris fortissimis accidisse. Quoniam autem tecum ut essem non contigit, utinam tui consili certior factus essem! Nam suspicione assequi non potui, quod omnia prius arbitratus sum fore quam ut haec rei publicae causa in Italia non posset duce te consistere. Neque vero nunc consilium tuum reprehendo, sed fortunam rei publicae lugeo; nec, si ego quid tu secutus sis non perspicio, idcirco minus existimo te nihil nisi summa ratione fecisse. [6] Mea quae semper fuerit sententia primum de pace vel iniqua condicione retinenda, deinde de urbe (nam de Italia quidem nihil mihi umquam ostenderas), meminisse te arbitror. Sed mihi non sumo ut meum consilium valere debuerit; secutus sum tuum, neque id rei publicae causa, de qua desperaui, quae et nunc afflicta est nec excitari sine perniciosissimo bello potest, sed te quaerebam, tecum esse cupiebam, neque eius rei facultatem, si qua erit, praetermittam. [7] Ego me in hac omni causa facile intellegebam pugnandi cupidis hominibus non satis facere. Primum enim prae me tuli me nihil malle quam pacem, non quin eadem timerem quae illi sed ea bello ciuili leuiora ducebam. Deinde suscepto bello, cum pacis condiciones ad te afferri a teque ad ea honorifice et large responderi viderem, duxi meam rationem; quam tibi facile me probaturum pro tuo in me beneficio arbitrabar. Memineram me esse unum qui pro meis maximis in rem publicam meritis supplicia miserrima et crudelissima pertulissem, me esse unum qui, si offendissem eius animum cui tum cum iam in armis essemus consulatus tamen alter et triumphus amplissimus deferebatur, subicerer isdem procellis, ut mea persona semper ad improborum ciuium impetus aliquid videretur habere populare. Neque haec non ego prius sum suspicatus quam mihi palam denuntiata sunt, neque ea tam pertimui, si subeunda essent, quam declinanda putaui, si honeste vitare possem. [8] Breuem illius temporis, dum in spe pax fuit, rationem nostram vides, reliqui facultatem res ademit. Iis autem quibus non satis facio facile respondeo; neque enim ego amicior C. Caesari. umquam fui quam illi neque illi amiciores rei publicae quam ego. Hoc inter me et illos interest, quod, cum et illi ciues optimi sint et ego ab ista laude non absim, ego condicionibus, quod idem te intellexeram velle, illi armis disceptari maluerunt; quae quoniam ratio vicit, perficiam profecto ut neque res publica ciuis a me animum neque tu amici desideres.


162C(8.XII C)
Scr. Luceriae XIV kal. Mart. an. 49.
CN. MAGNVS PROCOS. S. D. L. DOMITIO PROCOS.


[1] Litteras abs te M. Calenius ad me attulit a. d. XIIII Kal. Mart.; in quibus litteris scribis tibi in animo esse obseruare Caesarem et, si secundum mare ad me ire coepisset, confestim in Samnium ad me uenturum, sin autem ille circum istaec loca commoraretur, te ei, si propius accessisset, resistere uelle. Te animo magno et forti istam rem agere existimo, sed diligentius nobis est uidendum ne distracti pares esse aduersario non possimus, cum ille magnas copias habeat et maiores breui habiturus sit. Non enim pro tua prouidentia debes illud solum animaduertere, quot in praesentia cohortis contra te habeat Caesar, sed quantas breui tempore equitum et peditum copias contracturus sit. Cui rei testimonio sunt litterae quas Bussenius ad me misit; in quibus scribit, id quod ab aliis quoque mihi scribitur, praesidia Curionem quae in Vmbria et Tuscis erant contrahere et ad Caesarem iter facere. Quae si copiae in unum locum fuerint coactae, ut pars exercitus ad Albam mittatur, pars ad te accedat, ut non pugnet sed locis suis repugnet, haerebis, neque solus cum ista copia tantam multitudinem sustinere poteris ut frumentatum eas. [2] Quam ob rem te magno opere hortor ut quam primum cum omnibus copiis huc uenias; consules constituerunt idem facere. Ego M. Tuscilio ad te mandata dedi prouidendum esse ne duae legiones sine Picentinis cohortibus in conspectum Caesaris committerentur. Quam ob rem nolito commoueri si audieris me regredi, si forte Caesar ad me ueniet; cauendum enim puto esse ne implicatus haeream. Nam neque castra propter anni tempus et militum animos facere possum neque ex omnibus oppidis contrahere copias expedit, ne receptum amittam; itaque non amplius XIIII cohortis Luceriam coegi. [3] Consules praesidia omnia deducturi sunt aut in Siciliam ituri; nam aut exercitum firmum habere oportet quo confidamus perrumpere nos posse aut regiones eius modi obtinere e quibus repugnemus, id quod neutrum nobis hoc tempore contigit, quod et magnam partem Italiae Caesar occupauit et nos non habemus exercitum tam amplum neque tam magnum quam ille. Itaque nobis prouidendum est ut summam rei publicae rationem habeamus. Etiam atque etiam te hortor ut cum omni copia quam primum ad me uenias. Possumus etiam nunc rem publicam erigere, si communi consilio negotium administrabimus; si distrahemur, infirmi erimus. Mihi hoc constitutum est. [4] His litteris scriptis Sicca abs te mihi litteras et mandata attulit. Quod me hortare ut istuc ueniam, id me facere non arbitror posse, quod non magno opere his legionibus confido.


163(8.[XIII])
Scr. in Formiano K. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] Lippitudinis meae signum tibi sit librari manus et eadem causa brevitatis; etsi nunc quidem quod scriberem nihil erat. omnis exspectatio nostra erat in nuntiis Brundisinis si nactus hic esset Gnaeum nostrum, spes dubia pacis, sin ille ante tramisisset, exitiosi belli metus. sed videsne in quem hominem inciderit res publica, quam acutum, quam vigilantem, quam paratum? si mehercule neminem occiderit nec cuiquam quicquam ademerit, ab iis qui eum maxime timuerant maxime diligetur.

[2] multum mecum municipales homines loquuntur, multum rusticani; nihil prorsus aliud curant nisi agros, nisi villulas, nisi nummulos suos. et vide quam conversa res sit; illum quo antea confidebant metuunt, hunc amant quem timebant. id quantis nostris peccatis vitiisque evenerit non possum sine molestia cogitare. quae autem impendere putarem, scripseram ad te et jam tuas litteras exspectabam.


165(8.[XV])
Scr. in Formiano v Non. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] A.d.v Nonas Martias epistulas mihi tuas Aegypta reddidit, unam veterem iiii Kal. quam te scribis dedisse Pinario quem non vidimus; in qua exspectas quidnam praemissus agat Vibullius qui omnino non est visus a Caesare (id altera epistula video te scire ita esse, et quem ad modum redeuntem excipiam Caesarem quem omnino vitare cogito, et †authemonis† fugam intendis commutationemque vitae tuae, quod tibi puto esse faciendum, et ignoras Domitius cum fascibusne sit. quod cum scies, facies ut sciamus. habes ad primam epistulam.

[2] secutae sunt duae pr. Kal. ambae datae quae me convellerunt de pristino statu jam tamen, ut ante ad te scripsi, labantem. nec me movet quod scribis 'Iovi ipsi inicum.' nam periculum in utriusque iracundia positum est, victoria autem ita incerta ut deterior causa paratior mihi esse videatur. nec me consules movent qui ipsi pluma aut folio facilius moventur. offici me deliberatio cruciat cruciavitque adhuc. cautior certe est mansio, honestior existimatur trajectio. malo interdum multi me non caute quam pauci non honeste fecisse existiment. de Lepido et Tullo quod quaeris, illi vero non dubitant quin Caesari praesto futuri in senatumque venturi sint recentissima tua est epistula KaL data, in qua optas congressum pacemque non desperas. sed ego cum haec scribebam, nec illos congressuros nec, si congressi essent, Pompeium ad ullam condicionem accessurum putabam. quod videris non dubitare, si consules transeant, quid nos facere oporteat, certe transeunt vel, quo modo nunc est, transierunt. sed memento praeter Appium neminem esse fere qui non jus habeat transeundi. nam aut cum imperio sunt ut Pompeius, ut Scipio, Sufenas, Fannius, Voconjus, Sestius, ipsi consules quibus more maiorum concessum est vel omnis adire provincias, aut legati sunt eorum. sed nihil decerno; quid placeat tibi et quid prope modum rectum sit intellego. plura scriberem, si ipse possem. sed, ut mihi videor, potero biduo. Balbi Corneli litterarum exemplum quas eodem die accepi quo tuas misi ad te, ut meam vicem doleres, cum me derideri videres.


166(8.[XVI])
Scr. in Formano iv Non. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年三月四日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ

Omnia mihi provisa sunt praeter occultum et tutum iter ad mare superum. hoc enim mari uti non possumus hoc tempore anni. illuc autem quo spectat animus et quo res vocat, qua veniam? cedendum enim est celeriter, ne forte qua re impediar atque alliger. nec vero ille me ducit qui videtur; quem ego hominem apolitikotaton omnium jam ante cognoram, nunc vero etiam astrategetotaton. non me igitur is ducit sed sermo hominum qui ad me a Philotimo scribitur. is enim me ab optimatibus ait conscindi. quibus optimatibus, di boni! qui nunc quo modo occurrunt, quo modo autem se venditant Caesari! municipia vero deum, nec simulant, ut cum de illo aegroto vota faciebant. sed plane quicquid mali hic Pisistratus non fecerit tam gratum erit quam si alium facere prohibuerit. (hunc) propitium sperant, illum iratum putant. quas fieri censes apanteseis ex oppidis, quos honores! 'metuunt' inquies. credo, sed mehercule illum magis. huius insidiosa de mentia delectantur, illius iracundiam formidant. judices de CCCLX qui praecipue Gnaeo nostro delectabantur, ex quibus cottidie aliquem video, nescio quas ejus Lucerias horrent. itaque quaero qui sint isti optimates qui me exturbent cum ipsi domi maneant. sed tamen, quicumque sunt, 'aideomai troas.' etsi qua spe proficiscar video conjungoque me cum homine magis ad vastandam Italiam quam ad vincendum parato dominumque exspecto. et quidem cum haec scribebam iiii Nonas jam exspectabam aliquid a Brundisio. quid autem 'aliquid'? quam inde turpiter fugisset, et victor hic qua se referret et quo. quod ubi audissem, si ille Appia veniret, ego Arpinum cogitabam.

M. TULLI CICERONIS EPISTULARUM AD ATTICUM

LIBER NONUS



167(9.[I])
Scr. in Formiano prid. Non. Mart an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] Etsi cum tu has litteras legeres putabam fore ut scirem jam quid Brundisi actum esset (nam Canusio viiii Kal. profectus erat Gnaeus; haec autem scribebam pridie Nonas xiiii die post quam ille Canusio moverat), tamen angebar singularum horarum exspectatione mirabarque nihil allatum esse ne rumoris quidem; nam erat mirum silentium. sed haec fortasse kenospouda sunt, quae tamen jam sciantur necesse est;

[2] illud molestum me adhuc investigare non posse ubi P. Lentulus noster sit, ubi Domitius. quaero autem, quo facilius scire possim quid acturi sint, iturine ad Pompeium et, si sunt, qua quandove ituri sint. Vrbem quidem jam refertam esse optimatium audio, Sosium et Lupum quos Gnaeus noster ante putabat Brundisium venturos esse quam se jus dicere. hinc vero vulgo vadunt; etiam M'. Lepidus quocum diem conterere solebam cras cogitabat.

[3] nos autem in Formiano morabamur, quo citius audiremus; deinde Arpinum volebamus; inde iter qua maxime apanteton esset ad mare superum remotis sive omnino missis lictoribus. audio enim bonis viris qui et nunc et saepe antea magno praesidio rei publicae fuerunt hanc cunctationem nostram non probari multaque (in) me et severe in conviviis tempestivis quidem disputari. cedamus igitur et, ut boni cives simus, bellum Italiae terra marique inferamus et odia improborum rursus in nos quae jam exstincta erant incendamus et Luccei consilia ac Theophani persequamur.

[4] nam Scinio vel in Syriam proficiscitur sorte vel cum genero honeste vel Caesarem fugit iratum. Marcelli quidem, nisi gladium Caesaris timuissent, manerent. Appius est eodem in timore et inimicitiarum recentium etiam. praeter hunc et C. Cassium reliqui legati, Faustus pro quaestore; ego unus cui utrumvis licet. frater accedit quem socium huius fortunae esse non erat aequum cui magis etiam Caesar irascetur, sed impetrare non possum ut maneat. dabimus hoc Pompeio cui debemus. nam me quidem alius nemo movet, non sermo bonorum qui nulli sunt, non causa quae acta timide est, agetur improbe. Vni, uni hoc damus ne id quidem roganti nec suam causam, ut ait, agenti sed publicam. tu quid cogites de transeundo in Epirum scire sane velim.


169(9.[IIa])
Scr. in Formiano viii Id. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] O rem difficilem planeque perditam! quam nihil praetermittis in consilio dando; quam nihil tamen quod tibi ipsi placeat explicas! non esse me una cum Pompeio gaudes ac proponis quam sit turpe me adesse cum quid de illo detrahatur; nefas esse approbare. certe; contra igitur? 'di' inquis 'averruncent!' quid ergo fiet si in altero scelus est, in altero supplicium? 'impetrabis' inquis 'a Caesare ut tibi abesse liceat et esse otioso.' supplicandum igitur? miserum. quid si non impetraro? 'et de triumpho erit' inquis 'integrum.' quid si hoc ipso premar? accipiam? quid foedius? negem? repudiari se totum , magis etiam quam olim in xxviratu, putabit. ac solet, cum se purgat, in me conferre omnem illorum temporum culpam. ita me sibi fuisse inimicum ut ne honorem quidem a se accipere vellem. quanto nunc hoc idem accipiet asperius! tanto scilicet quanto et honos hic illo est amplior et ipse robustior.

[2] nam quod negas te dubitare quin magna in offensa sim apud Pompeium hoc tempore, non video causam cur ita sit hoc quidem tempore. qui enim amisso Corfinio denique certiorem me sui consili fecit, is queretur Brundisium me non venisse cum inter me et Brundisium Caesar esset? deinde etiam scit ἀπαρρησίαστον esse in ea causa querelam suam. me putat de municipiorum imbecillitate, de dilectibus, de pace, de urbe, de pecunia, de Piceno occupando plus vidisse quam se. sin cum potuero non venero tum erit inimicus, quod ego non eo vereor ne mihi noceat (quid enim faciet? 'τίς δ' ἐστὶ δοῦλος τοῦ θανεῖν ἄφροντις ὤν;'), sed quia ingrati animi crimen horreo. confido igitur adventum nostrum illi, quoquo tempore fuerit, ut scribis, asmeniston fore. nam quod ais, si hic temperatius egerit, consideratius consilium te daturum, qui hic potest se gerere non perdite? vetant vita, mores, ante facta, ratio suscepti negoti, socii, vires bonorum aut etiam constantia.

[3] vixdum epistulam tuam legeram cum ad me currens ad illum Postumus Curtius venit nihil nisi classis loquens et exercitus. eripiebat Hispanias, tenebat Asiam, Siciliam, Africam, Sardiniam, confestim in Graeciam persequebatur. eundum igitur est, nec tam ut belli quam ut fugae socii simus. nec enim ferre potero sermones istorum quicumque sunt; non sunt enim certe, ut appellantur, boni. sed tamen id ipsum scire cupio quid loquantur idque ut exquiras meque certiorem facias te vehementer rogo. nos adhuc quid Brundisi actum esset plane nesciebamus. Cum sciemus , tum ex re et ex tempore consilium capiemus sed utemur tuo.


171(9.[V])
Scr. im Formiano vi Id. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年三月十日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ

[1] Natali die tuo scripsisti epistulam ad me plenam consili summaeque cum benevolentiae tum etiam prudentiae. eam mihi Philotimus postridie quam a te acceperat reddidit. sunt ista quidem quae disputas difficillima, iter ad superum, navigatio infero, discessus Arpinum ne hunc fugisse, mansio Formiis ne obtulisse nos gratulationi videamur, sed miserius nihil quam ea videre quae tamen jam, inquam, videnda erunt.

fuit apud me Postumus, scripsi ad te quam gravis. venit ad me etiam Q. Fufius quo vultu, quo spiritu! properans Brundisium, scelus accusans Pompei, levitatem et stultitiam senatus. haec qui in mea villa non feram, Curtium in curia potero ferre?

[2] age, finge me quamvis eustomachos haec ferentem; quid illa 'dic, M. TVLLI'? quem habebunt exitum? et omitto causam rei publicae quam ego amissam puto cum vulneribus suis tum medicamentis iis quae parantur, de Pompeio quid agam? cui plane (quid enim hoc negem?) suscensui. semper enim me causae eventorum magis movent quam ipsa eventa. haec igitur mala (quibus maiora esse quae possunt?) considerans vel potius judicans ejus opera accidisse et culpa inimicior eram huic quam ipsi Caesari. Ut maiores nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo (itaque alter religiosus etiam nunc dies, alter in vulgus ignotus), sic ego decem annorum peccata recordans in quibus inerat ille etiam annus qui nos hoc (non) defendente, ne dicam gravius, afflixerat praesentisque temporis cognoscens temeritatem, ignaviam, neglegentiam suscensebam.

[3] sed ea jam mihi exciderunt; beneficia ejusdem cogito, cogito etiam dignitatem; intellego serius equidem quam vellem propter epistulas sermonesque Balbi, sed video plane nihil aliud agi, nihil actum ab initio, (nisi) ut hunc occideret. ego igitur, sicut ille apud Homerum cui et mater et dea dixisset , autika gar toi epeita meth' Hektora potmos hetoimos, matri ipse respondit,

 autika tethnaien, epei ouk ar' emellon hetairoi
 kteinomenoi epamunai,--

quid si non hetairoi solum sed etiam euergetei, adde tali viro talem causam agenti? ego vero haec officia mercanda vita puto. optimatibus vero tuis nihil confido, nihil jam ne inservio quidem.

[4] video ut se huic dent, ut daturi sint. quicquam tu illa putas fuisse de valetudine decreta municipiorum prae his de victoria gratulationibus? 'timent' inquies. at ipsi tum se timuisse dicunt. sed videamus quid actum sit Brundisi. ex eo fortasse nea consilia nascentur aliaeque litterae.

172(9.[VI])
Scr. in Formiano v Id. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] nos adhuc Brundisio nihil. Roma scripsit Balbus putare jam Lentulum consulem tramisisse nec eum a minore Balbo conventum, quod is hoc jam Canusi audisset; inde ad se eum scripsisse; cohortesque sex quae Albae fuissent ad Curium via Minucia transisse; id Caesarem ad se scripsisse et brevi tempore eum ad urbem futurum. ergo utar tuo consilio neque me Arpinum hoc tempore abdam, etsi, Ciceroni meo togam puram cum dare Arpini vellem, hanc eram ipsam excusationem relicturus ad Caesarem. sed fortasse in eo ipso offendetur, cur non Romae potius. ac tamen si est conveniendus, hic potissimum. tum reliqua videbimus, id est et quo et qua et quando.

[2] Domitius , ut audio, in Cosano est et quidem, ut aiunt, paratus ad navigandum, si in Hispaniam, non probo, si ad Gnaeum, laudo; quovis potius certe quam ut Curtium videat quem ego patronus aspicere non possum. quid alios? sed, opinor, quiescamus, ne nostram culpam coarguamus qui, dum urbem, id est patriam, amamus dumque rem conventuram putamus, ita nos gessimus ut plane interclusi captique simus.

[3] scripta jam epistula Capua litterae sunt allatae hoc a exemplo: 'Pompeius mare transiit cum omnibus militibus quos secum habuit. hic numerus est hominum milia triginta et consules duo et tribuni pl. et senatores qui fuerunt cum eo omnes cum uxoribus et liberis. conscendisse dicitur a.d. iiii Nonas Martias. ex ea die fuere septemtriones venti. Navis quibus usus non est omnis aut praecidisse aut incendisse dicunt.' de hac re litterae L. Metello tribuno pl. Capuam allatae sunt a Clodia socru quae ipsa transiit.

[4] ante sollicitus eram et angebar, sicut res scilicet ipsa cogebat, cum consilio explicare nihil possem; nunc autem postquam Pompeius et consules ex Italia exierunt, non angor sed ardeo dolore,

 οὐδέ μοι ἦτορ
 ἔμπεδον, ἀλλ' ἀλαλύκτημαι.

non sum, inquam, mihi crede, mentis compos; tantum mihi dedecoris admisisse videor. mene non primum cum Pompeio qualicumque consilio usus (est), deinde cum bonis esse quamvis causa temere instituta? praesertim cum ii ipsi quorum ego causa timidius me fortunae committebam, uxor, filia, Cicerones pueri me illud sequi mallent, hoc turpe et me indignum putarent. nam Quintus quidem frater quicquid mihi placeret id rectum se putare aiebat, id animo aequissimo sequebatur.

[5] tuas nunc epistulas a primo lego. hae me paulum recreant. primae monent et rogant ne me proiciam, proximae gaudere te ostendunt me remansisse. eas cum lego, minus mihi turpis videor, sed tam diu dum lego. deinde emergit rursum dolor et aischrou phantasia. quam ob rem obsecro te, mi Tite, eripe mihi hunc dolorem aut minue saltem aut consolatione aut consilio aut quacumque re potes. quid tu autem possis? aut quid homo quisquam? vix jam deus.

[6] equidem illud molior quod tu mones sperasque fieri posse, ut mihi Caesar concedat ut absim cum aliquid in senatu contra Gnaeum agatur. sed timeo ne non impetrem. venit ab eo Furnius. Ut quidem scias quos sequamur, Q. Titini filium cum Caesare esse nuntiat, sed illum maiores mihi gratias agere quam vellem. quid autem me roget paucis ille quidem verbis sed en dunamei, cognosce ex ipsius epistula. me miserum quod tu non valuisti! una fuissemus; consilium certe non defuisset; 'sun te du' erchomeno'--.

[7] sed acta ne agamus, reliqua paremus. me adhuc haec duo fefellerunt, initio spes compositionis, qua facta volebam uti populari vita, sollicitudine senectutem nostram liberare; deinde bellum crudele et exitiosum suscipi a Pompeio intellegebam. melioris medius fidius civis et viri putabam quovis supplicio affici quam illi crudelitati non solum praeesse verum etiam interesse. videtur vel mori satius fuisse quam esse cum his. ad haec igitur cogita, mi Attice, vel potius excogita. quemvis eventum fortius feram quam hunc dolorem.


174A(9.[VIIa])
Scr. Romae vi aut v Id. Mart an. 49
BALBVS ET OPPIVS S. D. M. CICERONI

[1] nedum hominum humilium, ut nos sumus, sed etiam amplissimorum virorum consilia ex eventu, non ex voluntate a plerisque probari solent. tamen freti tua humanitate quod verissimum nobis videbitur de eo quod ad nos scripsisti tibi consilium dabimus. quod si non fuerit prudens, at certe ab optima fide et optimo animo proficiscetur. nos si id quod nostro judicio Caesarem facere oportere existimamus, ut, simul Romam venerit, agat de reconciliatione gratiae suae et Pompei, id eum facturum ex ipso cognovissemus, te hortari non desineremus ut velles iis rebus interesse, quo facilius et maiore cum dignitate per te qui utrique es conjunctus res tota confieret, aut si ex contrario putaremus Caesarem id non facturum et etiam velle cum Pompeio bellum gerere sciremus, numquam tibi suaderemus contra hominem optime de te meritum arma ferres, sicuti te semper oravimus ne contra Caesarem pugnares.

[2] sed cum etiam nunc quid facturus Caesar sit magis opinari quam scire possimus, non possumus nisi hoc, non videri eam tuam esse dignitatem neque fidem omnibus cognitam ut contra alterutrum, cum utrique sis maxime necessarius, arma feras, et hoc non dubitamus quin Caesar pro sua humanitate maxime sit probaturus. nos tamen, si tibi videbitur, ad Caesarem scribemus ut nos certiores faciat quid de hac re acturus sit. A quo si erit nobis rescriptum, statim quae sentiemus ad te scribemus et tibi fidem faciemus nos ea suadere quae nobis videntur tuae dignitati, non Caesaris actioni esse utilissima, et hoc Caesarem pro indulgentia in suos probaturum putamus.


174B(9.[VIIb])
Scr. Romae v aut iv Id. Mart an. 49
BALBVS CICERONI IMP. SAL.

[1] S. V. B. E. postea quam litteras communis cum Oppio ad te dedi, ab Caesare epistulam accepi cuius exemplum tibi misi; ex qua perspicere poteris quam cupiat concordiam suam et Pompei reconciliare et quam remotus sit ab omni crudelitate; quod eum sentire, ut debeo, valde gaudeo. de te et tua fide et pietate idem mehercule, mi Cicero, sentio quod tu, non posse tuam famam et officium sustinere ut contra eum arma feras a quo tantum beneficium te accepisse praedices.

[2] Caesarem hoc idem probaturum exploratum pro singulari ejus humanitate habeo eique cumulatissime satis facturum te certo scio cum nullam partem belli contra eum suscipias neque socius ejus adversariis fueris. atque hoc non solum in te, tali et tanto viro, satis habebit, sed etiam mihi ipse sua concessit voluntate ne in iis castris essem quae contra Lentulum aut Pompeium futura essent quorum beneficia maxima haberem, sibique satis esse dixit si togatus urbana officia sibi praestitissem quae etiam illis, si vellem, praestare possem. itaque nunc Romae omnia negotia Lentuli procuro sustineo meumque officium, fidem, pietatem iis praesto. sed mehercule rursus jam abjectam compositionis spem non desperatissimam esse puto, quoniam Caesar est ea mente quam optare debemus. hac re mihi placet, si tibi videtur, te ad eum scribere et ab eo praesidium petere, ut petiisti a Pompeio me quidem approbante temporibus Milonianis. praestabo, si Caesarem bene novi, eum prius tuae dignitatis quam suae utilitatis rationem habiturum.

[3] haec quam prudenter tibi scribam nescio, sed illud certe scio, me ab singulari amore ac benevolentia quaecumque scribo tibi scribere, quod te (ita incolumi Caesare moriar!) tanti facio ut paucos aeque ac te caros habeam. de hac re cum aliquid constitueris, velim mihi scribas. nam non mediocriter laboro ut utrique, ut vis, tuam benevolentiam praestare possis quam mehercule te praestaturum confido. fac valeas.


174C(9.[VIIc])
Scr. in itinere circ. Non. Mart
CAESAR OPPIO CORNELIO SAL.

49年三月九日頃、道中にて
カエサルよりオッピアノスおよびバルブス宛

[1] Gaudeo mehercule vos significare litteris quam valde probetis ea quae apud Corfinium sunt gesta. consilio vestro utar libenter et hoc libentius quod mea sponte facere constitueram ut quam lenissimum me praeberem et Pompeium darem operam ut reconciliarem. temptemus hoc modo si possimus omnium voluntates reciperare et diuturna victoria uti, quoniam reliqui crudelitate odium effugere non potuerunt neque victoriam diutius tenere praeter unum L. Sullam quem imitaturus non sum. haec nova sit ratio vincendi ut misericordia et liberalitate nos muniamus. id quem ad modum fieri possit non nulla mi in mentem veniunt et multa reperiri possunt. de his rebus rogo vos ut cogitationem suscipiatis.

[2] N. Magium, Pompei praefectum, deprehendi. scilicet meo instituto usus sum et eum statim missum feci. jam duo praefecti fabrum Pompei in meam potestatem venerunt et a me missi sunt. si volent grati esse, debebunt Pompeium hortari ut malit mihi esse amicus quam iis qui et illi et mihi semper fuerunt inimicissimi, quorum artificiis effectum est ut res publica in hunc statum perveniret.


176(9.[IX])
Scr. in Formiano xvi K Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年三月十七日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ

[1] Tris epistulas tuas accepi postridie Idus. erant autem iiii, iii, pridie Idus datae. igitur antiquissimae cuique primum respondebo. assentio tibi, ut in Formiano potissimum commorer, etiam de supero mari, plaboque, ut antea ad te scripsi, ecquonam modo possim voluntate ejus nullam rei publicae partem attingere. quod laudas quia oblivisci me scripsi ante facta et delicta nostri amici, ego vero ita facio. quin ea ipsa, quae a te commemorantur, secus ab eo in me ipsum facta esse non memini. tanto plus apud me valere benefici gratiam quam injuriae dolorem volo. faciamus igitur, ut censes, colligamusque nos. Sophisteuo enim simul ut rus decurro atque in decursu theseis meas commentari non desino. sed sunt quaedam earum perdifficiles ad judicandum. de optimatibus sit sane ita ut vis; sed nosti illud 'Dionusios en Korinthoi.'

[2] Titini filius apud Caesarem est. quod autem quasi vereri videris ne mihi tua consilia displiceant, me vero nihil delectat aliud nisi consilium et litterae tuae. qua re fac, ut ostendis, ne destiteris ad me quicquid tibi in mentem venerit scribere. mihi nihil potest esse gratius. venio ad alteram nunc epistulam. recte non credis de numero militum; ipso dimidio plus scripsit Clodia. falsum etiam de corruptis navibus. quod consulem laudas, ego quoque animum laudo sed consilium reprehendo; dispersu enim illorum actio de pace sublata est quam quidem ego meditabar. itaque postea Demetri librum de concordia tibi remisi et Philotimo dedi. nec vero dubito quin exitiosum bellum impendeat cuius initium ducetur a fame. et me tamen doleo non interesse huic bello! in quo tanta vis sceleris futura est ut, cum parentis non alere nefarium sit, nostri principes antiquissimam et sanctissimam parentem, patriam, fame necandam putent. atque hoc non opinione timeo sed interfui sermonibus. omnis haec classis Alexandrea, Colchis, Tyro, Sidone, arado, Cypro, Pamphylia, Lycia, Rhodo, Chio, Byzantio, Lesbo, Zmyrna, Mileto, Coo ad intercludendos commeatus Italiae et ad occupandas frumentarias provincias comparatur. at quam veniet iratus! et iis quidem maxime qui eum maxime salvum volebant(支持者), quasi relictus ab iis quos reliquit. itaque mihi dubitanti quid me facere par sit, permagnum pondus affert benevolentia erga illum; qua dempta perire melius esset in patria quam patriam servando evertere. de septemtrione plane ita est. metuo ne vexetur Epirus; sed quem tu locum Graeciae non direptum iri putas? praedicat enim palam et militibus ostendit se largitione ipsa superiorem quam hunc fore. illud me praeclare admones, cum illum videro, ne nimis indigenter et ut cum gravitate potius loquar. plane sic faciendum. Arpinum, cum eum convenero, cogito, ne forte aut absim cum veniet aut cursem huc illuc via deterrima. Bibulum, ut scribis, audio venisse et redisse pridie Idus.

[3] Philotimum, ut ais in epistula tertia, exspectabas. at ille Idibus a me profectus est. eo serius ad tuam illam epistulam cui ego statim rescripseram redditae sunt meae litterae. de Domitio, ut scribis, ita opinor esse ut et in Cosano sit et consilium ejus ignoretur. iste omnium turpissimus et sordidissimus qui consularia comitia a praetore ait haberi posse est ille idem qui semper in re publica fuit. itaque nimirum hoc illud est quod Caesar scribit in ea epistula cuius exemplum ad te misi, se velle uti 'consilio' meo (age, esto; hoc commune est), 'gratia' (ineptum id quidem sed, puto, hoc simulat ad quasdam senatorum sententias), 'dignitate' (fortasse sententia consulari). illud extremum est, 'ope omnium rerum.' id ego suspicari coepi tum ex tuis litteris aut hoc ipsum esse aut non multo secus. nam permagni ejus interest rem ad interregnum non venire. id assequitur, si per praetorem consules creantur. nos autem in libris habemus non modo consules a praetore sed ne praetores quidem creari jus esse idque factum esse numquam; consules eo non esse jus quod maius imperium a minore rogari non sit jus, praetores autem quod ita rogentur ut collegae consulibus sint quorum est maius imperium. aberit non longe quin hoc a me decerni velit neque sit contentus Galba, Scaevola, Cassio, Antonio, tote moi chanoi eureia chthon.

[4] sed quanta tempestas impendeat vides. qui transierint senatores scribam ad te cum certum habebo. de re frumentaria recte intellegis quae nullo modo administrari sine vectigalibus potest; nec sine causa et eos qui circum illum sunt omnia postulantis et bellum nefarium times. Trebatium nostrum, etsi, ut scribis, nihil bene sperat, tamen videre sane velim. quem fac horteris ut properet; opportune enim ad me ante adventum Caesaris venerit. de Lanuvino, statim ut audivi Phameam mortuum, optavi, si modo esset futura res publica, ut id aliquis emeret meorum neque tamen de te qui maxime meus es cogitavi. sciebam enim te 'quoto anno' et 'quantum in solo' solere quaerere neque solum Romae sed etiam Deli tuum diagramma videram. verum tamen ego illud, quamquam est bellum, minoris aestimo quam aestimabatur Marcellino consule, cum ego istos hortulos propter domum antiquam quam tum habebam jucundiores mihi fore putabam et minore impensa quam si Tusculanum refecissem. volui HS Q. Egi per † predum ille daret tanti cum† haberet venale. noluit. sed nunc omnia ista jacere puto propter nummorum caritatem. mihi quidem erit aptissimum vel nobis potius si tu emeris; sed ejus dementias cave contemnas. valde est venustum. quamquam mihi ista omnia jam addicta vastitati videntur.

respondi epistulis tribus sed exspecto alias; nam me adhuc tuae litterae sustentarunt. D. Liberalibus.


177(9.[X])
Scr. in Formiano xvi K Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年三月十八日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ

[1] Tris epistulas tuas accepi postridie Idus. erant autem iiii, iii, pridie Idus datae. igitur antiquissimae cuique primum respondebo. assentio tibi, ut in Formiano potissimum commorer, etiam de supero mari, † plaboque† , ut antea ad te scripsi, ecquonam modo possim voluntate ejus nullam rei publicae partem attingere. quod laudas quia oblivisci me scripsi ante facta et delicta nostri amici, ego vero ita facio. quin ea ipsa, quae a te commemorantur, secus ab eo in me ipsum facta esse non memini. tanto plus apud me valere benefici gratiam quam injuriae dolorem volo. faciamus igitur, ut censes, colligamusque nos. Sophisteuo enim simul ut rus decurro atque in decursu theseis meas commentari non desino. sed sunt quaedam earum perdifficiles ad judicandum. de optimatibus sit sane ita ut vis; sed nosti illud 'Dionusios en Korinthoi.'

[2] Titini filius apud Caesarem est. quod autem quasi vereri videris ne mihi tua consilia displiceant, me vero nihil delectat aliud nisi consilium et litterae tuae. qua re fac, ut ostendis, ne destiteris ad me quicquid tibi in mentem venerit scribere. mihi nihil potest esse gratius. venio ad alteram nunc epistulam. recte non credis de numero militum; ipso dimidio plus scripsit Clodia. falsum etiam de corruptis navibus. quod consulem laudas, ego quoque animum laudo sed consilium reprehendo; dispersu enim illorum actio de pace sublata est quam quidem ego meditabar. itaque postea Demetri librum de concordia tibi remisi et Philotimo dedi. nec vero dubito quin exitiosum bellum impendeat cuius initium ducetur a fame. et me tamen doleo non interesse huic bello! in quo tanta vis sceleris futura est ut, cum parentis non alere nefarium sit, nostri principes antiquissimam et sanctissimam parentem, patriam, fame necandam putent. atque hoc non opinione timeo sed interfui sermonibus. omnis haec classis Alexandrea, Colchis, Tyro, Sidone, arado, Cypro, Pamphylia, Lycia, Rhodo, Chio, Byzantio, Lesbo, Zmyrna, Mileto, Coo ad intercludendos commeatus Italiae et ad occupandas frumentarias provincias comparatur. at quam veniet iratus! et iis quidem maxime qui eum maxime salvum volebant, quasi relictus ab iis quos reliquit. itaque mihi dubitanti quid me facere par sit, permagnum pondus affert benevolentia erga illum; qua dempta perire melius esset in patria quam patriam servando evertere. de septemtrione plane ita est. metuo ne vexetur Epirus; sed quem tu locum Graeciae non direptum iri putas? praedicat enim palam et militibus ostendit se largitione ipsa superiorem quam hunc fore. illud me praeclare admones, cum illum videro, ne nimis indigenter et ut cum gravitate potius loquar. plane sic faciendum. Arpinum, cum eum convenero, cogito, ne forte aut absim cum veniet aut cursem huc illuc via deterrima. Bibulum, ut scribis, audio venisse et redisse pridie Idus.

[3] Philotimum, ut ais in epistula tertia, exspectabas. at ille Idibus a me profectus est. eo serius ad tuam illam epistulam cui ego statim rescripseram redditae sunt meae litterae. de Domitio, ut scribis, ita opinor esse ut et in Cosano sit et consilium ejus ignoretur. iste omnium turpissimus et sordidissimus qui consularia comitia a praetore ait haberi posse est ille idem qui semper in re publica fuit. itaque nimirum hoc illud est quod Caesar scribit in ea epistula cuius exemplum ad te misi, se velle uti 'consilio' meo (age, esto; hoc commune est), 'gratia' (ineptum id quidem sed, puto, hoc simulat ad quasdam senatorum sententias), 'dignitate' (fortasse sententia consulari). illud extremum est, 'ope omnium rerum.' id ego suspicari coepi tum ex tuis litteris aut hoc ipsum esse aut non multo secus. nam permagni ejus interest rem ad interregnum non venire. id assequitur, si per praetorem consules creantur. nos autem in libris habemus non modo consules a praetore sed ne praetores quidem creari jus esse idque factum esse numquam; consules eo non esse jus quod maius imperium a minore rogari non sit jus, praetores autem quod ita rogentur ut collegae consulibus sint quorum est maius imperium. aberit non longe quin hoc a me decerni velit neque sit contentus Galba, Scaevola, Cassio, Antonio, tote moi chanoi eureia chthon.

[4] sed quanta tempestas impendeat vides. qui transierint senatores scribam ad te cum certum habebo. de re frumentaria recte intellegis quae nullo modo administrari sine vectigalibus potest; nec sine causa et eos qui circum illum sunt omnia postulantis et bellum nefarium times. Trebatium nostrum, etsi, ut scribis, nihil bene sperat, tamen videre sane velim. quem fac horteris ut properet; opportune enim ad me ante adventum Caesaris venerit. de Lanuvino, statim ut audivi Phameam mortuum, optavi, si modo esset futura res publica, ut id aliquis emeret meorum neque tamen de te qui maxime meus es cogitavi. sciebam enim te 'quoto anno' et 'quantum in solo' solere quaerere neque solum Romae sed etiam Deli tuum diagramma videram. verum tamen ego illud, quamquam est bellum, minoris aestimo quam aestimabatur Marcellino consule, cum ego istos hortulos propter domum antiquam quam tum habebam jucundiores mihi fore putabam et minore impensa quam si Tusculanum refecissem. volui HS Q. Egi per † predum ille daret tanti cum† haberet venale. noluit. sed nunc omnia ista jacere puto propter nummorum caritatem. mihi quidem erit aptissimum vel nobis potius si tu emeris; sed ejus dementias cave contemnas. valde est venustum. quamquam mihi ista omnia jam addicta vastitati videntur.

respondi epistulis tribus sed exspecto alias; nam me adhuc tuae litterae sustentarunt. D. Liberalibus.


178(9.[XI])
Scr. in Formiano xiii K. Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] Lentulum nostrum scis Puteolis esse? quod cum e viatore quodam esset auditum qui se diceret eum in Appia, cum is paulum lecticam aperuisset, cognosse, etsi vix veri simile (est), misi tamen Puteolos pueros qui pervestigarent et ad eum litteras. inventus est vix in hortis suis (se occultans litterasque mihi remisit mirifice gratias agens Caesari; de suo autem consilio C. Caesio mandata ad me dedisse. Eum ego hodie exspectabam, id est xiii K. Aprilis.

[2] venit etiam ad me Matius Quinquatribus, homo mehercule, ut mihi visus est, temperatus et prudens; existimatus quidem est semper auctor oti. quam ille hoc non probare mihi quidem visus est, quam illam nekuian, ut tu appellas, timere! huic ego in multo sermone epistulam ad me Caesaris ostendi, eam cuius exemplum ad te antea misi, rogavique ut interpretaretur quid esset quod ille scriberet 'consilio meo se uti velle, gratia, dignitate, ope rerum omnium.' respondit se non dubitare quin et opem et gratiam meam ille ad pacificationem quaereret. Utinam aliquod in hac miseria rei publicae politikon opus efficere et navare mihi liceat! Matius quidem et illum in ea sententia esse confidebat et se auctorem fore pollicebatur. pridie autem apud me Crassipes fuerat qui se pridie Non. Martias Brundisio profectum atque ibi Pompeium reliquisse dicebat, quod etiam qui viii Idus illinc profecti erant nuntiabant; illa vero omnes in quibus etiam Crassipes qui (pro) prudentia potuit attendere, sermones minacis, inimicos optimatium, municipiorum hostis, meras proscriptiones, meros Sullas; quae Lucceium loqui, quae totam Graeciam, quae vero Theophanem!

[4] et tamen omnis spes salutis in illis est et ego excubo animo nec partem ullam capio quietis et, ut has pestis effugiam, cum dissimillimis nostri esse cupio! quid enim tu illic Scipionem, quid Faustum, quid Libonem praetermissurum sceleris putas quorum creditores convenire dicuntur? quid eos autem, cum vicerint, in civis effecturos? quam vero mikropsuchian Gnaei nostri esse? nuntiant Aegyptum et Arabiam eudaimona et Mesopotamian cogitare, jam Hispaniam abjecisse. monstra narrant; quae falsa esse possunt sed certe et haec perdita sunt et illa non salutaria. tuas litteras jam desidero. post fugam nostram numquam jam tantum earum intervallum fuit. misi ad te exemplum litterarum mearum ad Caesarem quibus me aliquid profecturum puto.

178A(9.[XIa])
Scr. in Formiano x'tv K. Apr. an. 49
CICERO IMP. S. D. CAESARI IMP.

[1] Ut legi tuas litteras quas a Furnio nostro acceperam quibus mecum agebas ut ad urbem essem, te velle uti 'consilio et dignitate mea' minus sum admiratus; de 'gratia' et de 'ope', quid significares mecum ipse quaerebam, spe tamen deducebar ad eam cogitationem ut te pro tua admirabili ac singulari sapientia de otio, de pace, de concordia civium agi velle arbitrarer, et ad eam rationem existimabam satis aptam esse et naturam et personam meam.

[2] quod si ita est et si qua de Pompeio nostro tuendo et tibi ac rei publicae reconciliando cura te attingit, magis idoneum quam ego sum ad eam causam profecto reperies neminem qui et illi semper et senatui cum primum potui pacis auctor fui nec sumptis armis belli ullam partem attigi judicavique eo bello te violari contra cuius honorem populi Romani beneficio concessum inimici atque invidi niterentur. sed ut eo tempore non modo ipse fautor dignitatis tuae fui verum etiam ceteris auctor ad te adjuvandum, sic me nunc Pompei dignitas vehementer movet. aliquot enim sunt anni cum vos duo delegi quos praecipue colerem et quibus essem, sicut sum, amicissimus.

[3] quam ob rem a te peto vel potius omnibus te precibus oro et obtestor ut in tuis maximis curis aliquid impertias temporis huic quoque cogitationi ut tuo beneficio bonus vir, gratus, pius denique esse in maximi benefici memoria possim. quae si tantum ad me ipsum pertinerent, sperarem me a te tamen impetraturum, sed, ut arbitror, et ad tuam fidem et ad rem publicam pertinet me et pacis et utriusque vestrum . . . et ad civium concordiam per te quam accommodatissimum conservari. ego cum antea tibi de Lentulo gratias egissem, cum ei saluti qui mihi fuerat fuisses, tamen lectis ejus litteris quas ad me gratissimo animo de tua liberalitate beneficioque misit, †eandem me salutem a te accepisse† quam ille. in quem si me intellegis esse gratum, cura, obsecro, ut etiam in Pompeium esse possim.

185(9.[XVI])
Scr. in Formiano vii K. Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] Cum quod scriberem ad te nihil haberem, tamen ne quem diem intermitterem has dedi litteras. A.d.vi K. Caesarem Sinuessae mansurum nuntiabant. ab eo mihi litterae redditae sunt a.d. vii K. quibus jam 'opes' meas, non ut superioribus litteris 'opem' exspectat. Cum ejus clementiam Corfiniensem illam per litteras collaudavissem rescripsit hoc exemplo: CAESAR IMP. CICERONI IMP. SAL. DIC.

[2] recte auguraris de me (bene enim tibi cognitus sum) nihil a me abesse longius crudelitate. atque ego cum ex ipsa re magnam capio voluptatem tum meum factum probari abs te triumpho gaudio. neque illud me movet quod ii qui a me dimissi sunt discessisse dicuntur ut mihi rursus bellum inferrent. nihil enim malo quam et me mei similem esse et illos sui.

[3] tu velim mihi ad urbem praesto sis ut tuis consiliis atque opibus, ut consuevi, in omnibus rebus utar. Dolabella tuo nihil scito mihi esse jucundius. hanc adeo habebo gratiam illi; neque enim aliter facere poterit. tanta ejus humanitas, is sensus, ea in me est benevolentia.


187(9.[XVIII])
Scr. Arpini v K Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] Utrumque ex tuo consilio; nam et oratio fuit ea nostra ut bene potius ille de nobis existimaret quam gratias ageret, et in eo mansimus, ne ad urbem. illa fefellerunt facilem quod putaramus; nihil vidi minus. damnari se nostro judicio, tardiores fore reliquos, si nos non venerimus, dicere. ego dissimilem illorum esse causam. Cum multa, 'veni igitur et age de pace.' 'meone ' inquam 'arbitratu?' 'an tibi' inquit 'ego praescribam?' 'sic' inquam 'agam, senatui non placere in Hispanias iri nec exercitus in Graeciam transportari, multaque , inquam 'de Gnaeo deplorabo.' tum ille, 'ego vero ista dici nolo.' 'ita putabam , inquam; 'sed ego eo nolo adesse quod aut sic mihi dicendum est multaque quae nullo modo possem silere si adessem aut non veniendum.' summa fuit, ut ille quasi exitum quaerens, 'ut deliberarem.' non fuit negandum. ita discessimus. credo igitur hunc me non amare. at ego me amavi, quod mihi jam pridem usu non venit.

[2] reliqua, o di! qui comitatus, quae, ut tu soles dicere, nekuia! in qua erat heros Celer. O rem perditam! O copias desperatas! quid quod Servi filius, quod Titini in iis castris fuerunt quibus Pompeius circumsederetur! sex legiones; multum vigilat, audet. nullum video finem mali. nunc certe promenda tibi sunt consilia. hoc fuerat extremum.

[3] illa tamen katakleis illius est odiosa quam paene praeterii, si sibi consiliis nostris uti non liceret, usurum quorum posset ad omniaque esse descensurum. 'vidisti igitur virum, ut scripseras? ingemuisti?' certe. 'cedo reliqua.' quid? continuo ipse in Pedi Norbanum, ego Arpinum; inde--exspecto equidem lalageusan illam tuam. 'tu malim' inquies 'actum ne agas.' etiam illum ipsum quem sequimur multa fefellerunt

[4] sed ego tuas litteras exspecto. nihil est enim jam ut antea 'videamus hoc quorsum evadat.' extremum fuit de congressu nostro; quo quidem non dubito quin istum offenderim. eo maturius agendum est. amabo te, epistulam et politiken! valde tuas litteras nunc exspecto.


190(10.[I])
Scr. in Laterio Quinti fratris iii Non. Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

前四九年四月三日、ラテリウムの弟クイントゥス宅
キケロよりアッティクスへ

[1] iii Nonas cum in Laterium fratris venissem, accepi litteras (tuas) et paulum respiravi, quod post has ruinas mihi non acciderat.

ラテリウムの弟のところに着いたあとに君の手紙を受け取り、それを読んで、この破滅が始まって以来初めて、少しは息を吹き返した。

per enim magni(permagni重要) aestimo tibi firmitudinem animi nostri et factum nostrum probari.

それというのも、君が僕の決心の固さと僕の行動とをよしとしてくれていることは、僕にとって最も重要なことだからだ。

Sexto enim nostro quod scribis probari, ita laetor ut me quasi patris ejus, cui semper uni plurimum tribui(尊敬する), judicio comprobari putem.

僕たちの友人のSex.ペドゥカエウスもこれに賛同してくれているそうだが、これは、僕が常にこの上ない敬意を払ってきた彼の父君にも僕の行動をよしとする判断をいただいたかのように思えてうれしい。

qui mihi, quod saepe soleo recordari, dixit olim Nonis illis Decembribus, cum ego 'Sexte, quidnam ergo?'

しばしば思い出されることだが、セクストゥスの父君は、あの十二月五日の日に、僕が「セクストゥスよ、この先どうなるのでしょう」と尋ねた時、次のような言葉で答えてくれた。

  μή μάν᾽ inquit ille ἀσπουδί(抗わず) γε καί ἀκλειῶς,
  ἀλλά μέγα ῥέξας τι καί ἐσσομένοισι(後世) πύθεσθαι.

抗うことなくはなく、不名誉のままでは決してなく、後世に名を残す何事かをやり遂げて

eius igitur mihi vivit auctoritas et simillimus ejus filius eodem est apud me pondere quo fuit ille.

だから、彼の父君は僕にとっていまでも重要な存在であり、父君によく似た息子も僕にとっては父君と同様の重みがある。

quem salvere velim jubeas(よろしくと伝える) plurimum.

彼にはくれぐれもよろしく伝えてほしい。

[2] Tu tuum consilium etsi non in longincum tempus differs(遅らせる)

君は提案を出すのを少しばかり先送りすると言っている

(jam enim illum emptum pacificatorem perorasse(弁論を終える) puto, jam actum aliquid esse in consessu senatorum; senatum enim non puto),

僕の予想では、あの買収された平和主義者(ウォルカキウス)はもう演説を終え、元老院、というよりは元老院議員の集まりで、すでに何らかの決議がなされた頃だろう――。

tamen suspensum (animum) meum detines, sed eo minus quod non dubito quid nobis agendum putes;

君はそうすることによって僕の計画も未定のままにしているわけだが、僕がなすべきことについて君がどう考えているかは明らかなので、これはそれほど重要ではない。

qui enim Flavio legionem et Siciliam dari scribas et id jam fieri,

シチリアと一個軍団がフラウィウスに与えられることになっており、それはすでに実現していると君は書いているが、

quae tu scelera partim parari jam et cogitari, partim ex tempore futura censes?

いったいいかなる悪事が、あるいはすでに準備、計画されており、あるいは状況が整った折には遂行されると君は考えているのか。

ego vero Solonis, popularis(同国人) tui (ut puto, jam etiam mei), legem neglegam, qui capite sanxit(罰する) si qui in seditione non alterius utrius partis fuisset,

君の同胞であり、すでに僕の同胞と言ってもいい賢者ソロンの「内乱の際にどちらの側にも属さない者は死刑に処す」という法律は無視することにして、

et nisi si tu aliter censes, et hinc abero et illim(illinc).

もし君が反対でないならば、こちらの陣営にもあちらの陣営にも加わらないつもりだ。

sed alterum mihi est certius, nec praeripiam(先走りする) tamen.

ただし、カエサル側に加わらないことはより明確だ。でも、話を先取りするのはやめよう。

exspectabo tuum consilium et eas litteras, nisi alias jam dedisti, quas scripsi ut Cephalioni dares.

君からの提案を待っている。また、もうすでに別の手紙を出したのでないのなら、僕の奴隷(ケパリオ)に渡してくれるようお願いした手紙も待っている。

[3] Quod scribis, non quo alicunde audieris, sed te ipsum putare me attractum iri, si de pace agatur,

どこかから聞いた話ではなく、君自身の考えとして、和平交渉が行われた場合には僕も引き込まれるだろうと君は言っているが、

mihi omnino non venit in mentem quae possit actio esse de pace,

僕としては、そもそも和平交渉がありうることなど、まったく考えられない。

cum illi certissimum sit, si possit, exspoliare(奪う) exercitu et provincia Pompeium;

なにせカエサルは、何とかしてポンペイウスから軍隊と属州を奪い取ることを固く決めているんだから。

nisi forte iste nummarius ei potest persuadere ut, dum oratores eant redeant, quiescat.

それとも、両陣営の間を使者が行き来する間、カエサルにおとなしくしているように、あの金で動く男(ウォルカキウス)が説得できるとでもいうのか。

nihil video quod sperem aut quod jam putem fieri posse.

僕には、何か希望を抱いたり、いまの考えが実現可能だとする理由は見出せない。

sed tamen hominis hoc ipsum probi(正直者) est?

そもそも、こんな事は誠実な人間のすべきことだろうか。

magnum et τῶν πολιτικώτατον σκεμμάτων(政治的問題), veniendumne sit in consilium(会議) tyranni si is aliqua de re bona deliberaturus sit.

もし暴君が公益について決定しようとしているなら、暴君の会議に参加すべきか否かは、重大かつ極めて政治的な問題だ。

qua re si quid ejus modi evenerit ut arcessamur

だから、もし僕が呼び出されるようなことがあるなら

(quod equidem non credo: quid enim essem de pace dicturus dixi, ipse valde repudiavit),

(もっとも、そのようなことはないと思う。僕は和平についての考えを彼に言ったが、彼はきっぱり拒否したのだ。)

sed tamen si quid acciderit, quid censeas mihi faciendum utique(ぜひ) scribito.

しかし、もしそのような事になったら、僕がどうすべきとお考えか、書いてほしい。

nihil enim mihi adhuc accidit quod maioris consili esset.

これまで僕に起きたことで、これほど慎重な検討を要したことはない。

Trebati, boni viri et civis, verbis te gaudeo delectatum,

トレバティウスは善良な人物、善良な市民だが、彼の言ったことがお気に召したと聞いて、うれしく思っている。

tuaque ista crebra ἐκφώνησις 'ὑπέρευ' me sola adhuc delectavit.

君が繰り返し「最高だ」と言っているのが、これまでになくうれしく思えた。

Litteras tuas vehementer exspecto; quas quidem credo jam datas esse.

君からの手紙を首を長くして待っているが、すでに発送されたものと思う。


195(10.[IV])
Scr. in Arcano vii Id. Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年四月十四日、クマエ
キケロよりアッティクスへ

[1] Cum quod scriberem plane nihil haberem, haec autem reliqua essent quae scire cuperem, profectusne esset, quo in statu urbem reliquisset, in ipsa Italia quem cuique regioni aut negotio praefecisset, ecqui essent ad Pompeium et ad consules ex senatus consulto de pace legati, ut igitur haec scirem dedita opera has ad te litteras misi. feceris igitur commode mihique gratum si me de his rebus et si quid erit aliud quod scire opus sit feceris certiorem. ego in Arcano opperior dum ista cognosco.


199(10.[VIII])
Scr. in Cumano vi Non. Mai. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年五月二日、クマエ
キケロよりアッティクスへ

[1] et res ipsa monebat et tu ostenderas et ego videbam de iis rebus quas intercipi periculosum esset finem inter nos scribendi fieri tempus esse. sed cum ad me saepe mea Tullia scribat orans ut quid in Hispania geratur exspectem et semper ascribat idem videri tibi idque ipse etiam ex tuis litteris intellexerim, non puto esse alienum me ad te quid de ea re sentiam scribere.

[2] consilium istud tunc esset prudens, ut mihi videtur, si nostras rationes ad Hispaniensem casum accommodaturi essemus; quod fieri . . . necesse est enim aut, id quod maxime velim, pelli istum ab Hispania aut trahi id bellum aut istum, ut confidere videtur, apprehendere Hispanias. si pelletur, quam gratus aut quam honestus tum erit ad Pompeium noster adventus, cum ipsum Curionem ad eum transiturum putem? sin trahitur bellum, quid exspectem aut quam diu? relinquitur ut, si vincimur in Hispania, quiescamus. id ego contra puto. istum enim victorem magis relinquendum puto quam victum et dubitantem magis quam fidentem suis rebus. nam caedem video si vicerit et impetum in privatorum pecunias et exsulum reditum et tabulas novas et turpissimorum honores et regnum non modo Romano homini sed ne Persae quidem cuiquam tolerabile.

[3] Tacita esse poterit indignitas nostra? pati poterunt oculi me cum Gabinio sententiam dicere, et quidem illum rogari prius? praesto esse clientem tuum Cloelium, C. Atei Plaguleium, ceteros? sed cur inimicos colligo, qui meos necessarios a me defensos nec videre in curia sine dolore nec versari inter eos sine dedecore potero? quid si ne id quidem est exploratum fore ut mihi liceat? scribunt enim ad me amici ejus me illi nullo modo satis fecisse quod in senatum non venerim. tamenne dubitemus an ei nos etiam cum periculo venditemus, quicum conjuncti ne cum praemio quidem voluimus esse?

[4] deinde hoc vide, non esse judicium de tota contentione in Hispaniis, nisi forte iis amissis arma Pompeium abjecturum putas, cuius omne consilium Themistocleum est. existimat enim qui mare teneat eum necesse (esse rerum potiri. itaque numquam id egit ut Hispaniae per se tenerentur, navalis apparatus ei semper antiquissima cura fuit. navigabit igitur, cum erit tempus, maximis classibus et ad Italiam accedet. in qua nos sedentes quid erimus? nam medios esse jam non licebit. classibus adversabimur igitur? quod maius scelus aut tantum denique? quid turpius? † anuival dehic† in absentis solus tuli scelus, ejusdem cum Pompeio et cum reliquis principibus non feram? quod si jam misso officio periculi ratio habenda est, ab illis est periculum si peccaro, ab hoc si recte fecero, nec ullum in his malis consilium periculo vacuum inveniri potest, ut non sit dubium quin turpiter facere cum periculo fugiamus, quod fugeremus etiam cum salute. † non simul cum Pompeio mare transierimus. omnino (non) potuimus† . exstat ratio dierum. sed tamen (fateamur enim quod est) ne condimus quidem ut possimus. fefellit ea me res quae fortasse non debuit, sed fefellit. pacem putavi fore. quae si esset iratum mihi Caesarem esse, cum idem amicus esset Pompeio, nolui. senseram enim quam idem essent. hoc verens in hanc tarditatem incidi. sed assequor omnia si propero, si cunctor amitto.

[6] et tamen, mi Attice, auguria quoque me incitant quadam spe non dubia nec haec collegi nostri ab atto sed illa Platonis de tyrannis. nullo enim modo posse video stare istum diutius quin ipse per se etiam languentibus nobis concidat, quippe qui florentissimus ac novus vi, vii diebus ipsi illi egenti ac perditae multitudini in odium acerbissimum venerit, qui duarum rerum simulationem tam cito amiserit, mansuetudinis in Metello, divitiarum in aerario. jam quibus utatur vel sociis vel ministris? ii provincias, ii rem publicam regent quorum nemo duo menses potuit patrimonium suum gubernare?

[7] non sunt omnia colligenda quae tu acutissime perspicis, sed tamen ea pone ante oculos; jam intelleges id regnum vix semenstre esse posse. quod si me fefellerit, feram, sicut multi clarissimi homines in re publica excellentes tulerunt, nisi forte me Sardanapalli vicem [in suo lectulo] mori malle censueris quam (in) exsilio Themistocleo. qui cum fuisset, ut ait Thucydides, ton men paronton di' elachistes boules kratistos gnomon, ton de mellonton es pleiston tou genesomenou aristos eikastes, tamen incidit in eos casus quos vitasset si eum nihil fefellisset. etsi is erat ut ait idem, qui to ameinon kai to cheiron en toi aphanei eti heora malista, tamen non vidit nec quo modo Lacedaemoniorum nec quo modo suorum civium invidiam effugeret nec quid Artaxerxi polliceretur. non fuisset illa nox tam acerba Africano sapientissimo viro, non tam dirus ille dies Sullanus callidissimo viro C. Mario, si nihil utrumque eorum fefellisset. nos tamen hoc confirmamus illo augurio quo diximus, nec nos fallit nec aliter accidet. corruat iste necesse est aut per adversarios aut ipse per se qui quidem sibi est adversarius unus acerrimus. id spero vivis nobis fore; quamquam tempus est nos de illa perpetua jam, non de hac exigua vita cogitare. sin quid acciderit maturius, haud sane mea multum interfuerit utrum factum [fiat] videam an futurum esse multo ante viderim. quae cum ita sint, non est committendum ut iis paream quos contra me senatus, ne quid res publica detrimenti acciperet, armavit

[9] tibi sunt omnia commendata, quae commendationis meae pro tuo in nos amore non indigent. nec hercule ego quidem reperio quid scribam; sedeo enim ploudokon. etsi nihil umquam tam fuit scribendum quam nihil mihi umquam ex plurimis tuis jucunditatibus gratius accidisse quam quod meam Tulliam suavissime diligentissimeque coluisti. valde eo ipsa delectata est, ego autem non minus. cuius quidem virtus mirifica. quo modo illa fert publicam cladem, quo modo domesticas tricas! quantus autem animus in discessu nostro! est storge, est summa suntexis. tamen nos recte facere et bene audire vult.

[10] sed hac super re (ne ni)mis, ne meam ipse sumpatheian jam evocem. tu si quid de Hispaniis certius et si quid aliud, dum assumus, scribes, et ego fortasse discedens dabo ad te aliquid eo etiam magis quod Tullia te non putabat hoc tempore ex Italia. Cum Antonio item est agendum ut cum Curione Melitae me velle esse, huic civili bello nolle interesse. eo velim tam facili uti posse et tam bono in me quam Curione. is ad Misenum vi Nonas venturus aicebatur, id est hodie. sed praemisit mihi odiosas litteras hoc exemplo:


201(10.[X])
Scr. in Cumano v Non. Mai. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年五月三日、クマエ
キケロよりアッティクスへ

[1] Me caecum qui haec ante non viderim! misi ad te epistulam Antoni. ei cum ego saepissime scripsissem nihil me contra Caesaris rationes cogitare, meminisse me generi mei, meminisse amicitiae, potuisse, si aliter sentirem, esse cum Pompeio, me autem, quia cum lictoribus invitus cursarem, abesse velle nec id ipsum certum etiam nunc habere, vide quam ad haec parainetikos:

[2] tuum consilium quam verum est. nam qui se medium esse vult in patria manet, qui proficiscitur aliquid de altera utra parte judicare videtur. sed ego is non sum qui statuere debeam jure quis proficiscatur necne; partis mihi Caesar has imposuit ne quem omnino discedere ex Italia paterer. qua re parvi refert me probare cogitationem tuam si nihil tamen tibi remittere possum. ad Caesarem mittas censeo et ab eo hoc petas. non dubito quin impetraturus sis, cum praesertim te amicitiae nostrae rationem habiturum esse pollicearis.

[3] habes skutalen Lakoniken. omnino excipiam hominem. erat autem v Nonas venturus vesperi, id est hodie. cras igitur ad me fortasse veniet. temptabo, † audeam† nihil properare; missurum ad Caesarem. clam agam, cum paucissimis alicubi occultabor, † carti† hinc istis invitissimis evolabo, atque utinam ad Curionem! Sunes ho toi lego Magnus dolor accessit. efficietur aliquid dignum nobis.

[4] Dusouria tua mihi valde molesta. medere amabo dum est arche. de Massiliensibus gratae tuae mihi litterae. quaeso ut sciam quicquid audieris. Ocellam cuperem, si possem palam, quod a Curione effeceram. hic ego Servium exspecto; rogor enim ab ejus uxore et filio et puto opus esse.

[5] hic tamen Cytherida secum lectica aperta portat, alteram uxorem. septem praeterea conjunctae lecticae amicarum sunt (an) amicorum. vide quam turpi leto pereamus et dubita, si potes, quin ille, seu victus seu victor redierit, caedem facturus sit. ego vero vel luntriculo, si navis non erit, eripiam me ex istorum parricidio. sed plura scribam cum illum convenero.

[6] juvenem nostrum non possum non amare sed ab eo nos non amari plane intellego. nihil ego vidi tam anethopoieton, tam aversum a suis, tam nescio quid cogitans. O vim incredibilem molestiarum! sed erit curae et est ut regatur. mirum est enim ingenium, ethous epimeleteon.

203(10.[XII])
Scr. in Cumano iii Non. Mai. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

[1] quidnam mihi futurum est aut quis me non solum infelicior sed jam etiam turpior? nominatim de me sibi imperatum dicit Antonius nec me tamen ipse adhuc viderat sed hoc Trebatio narravit. quid agam nunc cui nihil procedit caduntque ea quae diligentissime sunt cogitata taeterrime? ego enim Curionem nactus omnia me consecutum putavi. is de me ad Hortensium scripserat. Reginus erat totus noster. huic nihil suspicabamur cum .hoc mari negoti fore. quo me nunc vertam? Vndique custodior. sed satis lacrimis.

[2] Paraklepteon igitur et occulte in aliquam onerariam corrependum, non committendum ut etiam compacto prohibiti videamur. Sicilia petenda; quam si erimus nacti, maiora quaedam consequemur. sit modo recte in Hispaniis! quamquam de ipsa Sicilia utinam sit verum! sed adhuc nihil secundi. concursus Siculorum ad Catonem dicitur factus, orasse ut resisteret, omnia pollicitos; commotum illum dilectum habere coepisse. non credo, ut est luculentus auctor. potuisse certe teneri illam provinciam scio. ab Hispaniis autem jam audietur.

[3] hic nos C. Marcellum habemus eadem vere cogitantem aut bene simulantem; quamquam ipsum non videram sed ex familiarissimo ejus audiebam. tu, quaeso, si quid habebis novi; ego, si quid moliti erimus, ad te statim scribam. Quintum filium severius adhibebo. Utinam proficere possim! tu tamen eas epistulas quibus asperius de eo scripsi aliquando concerpito, ne quando quid emanet; ego item tuas.

[4] Servium exspecto nec ab eo quicquam hugies. scies quicquid erit.


210(10.[XVIII])
Scr. in Cumano xiv aut xiii K. Jun. an. 49
CICERO ATTICO SAL.

四九年五月十九日、クーマエ
キケロよりアッティクスへ

[1] Tullia mea peperit xiiii K. Jun. puerum ἑπταμηνιαῖον. quod εὐτόκησεν gaudeo; quod quidem est natum perimbecillum(非常に弱い) est.

五月十九日に娘のトゥッリアが妊娠七ヵ月で男の子を産んだ。安産だったことは喜んでいるが、子供は非常に未熟児だ。

me mirificae tranquillitates adhuc tenuerunt atque maiori impedimento fuerunt quam custodiae quibus asservor.

僕はいままで異常なまでの凪(なぎ)に引きとめられており、僕のまわりにめぐらされている監視の目以上の障害となっている。

nam illa Hortensiana omnia † fuere infantia ita fiet† homo nequissimus a Salvio liberto depravatus est.

これまでのホルテンシウスの言葉はすべておためごかしだった。このことはいずれ明らかになるだろう。あの餓鬼は、解放奴隷のサルウィウスに惑わされたのだ。

itaque posthac non scribam ad te quid facturus sim sed quid fecerim; omnes enim Κωρυκαῖοι videntur subauscultare quae loquor.

だから、今後は僕がこれから何をしようとしているか書くのはやめ、すでにやったことについてのみ書こう。ここいらのすべての「コリュコス人(=スパイ)」が僕の話に耳をそばだてているようだ。

[2] tu tamen si quid de Hispaniis sive quid aliud perge(続ける), quaeso, scribere nec meas litteras exspectaris, nisi cum quo opto pervenerimus aut si quid ex cursu.

君の方からはスペインやその他のことについて、いままでどおり連絡をくれるよう、お願いする。僕からは、僕が望んでいる土地へ到着するまで手紙は期待しないでほしい。あるいは、途中で何か書くかもしれないが。

sed hoc quoque timide scribo; ita omnia tarda adhuc et spissa. Ut male posuimus initia sic cetera sequuntur.

しかし、このことを書くのにさえびくびくしている。これまでのところ、すべてが遅々として、思いどおりには進んでいない。出だしからして悪く、その後も失敗ばかり続いている。

[3] Formias nunc sequimur; eodem nos fortasse Furiae persequentur.

いまはフォルミアェに行くところだ。そこにも同じエリニュエスたちがついてくるかもしれない。

ex Balbi autem sermone quem tecum habuit, non probamus de Melita. dubitas igitur quin nos in hostium numero habeat?

バルブスが君に話したことからすると、マルタ島へ行く案はだめなようだ。カエサルが僕を敵の一人に数えていると君は思わないのかね。

scripsi equidem Balbo te ad me et de benevolentia scripsisse et de suspicione.egi gratias; de altero ei me purgavi. ecquem tu hominem infeliciorem?

バルブスの僕に対する好意と疑念について君から聞いたことを彼に書いて、彼の好意には感謝を述べ、もう一つの方については申し開きをしておいた。君は僕以上に不幸な人間を知っているか。

[3] non loquor plura, ne te quoque excruciem. ipse conficior venisse tempus cum jam nec fortiter nec prudenter quicquam facere possim.

しかし、君までも苦しませないよう、これ以上書くのはやめよう。僕自身は、もはやいかなる果敢な行為も賢明な行為も不可能な時がやって来たのだという思いに打ちのめされている。


215(11.[IV])
Scr. in castris Pompei Id. Quint an.48
CICERO ATTICO SAL.

[1] accepi ab Isidoro litteras et postea datas binas. ex proximis cognovi praedia non venisse. videbis ergo ut sustentetur per te. de Frusinati, si modo fruituri sumus, erit mihi res opportuna. meas litteras quod requiris, impedior inopia rerum quas nullas habeo litteris dignas, quippe cui nec quae accidunt nec quae aguntur ullo modo probentur. Utinam coram tecum olim potius quam per epistulas! hic tua, ut possum, tueor apud hos. cetera Celer. ipse fugi adhuc omne munus eo magis quod ita nihil poterat agi ut mihi et meis rebus aptum esset.


216(11.[V])
Scr. Brundisii pr. Non. Nov. an.48
CICERO ATTICO SAL.

[1] quae me causae moverint, quam acerbae, quam graves, quam novae, coegerintque impetu magis quodam animi uti quam cogitatione, non possum ad te sine maximo dolore scribere. fuerunt quidem tantae ut id quod vides effecerint. itaque nec quid ad te scribam de meis rebus nec quid a te petam reperio; rem et summam negoti vides.

equidem ex tuis litteris intellexi et iis quas communiter cum aliis scripsisti et iis quas tuo nomine, quod etiam mea sponte videbam, te subita re quasi debilitatum novas rationes tuendi mei quaerere.

[2] quod scribis placere ut propius accedam iterque per oppida noctu faciam, non sane video quem ad modum id fieri possit. neque enim ita apta habeo deversoria ut tota tempora diurna in iis possim consumere, neque ad id quod quaeris multum interest utrum me homines in oppido videant an in via. sed tamen hoc ipsum sicut alia considerabo quem ad modum commodissime fieri posse videatur.

[3] ego propter incredibilem et animi et corporis molestiam conficere pluris litteras non potui; iis tantum rescripsi a quibus acceperam. tu velim et Basilo et quibus praeterea videbitur, etiam Servilio conscribas, ut tibi videbitur, meo nomine. quod tanto intervallo nihil omnino ad vos scripsi, his litteris profecto intellegis rem mihi desse de qua scribam, non voluntatem.

[4] quod de Vatinio quaeris, neque illius neque cuiusquam mihi praeterea officium desset, si reperire possent qua in re me juvarent. Quintus aversissimo a me animo Patris fuit. eodem Corcyra filius venit. Inde profectos eos una cum ceteris arbitror.


217(11.[VI])
Scr. Brundisii iv K. Dec. an. 48
CICERO ATTICO SALVTEM DICIT.

四八年十一月二十七日、ブルンディシウム
マルクス・キケロよりアッティクスへ

[1] sollicitum esse te cum de tuis communibusque fortunis tum maxime de me ac de dolore meo sentio. qui quidem meus dolor non modo non minuitur cum socium sibi adjungit dolorem tuum sed etiam augetur. omnino pro tua prudentia sentis qua consolatione levari maxime possim. probas enim meum consilium negasque mihi quicquam tali tempore potius faciendum fuisse. addis etiam (quod etsi mihi levius est quam tuum judicium, tamen non est leve ceteris quoque, id est qui pondus habeant, factum nostrum probari. id si ita putarem, levius dolerem.

[2] 'crede' inquis 'mihi.' credo equidem sed scio quam cupias minui dolorem meum. me discessisse ab armis numquam paenituit. tanta erat in illis crudelitas, tanta cum barbaris gentibus conjunctio ut non nominatim sed generatim proscriptio esset informata, ut jam omnium judicio constitutum esset omnium vestrum bona praedam esse illius victoriae. 'vestrum' plane dico; numquam enim de te ipso nisi crudelissime cogitatum est. qua re voluntatis me meae numquam paenitebit, consili paenitet. in oppido aliquo mallem resedisse quoad accerserer; minus sermonis subissem, minus accepissem doloris, ipsum hoc me non angeret. Brundisi jacere in omnis partis est molestum. propius accedere, ut suades, quo modo sine lictoribus quos populus dedit possum? qui mihi incolumi adimi non possunt. quos ego non paulisper cum bacillis in turbam conjeci ad oppidum accedens ne quis impetus militum fieret. recipio tempore me domo te nunc.

[3] ad Oppium (et Balbum scripsi) [et] quonam iis placeret modo propius accedere ut hac de re considerarent. credo fore auctores. sic enim recipiunt, Caesari non modo de conservanda sed etiam de augenda mea dignitate curae fore, meque hortantur ut magno animo sim, ut omnia summa sperem. ea spondent, confirmant. quae quidem mihi exploratiora essent, si remansissem. sed ingero praeterita; vide, quaeso, igitur ea quae restant et explora cum istis et, si putabis opus esse et si istis placebit, quo magis factum nostrum Caesar probet quasi de suorum sententia factum, adhibeantur Trebonius, Pansa, si qui alii, scribantque ad Caesarem me quicquid fecerim de sua sententia fecisse.

[4] Tulliae meae morbus et imbecillitas corporis me exanimat. quam tibi intellego magnae curae esse, quod est mihi gratissimum.

[5] de Pompei exitu mihi dubium numquam fuit. tanta enim desperatio rerum ejus omnium regum et populorum animos occuparat ut quocumque venisset hoc putarem futurum. non possum ejus casum non dolere; hominem enim integrum et castum et gravem cognovi.

[6] de Fannio consoler te? perniciosa loquebatur de mansione tua. L. vero Lentulus Hortensi domum sibi et Caesaris hortos et Baias desponderat. omnino haec eodem modo ex hac parte fiunt, nisi quod illud erat infinitum. omnes enim qui in Italia manserant hostium numero habebantur. sed velim haec aliquando solutiore animo.

Quintum fratrem audio profectum in Asiam ut deprecaretur. de filio nihil audivi; sed quaere ex Diochare Caesaris liberto quem ego non vidi, qui istas Alexandrea litteras attulit. is dicitur vidisse Quintum euntem an jam in Asia. tuas litteras prout res postulat exspecto. quas velim cures quam primum ad me perferendas. iiii K. Decembr.


224(11.[XIII])
Scr. Brundisii circ. med. m. Mart. an.47
CICERO ATTICO SAL.

四七年三月中頃(?)、ブルンディシウム
キケロよりアッティクスへ

[1] A Murenae liberto(解放奴隷) nihil adhuc acceperam litterarum.

ムレナの解放奴隷からは、まだ何の手紙も受け取っていない。

P. Siser reddiderat(配達) eas quibus rescribo.

いま返事を書いている手紙は、プブリウス・シセルが届けてくれた。

de Servi patris litteris quod scribis, item in Syriam venisse quod ais esse qui(人がいる) nuntient, ne id quidem verum est.

君はセルウィウス(スルピキウス・ルフス)の父親の手紙について書いて、その父親がシリアに到着したと報告するものがいると君は言っているが、これは本当ではない。

quod certiorem te vis fieri quo quisque in me animo sit aut fuerit eorum qui huc venerunt, neminem alieno(嫌って) intellexi.

こちらに来た人々が僕に対してどのような態度を取っているか、あるいは取ったかについて知りたいとのことだが、僕の気づいたかぎりでは、特に敵対的な者はいない。

sed quantum id mea intersit existimare te posse certo scio.

しかし、それが僕にとってどれだけの意味があるかについては、君にも推測できるものと思う。

mihi cum omnia sint intolerabilia ad dolorem,

いまの状況はすべて耐えがたく腹立たしいばかりだが、

tum maxime quod in eam causam venisse me video ut sola utilia mihi esse videantur quae semper nolui.

最も耐えがたいのは、僕にとっての救いの道は僕が常に避けようとしてきたことのうちにしかないという状況に至っていることが分かってきたことだ。

P. Lentulum patrem Rhodi esse aiunt, Alexandreae filium,

プブリウス・レントゥルスの父親の方はロドス島に、息子の方はアレクサンドリアにいると伝えられている。

Rhodoque Alexandream C. Cassium profectum esse constat.

ガイウス・カッシウスがロドス島からアレクサンドリアに向かったことについては、皆の報告が一致している。

[2] Quintus mihi per litteras satis facit multo asperioribus verbis quam cum gravissime accusabat.

クィントゥスは、手紙を通して、かつて僕を最も激しく非難した時よりもはるかに辛辣な言葉で言い訳している。

ait enim se ex litteris tuis intellegere tibi non placere quod ad multos de me asperius scripserit,

大勢の人々に僕についてよからぬことを書いたのが君の気に召さなかったことが君の手紙から分かったので、

itaque se paenitere quod animum tuum offenderit;

君の腹を立たせたことについては後悔しているが、

sed se jure fecisse.

自分がしたことは間違ってはいなかったと言っており、

deinde perscribit spurcissime(汚い) quas ob causas fecerit.

その上で自分がそのようにした理由をまったく汚らわしい言葉で書き連ねている。

sed neque hoc tempore nec antea patefecisset odium suum in me, nisi omnibus rebus me esse oppressum(打ちのめされた) videret.

しかし、クィントゥスも、もし僕が八方塞がりの状態にあると見ていなかったなら、今回も、また以前も、僕に対する憎しみをあらわにすることはなかっただろう。

atque utinam vel nocturnis, quem ad modum tu scripseras, itineribus propius te accessissem!

君が書いていたように、夜の間に移動してでも君の方へ近づいていればと思う。

nunc nec ubi nec quando te sim visurus possum suspicari.

いまの状態では、いつどこで君に会えるのか、想像もできない。

[3] De coheredibus Fufidianis nihil fuit quod ad me scriberes;

フフィディウスの土地の僕の共同相続人たちについては、わざわざ僕に書いてくれるまでのことはなかった。

nam et aequum postulant et quicquid egisses recte esse actum putarem.

彼らの要求は正当なものであり、君がどう対処しようとも、僕はそれを認めただろう。

[4] De fundo Frusinati redimendo(購入する) jam pridem intellexisti voluntatem meam.

フルシノーの土地の購入については、僕の希望をかなり前に伝えた。

etsi tum meliore loco res erant nostrae neque tam mihi desperatum iri videbantur,

あの頃は僕の財政状況もいまよりはましで、これほど絶望的な状況に陥るとは思っていなかったが、

tamen in eadem sum voluntate.

僕の希望は以前と同じだ。

id quem ad modum fiat tu videbis.

それをいかにして実現するかは、君が考えてほしい。

et velim, quod poteris(できるだけ), consideres ut sit unde nobis suppeditentur sumptus(複主 経費) necessarii.

それから、僕が必要とする経費をまかなうための財源を確保できるように、君にできる範囲で検討してもらいたい。

si quas(何か) habuimus facultates(蓄え), eas Pompeio tum cum id videbamur sapienter facere detulimus(譲る).

僕が手にしていた資金は、そうするのが賢明であると思われた時に、ポンペイウスに渡してしまった。

itaque tum et a tuo vilico(管理人) sumpsimus et aliunde mutuati(借りる) sumus

君の荘園の管理人から金を受け取ったり、他のところから借金したりしていたのは、そのためだ。

cum Quintus queritur per litteras sibi nos nihil dedisse, qui neque ab illo rogati sumus neque ipsi eam pecuniam aspeximus(目で見る).

クィントゥスは手紙の中で僕があの頃自分には何もくれなかったと文句を言っているが、彼がそれを要求したことはなかったし、僕自身、その現金を目にしてはいないのだ。

sed velim videas quid sit quod confici(する) possit quidque mihi de omnibus des consili; et causam nosti.

それはともあれ、そのために何ができるか、そしてどんなことでも何か助言を僕にできるか考えてほしい。状況は君も知っているとおりだ。

[5] Plura ne scribam dolore impedior.

悲しみでこれ以上のことは書けない。

si quid erit quod ad quos(誰か) scribendum meo nomine putes, velim, ut soles, facias,

もし誰かに何か僕の名で書くべきと思われることがあったら、いつもどおり、そうしてほしい。

quotiensque habebis cui des ad me litteras nolim praetermittas(無視する). vale.

そして、誰か手紙を託せる人がいる時には、僕に手紙をくれるのを忘れないよう、お願いする。お元気で。


225(11.[XIV])
Scr. Brundisii circ. vi K. Mai. an.47
CICERO ATTICO SAL.

四七年四月、ブルンディシウム
キケロよりアッティクスへ

[1] Non me offendit veritas litterarum tuarum

君の手紙の率直さを僕は決して悪くは思っていない。

quod me cum communibus tum praecipuis(独自の) malis oppressum ne incipis quidem, ut solebas, consolari faterisque id fieri jam non posse.

君は国の不幸と個人の不幸に圧倒されているこの僕を、君はいつもするように慰めようせず、もはやそうすることができないことを認めているからだ。

nec enim ea sunt quae erant antea cum, ut nihil aliud(少なくとも), comites me et socios habere putabam.

以前、少なくとも僕にはまだ仲間や味方がいると思っていた頃といまとでは状況が違うからだ。

omnes enim Achaici deprecatores(哀願者) itemque in Asia quibus non erat ignotum(許す), etiam quibus erat, in Africam dicuntur navigaturi.

ギリシアで恩赦を請うている連中も、アジアにいる者たちで恩赦を得られなかったものも、恩赦を得られたものも、誰もかもアフリカに向かって船出しようとしていると伝えられている。

ita praeter Laelium neminem habeo culpae(責任) socium;

かくて僕にはラエリウスを除いては責任をともにすることのできる者はいないが、

qui tamen hoc meliore in causa est quod jam est receptus.

そのラエリウスさえも、すでにカエサル派に許されたという点では、僕よりもましな境遇にいる。

[2] De me autem non dubito quin ad Balbum et ad Oppium scripserit;

カエサルがバルブスとオッピウスに僕のことについてすでに手紙を書いてきていることは間違いないが、

a quibus, si quid esset laetius, certior factus essem, tecum etiam essent locuti.

もし何かよい知らせがあったのなら、彼らは僕に教えてくれるだろうし、君にも話したはずだ。

quibuscum tu de hoc ipso colloquare velim et ad me quid tibi responderint scribas,

特にこの点について彼らと話してみて、彼らがどのように答えたか教えてほしい。

non quod ab isto(カエサル) salus data quicquam habitura sit firmitudinis, sed tamen aliquid consuli et prospici(先を見る) poterit(未).

カエサルから与えられた安全の保障に何か確実性があるというわけではなく、ただ何らかの計画や見通しを立てられるからだ。

etsi omnium conspectum horreo, praesertim hoc genero(婿), tamen in tantis malis quid aliud velim non reperio.

特に持参金目当ての娘婿ドラベッラのことを考えると誰にも会いたくはないが、このような惨状の中では、許されてローマに帰ること以外には望むべきものを見出せない。

[3] Quintus pergit(続けるin me maledicere ), ut ad me et Pansa scripsit et Hirtius, isque item Africam petere cum ceteris dicitur.

パンサとヒルティウス(二人は前43執政官)が僕に書いてきているところによれば、クィントゥスは相変わらず僕の悪口を続けており、彼もまた他の人々と一緒にアフリカに向かっていると伝えられている。

ad Minucium Tarentum scribam et tuas litteras mittam;

タレントゥムにいる金貸しミヌキウスに手紙を書いて、君の手紙と一緒に送ることにする。

ad te scribam quid egerim(完).
この件の経過については手紙で君に知らせる。

HS x_x_x_ potuisse mirarer, nisi multa de Fufidianis praediis(地所).

フフィディウスの荘園からかなりの収益があったのでなければ、三万セステルティウスまで借りれたのは驚くべきことだ。

et ad <huc in urbe te impediri(足止め)> video, tamen exspecto ;

〈君はまだローマに引きとめられて〉いるようだが、君が来るのを待っている。

quem videre, si ullo modo potest (poscit enim res), pervelim(切望).

それが何らかの方法によって可能なら、いまの状況が必要としているように、君に会えることを心から望んでいる。

jam extremum concluditur(終わる);

いまや結末が近づいている。

quod ibi facile est, quale sit, hic gravius(困難) existimare. vale.

それがどんなものかは、そちらでなら容易に判断できるだろう。だが、こちらでは困難だ。お元気で。


231(11.[XXV])
Scr. Brundisii iii Non. Quint an.47
CICERO ATTICO SAL.

[1] facile assentior tuis litteris quibus exponis pluribus verbis nullum (consistere consilium quo a te possim juvari. consolatio certe nulla est quae levare possit dolorem meum. nihil est enim contractum casu (nam id esset ferendum), sed omnia fecimus iis erroribus et miseriis et animi et corporis quibus proximi utinam mederi maluissent! quam ob rem quoniam neque consili tui neque consolationis cuiusquam spes ulla mihi ostenditur, non quaeram haec a te posthac; tantum velim ne intermittas, scribas ad me quicquid veniet tibi in mentem cum habebis cui des et dum erit ad quem des; quod longum non erit.

[2] illum discessisse Alexandria rumor est non firmus ortus ex Sulpici litteris; quas cuncti postea nuntii confirmarunt. quod verum an falsum sit, quoniam mea nihil interest, utrum malim nescio.

[3] quod ad te jam pridem de testamento scripsi, apud epistulas velim ut possim adversas. ego huius miserrimae facultate confectus conflictor. nihil umquam simile atum puto. cui si qua re consulere aliquid possum, cupi a te admoneri. video eandem esse difficultatem quam in consilio dando ante. tamen hoc me magis sollicitat quam omnia. in pensione secunda caeci fuimus. aliud mallem; sed praeteriit. te oro, ut in perditis rebus si quid cogi, confici potest quod sit in tuto, ex argento atque satis multa ex supellectile, des operam. jam enim mihi videtur adesse extremum nec ulla fore condicio pacis eaque quae sunt etiam sine adversario peritura.

[4] haec etiam, si videbitur, cum Terentia loquere opportune. non queo omnia scribere. vale. iii Non. Quintil.


232(11.[XXIII])
Scr. Brundisii vii Id. Quint an.47
CICERO ATTICO SAL.

[1] quod ad te scripseram ut cum Camillo communicares, de eo Camillus mihi scripsit (te secum locutum. tuas litteras exspectabam; nisi illud quidem mutari, si aliter est et oportet, non video posse. sed cum ab illo accepissem litteras, desideravi tuas (etsi putabam te certiorem factum non esse, modo valeres; scripseras enim te quodam valetudinis genere temptari.

[2] Agusius quidam Rhodo venerat viii Idus Quint. is nuntiabat Quintum filium ad Caesarem profectum iiii Kal. Jun., Philotimum Rhodum pridie eum diem venisse, habere ad me litteras. ipsum Agusium audies. sed tardius iter faciebat. eo feci ut [eo] celeriter eunti darem. quid sit in iis litteris nescio, sed mihi valde Quintus frater gratulatur. equidem in meo tanto peccato nihil ne cogitatione quidem assequi possum quod mihi tolerabile possit esse.

[3] te oro ut de hac misera cogites et illud de quo ad te proxime scripsi, ut aliquid conficiatur ad inopiam propulsandam, et etiam de ipso testamento. illud quoque vellem antea sed omnia timuimus. Melius quidem in pessimis nihil fuit discidio. aliquid fecissemus ut viri vel tabularum novarum nomine vel nocturnarum expugnationum vel Metellae vel omnium malorum; nec res perisset et videremur aliquid doloris virilis habuisse. memini omnino tuas litteras sed et tempus illud; etsi quidvis praestitit. nunc quidem ipse videtur denuntiare; audimus enim de statua Clodi. generumne nostrum potissimum vel hoc vel tabulas novas? placet mihi igitur et item tibi nuntium remitti. petet fortasse tertiam pensionem. considera igitur tumne cum ab ipso nascetur an prius. ego si ullo modo potuero, vel nocturnis itineribus experiar ut te videam. tu et haec et si quid erit quod intersit mea scire scribas velim. vale.


238(12.2)
Scr. Romae ante med. m. Apr. a. 708 (46).
CICERO ATTICO SAL.

hic rumores tamen Murcum perisse naufragio, Asinium delatum vivum in manus militum, L navis delatas Uticam reflatu hoc, Pompeium non comparere nec in Balearibus omnino fuisse, ut Paciaecus affirmat. sed auctor nullius rei quisquam. habes quae, dum tu abes, locuti sint. ludi interea Praeneste. ibi Hirtius et isti omnes.

[2] et quidem ludi dies viii. quae cenae, quae deliciae! res interea fortasse transacta est. O miros homines! at Balbus aedificat; ti gar au)tw? melei; verum si quaeris, homini non recta sed voluptaria quaerenti nonne bebiwtai ? tu interea dormis. jam explicandum est problhma , si quid acturus es. si quaeris quid putem, ego fructum puto. sed quid multa? jam te videbo et quidem, ut spero, de via recta ad me. simul enim et diem Tyrannioni constituemus et si quid aliud.


240(12.4)
Scr. in Tusculano xvii K. Quint a. 708 (46).
CICERO ATTICO SAL.

O gratas tuas mihi jucundasque litteras! quid quaeris? restitutus est mihi dies festus. angebar enim quod Tiro enereuqesteron te sibi esse visum dixerat. addam igitur, ut censes, unum diem

[2] sed de Catone problhma Arximhdeion est. non assequor ut scribam quod tui convivae non modo libenter sed etiam aequo animo legere possint; quin etiam si a sententiis ejus dictis, si ab omni voluntate consiliisque quae de re publica habuit recedam yilwj que velim gravitatem constantiamque ejus laudare, hoc ipsum tamen istis odiosum akousma sit. sed vere laudari ille vir non potest nisi haec ornata sint, quod ille ea quae nunc sunt et futura viderit et ne fierent contenderit et facta ne videret vitam reliquerit. Horum quid est quod Aledio probare possimus? sed cura, obsecro, ut valeas eamque quam ad omnis res adhibes in primis ad convalescendum adhibe prudentiam.


254(12.18)
Scr. Asturae v Id. Mart an. 45
CICERO ATTICO SAL.

Dum recordationes fugio quae quasi morsu quodam dolorem efficiunt, refugio ad te admonendum. quod velim mihi ignoscas, cuicuimodi est. etenim habeo non nullos ex iis quos nunc lectito auctores qui dicant fieri id oportere quod saepe tecum egi et quod a te approbari volo, de fano(トゥリアの神殿) illo dico, de quo tantum quantum me amas velim cogites. equidem neque de genere dubito (placet enim mihi Cluati) neque de re (statutum est enim), de loco non numquam. velim igitur cogites. ego, quantum his temporibus tam eruditis fieri potuerit, profecto illam consecrabo omni genere monimentorum ab omnium ingeniis sumptorum et Graecorum et Latinorum. quae res forsitan sit refricatura vulnus meum. sed jam quasi voto quodam et promisso me teneri puto, longumque illud tempus cum non ero magis me movet quam hoc exiguum, quod mihi tamen nimium longum videtur. habeo enim nihil temptatis rebus omnibus in quo acquiescam. nam dum illud tractabam de quo ad te ante scripsi, quasi fovebam dolores meos; nunc omnia respuo nec quicquam habeo tolerabilius quam solitudinem; quam, quod eram veritus, non obturbavit Philippus. nam ut heri me salutavit, statim Romam profectus est.

[2] epistulam quam ad Brutum, ut tibi placuerat, scripsi misi ad te. curabis cum tua perferendam. ejus tamen misi ad te exemplum ut, si minus placeret, ne mitteres. domestica quod ais ordine administrari scribes quae sint ea. quaedam enim exspecto. Cocceius vide ne frustretur. nam Libo quod pollicetur, ut Eros scribit, non incertum puto. de sorte mea Sulpicio confido et Egnatio scilicet. de Appuleio quid est quod labores, cum sit excusatio facilis?

[4] tibi ad me venire, ut ostendis, vide ne non sit facile. est enim longum iter discedentemque te, quod celeriter tibi erit fortasse faciendum, non sine magno dolore dimittam. sed omnia ut voles. ego enim quicquid feceris id cum recte tum etiam mea causa factum putabo.


258(12.20).
Scr. Asturae Id. Mart. an. 45
CICERO ATTICO SAL.

四十五年三月十五日、アストゥラ(ローマの南80キロの海岸沿い)
キケロよりアッティクスへ

Nondum videris(受) perspicere quam me nec Antonius commovent nec quicquam jam ejus modi possit commovere.

アントニウスは僕を動揺させてはいないし、もはやこの種のいかなることも僕を動揺させることはできないということを、どうやら君にまだ分かってもらえていないようだ。

de Terentia autem scripsi ad te eis litteris quas dederam pridie.

テレンティアについては、昨日送った手紙に書いた。

quod me hortaris idque a ceteris desiderari scribis ut dissimulem me tam graviter dolere,

僕がこれほど悲嘆に暮れているということを人に見せないように勧めて、他の人々もそう望んでいると君は言っているが、

possumne magis quam cum totos dies consumo in litteris?

一日中書き物をしていること以外に、そのようにする手立てがあるだろうか。

quod etsi non dissimulationis sed potius leniendi et sanandi animi causa facio,

これは自分の悲しみを人に見せないためではなく、自分の気持ちを和らげ、癒すためにしていることだが、

tamen si mihi minus proficio(効果がある), simulationi certe facio satis.

それが自分の助けにはならなくとも、悲しみを人に見せないためには十分なことをしていると思っている。

[2] Minus multa ad te scripsi, quod exspectabam tuas litteras ad eas quas pridie dederam.

この手紙にはあまり多くのことを書かないが、それは昨日送った手紙に対する君からの返事を待っているからだ。

exspectabam autem maxime de fano(神殿), non nihil etiam de Terentia.

娘の神殿のことについての返事を特に待っているし、テレンティアの件についても、いくつかの返事を期待している。

velim me facias certiorem proximis litteris Cn. Caepio(主) Serviliae Claudi pater vivone patre suo naufragio perierit an mortuo, item Rutilia(主) vivone C. Cotta(奪) filio suo mortua sit an mortuo.

次の手紙で、クラウディウス(アッピウス・クラウディウス・プルケル54年執政官)の妻セルウィリアの父にあたるCn.カエピオ(105年財務官)が難破して死んだのは彼の父親(141年執政官)の生前か没後か、それと、ルティリアが死んだのは息子のガイウス・コッタの生前か役後か、教えてほしい。

pertinent ad eum librum(本) quem de luctu minuendo scripsimus.

これは僕が悲痛の軽減について書いている本に関係することだ。


260(12.21)
Scr. Asturae xvi K. Apr. an. 45
CICERO ATTICO SAL.

四十五年三月十七日、アストゥラ
キケロよりアッティクスへ


Legi Bruti epistulam eamque tibi remisi

ブルートゥスからの手紙は読み終えたので、君に返す。

sane non prudenter rescriptum(返事) ad ea quae requisieras(requiro尋ねる).

手紙の中での君からの(ブルートゥス作の『カト』に関する)疑問に対する彼の答えは、賢明なものではない。

sed ipse viderit. quamquam illud turpiter ignorat.

しかし、それは彼の問題だ。ただ、彼があのことを知らないのはショックだった。

Catonem primum sententiam putat de animadversione(処罰) dixisse quam omnes ante dixerant(過去完) praeter Caesarem

ブルートゥスはカティリナ派の処罰に関する意見を最初に述べたのはカトだったと思っているが、それはカトより前にカエサル以外のすべての人がすでに述べたものだ。

et, cum ipsius Caesaris tam severa fuerit qui tum praetorio loco dixerit, consularium putat leniores fuisse, Catuli, Servili, Lucullorum, Curionis, Torquati, Lepidi, Gelli, Volcaci, Figuli, Cottae, L. Caesaris, C. Pisonis, M'. Glabrionis, etiam Silani, Murenae designatorum consulum.

それから、次期法務官としてカエサルが述べたが非常に厳しいものだったのに対して、執政官経験者、カトゥルス、セルウィーリウス、ルクルス兄弟、クリオ、トルクワトゥス、レピドゥス、ゲッリウス、ウォルカキウス、フィグルス、コッタ、ルキウス・カエサル、ガイウス・ピソ、マニウス・グラブリオ、それに次期執政官のシラヌスとムレナの意見はもっと寛大なものだったとブルートゥスは思っているのだ。

cur ego in sententiam Catonis?

それでは、なぜカトの意見に基づいて採決がなされたのかと言えば、

quia verbis luculentioribus et pluribus rem eandem comprehenderat(過去完 表現する).

それは彼の発言が同じ内容をより見事に、より多くの言葉を使って表したものだったからだ。

me autem hic laudat(現) quod rettulerim,

一方、ブルートゥスは僕のことを褒めているが、それは僕がこの議題を元老院に提議したからであって、

non quod patefecerim, quod cohortatus sim, quod denique ante quam consulerem(諮る) ipse judicaverim.

それはぼくが反乱の計画を暴露したり、元老院に断固とした態度を取るよう奨励したり、さらには元老院にはかる前にみずから判断を下したからではないんだ。

quae omnia quia Cato laudibus extulerat(過去完) in caelum perscribendaque censuerat(過去完), idcirco in ejus sententiam est facta discessio.

一方カトはこれらの全てを天にまで賞賛して、議事録に記すよう主張したのだ。だからこそ、彼の提案で採決されたんだよ。

hic autem se etiam tribuere(敬意を表する) multum mi putat quod scripserit 'optimum consulem'

ブルートゥスは、僕のことを「最高の執政官」と書くことで僕に多大の敬意を払ったつもりでいるのだ。

quis enim jejunius(貧弱に) dixit inimicus?

しかし、僕の敵でさえこんな陳腐な褒め言葉を使ったりしなかった。

ad cetera vero tibi quem ad modum rescripsit!

その他の疑問についても、彼の君に対する回答の仕方といったら!

tantum rogat de senatus consulto ut corrigas.

彼はただ君にあの元老院決議の内容を訂正して欲しがっているだけなのだ。

hoc quidem fecisset(接過去完), etiam si a librario admonitus(促す) esset. sed haec iterum ipse viderit.

こんなことは書記に聞いたら出来たはずなんだ。しかし、繰り返しになるが、これは彼自身がやればいいことだ。

[2] Ad hortos, quoniam probas, effice aliquid. rationes meas nosti.

郊外に土地については、君も賛成とのことなので、何とかしてほしい。僕の経済状況はご存じのとおりだ。

si vero etiam a Faberio aliquid recedit(戻る), nihil negoti est.

カエサルの秘書ファベリウスからいくらか返ってくれば問題はないが、

sed etiam sine eo posse videor contendere(頑張る).

それがなくとも、事を進めるのは可能かと思われる。

venales certe sunt Drusi, fortasse etiam Lamiani et Cassiani. sed coram(面前で).

ドルススの土地は確実に売りに出されており、ラミアやカッシウスの土地についても可能性がある。しかし、これは要面談。

[3] De Terentia non possum commodius scribere quam tu scribis.

テレンティアについては、君が言う以上にうまいやり方は思いつかない。

officium sit nobis antiquissimum(重要).

我々にとっては義務の問題が何より大切だと考えよう。

si quid nos fefellerit, illius malo me quam mei paenitere.

もし我々の思い通りにならなくても、彼女よりも僕のほうに落ち度がないようにしたい。

[4] Oviae C. Lolli curanda sunt HS _c.

ロッリウスの妻オウィアに十万セステルティウスを支払わなければならない。

negat Eros posse sine me, credo, quod accipienda aliqua sit et danda aestimatio.

僕が立ち会わなければだめだとエロースは言っているが、それは両方が査定を行わなければならないからだと思う。

vellem tibi dixisset.

エロスが君にこのことを言ってくれればよかったのだが。

si enim res est ut mihi scripsit parata

もし彼が書いてきたように、支払いの準備ができており、

nec in eo ipso mentitur,

このこと自体について彼が嘘をついているのでなければ、

per te confici potuit.

君の手で事を済ませてもらえたはずだから。

id cognoscas et conficias velim.

事情を調べて決着をつけてほしい。

[5] Quod me in forum vocas, eo vocas unde etiam bonis meis rebus fugiebam.

君は僕にローマの中央広場に出て人々と会うようにと言うが、あれは自分が幸せだった時でさえも避けていた場所だ。

quid enim mihi foro(opus est) sine judiciis, sine curia, in oculos incurrentibus iis quos animo aequo videre non possum?

法廷や元老院に出る機会もないいま、僕が平静な気持ちで顔を合わすことのできない人たちと出くわすだけの中央広場に行って何になるだろう。

quod autem a me homines postulare scribis ut Romae sim neque mihi ut absim concedere aut aliquatenus eos mihi concedere,

人々が僕にローマに滞在するよう要求しており、不在でいることを許さない、あるいはある程度までしか許さないと君は言うが、

jam pridem scito esse, cum unum te pluris quam omnis illos putem.

僕はずっと以前から彼ら全員を合わせたよりも君一人の意見の方を重要に思っていることを知っておいてほしい。

ne me quidem contemno meoque judicio multo stare malo quam omnium reliquorum.

それに、自分自身のことも軽んじてはいないし、他のすべての人の判断より自分の判断に従った方がよほどよい。

neque tamen progredior longius quam mihi doctissimi homines concedunt;

ただし、見識ある哲学者たちが僕に認めてくれる範囲を越えることはない。

quorum scripta omnia quaecumque sunt in eam sententiam non legi solum,

僕はこのことについての彼らのありとあらゆる書物を読破した。

quod ipsum erat fortis aegroti, accipere medicinam,

これ自体勇気ある病人のすることで、薬を飲むことであったが、

sed in mea etiam scripta transtuli,

それだけではなく、僕はその内容を自分の書物にも取り入れた。

quod certe afflicti et fracti animi non fuit.

これは精神に異常をきたしている者にできることではない。

ab his me remediis noli in istam turbam vocare,

このような治療の場からあの喧噪の場へ僕を呼び戻さないでほしい。

ne recidam(元の状態に戻る).

僕の病気が再発しないように。


266(12.27)
Scr. Asturae x K. Apr. an. 45
CICERO ATTICO SAL.

de Siliano negotio, etsi mihi non est ignota condicio, tamen hodie me ex Sicca arbitror omnia cogniturum. Cottae quod negas te nosse, ultra Silianam villam est, quam puto tibi notam esse, villula sordida et valde pusilla, nil agri, ad nullam rem loci satis nisi ad eam quam quaero. sequor celebritatem. sed si perficitur de hortis Sili, hoc est si perficis (est enim totum positum in te, nihil est scilicet quod de Cottae cogitemus.

[2] de Cicerone ut scribis ita faciam; ipsi permittam de tempore. nummorum quantum opus erit ut permutetur tu videbis. ex Aledio quod scribas si quid inveneris scribes. et ego ex tuis animadverto litteris et profecto tu ex meis nihil habere nos quod scribamus: eadem cottidie quae jam jamque ipsa contrita sunt. tamen facere non possum quin cottidie ad te mittam ut tuas accipiam.

[3] de Bruto tamen, si quid habebis. sciri enim jam puto ubi Pansam exspectet. si, ut consuetudo est, in prima provincia, circiter Kal. affuturus videtur. vellem tardius; valde enim urbem fugio multas ob causas. itaque id ipsum dubito an(〜かどうか迷っている) excusationem aliquam ad illum parem(用意する); quod quidem video facile esse sed habemus satis temporis ad cogitandum. Piliae, Atticae salutem.


271(12.32)
Scr. Asturae v K. Apr. an. 45
CICERO ATTICO SAL.

Egnatius mihi scripsit. is si quid tecum Jocutus erit (commodissime enim per eum agi potest) ad me scribes, et id agendum puto. nam cum Silio non video confici posse. Piliae et Atticae salutem. haec ad te mea manu. vide, quaeso, quid agendum sit. Publilia(キケロの2番目の妻) ad me scripsit matrem suam, cum Publilio loqueretur , ad me cum illo venturam et se una, si ego paterer. orat multis et supplicibus verbis ut liceat et ut sibi rescribam. res quam molesta sit vides. rescripsi mi etiam gravius esse quam tum cum illi dixissem me solum esse velle; qua re nolle me hoc tempore eam ad me venire. putabam si nihil rescripsissem illam cum matre venturam; nunc non puto. apparebat enim illas litteras non esse ipsius. illud autem quod fore video ipsum volo vitare ne illae ad me veniant, et una est vitatio ut ego avolem. nollem, sed necesse est. te hoc nunc rogo ut explores ad quam diem hic ita possim esse ut ne opprimar. ages, ut scribis, temperate.

[2] Ciceroni velim hoc proponas, ita tamen, si tibi non inicum videbitur, ut sumptus huius peregrinationis quibus, si Romae esset domumque conduceret, quod facere cogitabat, facile contentus futurus erat, accommodet ad mercedes Argileti et Aventini, et cum ei proposueris, ipse velim reliqua moderere quem ad modum ex iis mercedibus suppeditemus ei quod opus sit. praestabo nec Bibulum nec Acidinum nec Messallam, quos Athenis futuros audio maiores sumptus facturos quam quod ex eis mercedibus recipietur. itaque velim videas primum conductores qui sint et quanti, deinde ut sint qui ad diem solvant et quid viatici, quid instrumenti satis sit. iumento certe Athenis nihil opus est. quibus autem in via utatur domi sunt plura quam opus erat, quod etiam tu animadvertis.


292(12.49)
Scr. in Tusculano xiv K. Jun. an. 45
CICERO ATTICO SAL.

sentiebam omnino quantum mihi praesens prodesses sed multo magis post discessum tuum sentio. quam ob rem, ut ante ad te scripsi, aut ego ad te totus aut tu ad me, quod licebit.

[2] heri non multo post quam tu a me discessisti, puto, quidam urbani ut videbantur ad me mandata et litteras attulerunt a C. Mario C. f. C. n. multis verbis 'agere mecum per cognationem quae mihi secum esset, per eum Marium quem scripsissem, per eloquentiam L. Crassi avi sui ut se defenderem,' causamque suam mihi perscripsit. rescripsi patrono illi nihil opus esse, quoniam Caesaris propinqui ejus omnis potestas esset, viri optimi et hominis liberalissimi; me tamen ei fauturum. O tempora! fore cum dubitet Curtius consulatum petere! sed haec hactenus.

[3] de Tirone mihi curae est. sed jam sciam quid agat. heri enim misi qui videret; cui etiam ad te litteras dedi. epistulam ad Ciceronem tibi misi. horti quam in diem proscripti sint velim ad me scribas.


318(13.10)
Scr. in Tusculano inter a.d. xiiii et xi K. Quint. an. 45
CICERO ATTICO SAL.

minime miror te et graviter ferre de Marcello et plura vereri periculi genera. quis enim hoc timeret quod neque acciderat antea nec videbatur natura ferre ut accidere posset? omnia igitur metuenda. sed illud irapa para' th'n istorian , tu praesertim, me reliquum consularem. quid? tibi Servius quid videtur? quamquam hoc nullam ad partem valet scilicet, mihi praesertim qui non minus bene actum cum illis putem. quid enim sumus aut quid esse possumus? domi an foris? quod nisi mihi hoc venisset in mentem scribere ista nescio quae, quo verterem me non haberem.

[2] ad Dolabellam, ut scribis, ita puto faciendum, koinotera quaedam et politikwtera . faciendum certe aliquid est; valde enim desiderat.

[3] Brutus si quid egerit, curabis ut sciam; cui quidem quam primum agendum puto, praesertim si statuit. sermunculum enim omnem aut restinxerit aut sedarit. sunt enim qui loquantur etiam mecum. sed haec ipse optime, praesertim si etiam tecum loquetur. mihi est in animo proficisci xi Kal. Hic enim nihil habeo quod agam, ne hercule illic quidem nec usquam sed tamen aliquid illic. hodie Spintherem exspecto. misit enim Brutus ad me. per litteras purgat Caesarem de interitu Marcelli; in quem ne si insidiis quidem ille interfectus esset caderet ulla suspicio. nunc vero cum de Magio constet, nonne furor ejus causam omnem sustinet? plane quid sit non intellego. explanabis igitur. quamquam nihil habeo quod dubitem nisi ipsi Magio quae fuerit causa amentiae; pro quo quidem etiam sponsor sum factus. et nimirum id fuit. solvendo enim non erat. credo eum petisse a Marcello aliquid et illum, aut erat , constantius respondisse.


320(13.12)
Scr. in Arpinati vhi K. Quint. an. 45
CICERO ATTICO SAL.

valde me memorderunt epistulae tuae de Attica nostra; eaedem tamen sanaverunt. quod enim te ipse consolabare eisdem litteris, id mihi erat satis firmum ad leniendam aegritudinem.

[2] Ligarianam praeclare vendidisti. posthac quicquid scripsero tibi praeconium deferam. quod ad me de Varrone scribis, scis me antea orationes aut aliquid id genus solitum scribere ut Varronem nusquam possem intexere. postea autem quam haec coepi filologwtera , jam Varro mihi denuntiaverat magnam sane et gravem prosfwnhsin . biennium praeteriit cum ille Καλλιππίδης assiduo cursu cubitum nullum processerit, ego autem me parabam ad id quod ille mihi misisset ut 'αὐτῷ τῷ μέτρῳ καὶ λώώον,' si modo potuissem; nam hoc etiam Hesiodus ascribit, 'αἴ κε δύνηαι .' nunc illam peri Telwn suntacin sane mihi probatam Bruto, ut tibi placuit, despondimus, idque tu eum non nolle mihi scripsisti. ergo illam 'Ακαδημικήν , in qua homines nobiles illi quidem sed nullo modo philologi nimis acute loquuntur, ad Varronem transferamus. etenim sunt Antiochia quae iste valde probat. Catulo et Lucullo alibi reponemus, ita tamen si tu hoc probas; deque eo mihi rescribas velim.

[4] de Brinniana auctione accepi a Vestorio litteras. ait sine ulla controversia rem ad me esse collatam. Romae videlicet aut in Tusculano me fore putaverunt a.d. viii Kal. Quint. dices igitur vel amico tuo S. Vettio coheredi meo vel Labeoni nostro paulum proferant auctionem; me circiter Nonas in Tusculano fore. cum Pisone Erotem habes. de Scapulanis hortis toto pectore cogitemus. dies adest.


330(13.33a)
Scr. in Tusculano vii. Id. Quint. an. 45
CICERO ATTICO SAL.

de Varrone loquebamur: lupus in fabula. venit enim ad me et quidem id temporis ut retinendus esset. sed ego ita egi ut non scinderem paenulam. memini enim tuum 'et multi erant nosque imparati.' quid refert? Paulo post C. Capito cum T. Carrinate. Horum ego vix attigi paenulam. tamen remanserunt ceciditque belle. sed casu sermo a Capitone de urbe augenda, a ponte Mulvio Tiberim duci secundum montis Vaticanos, campum Martium coaedificari, illum autem campum Vaticanum fieri quasi Martium campum. 'quid ais?' inquam; 'at ego ad tabulam ut, si recte possem, Scapulanos hortos.' 'cave facias' inquit; 'nam ista lex perferetur; vult enim Caesar.' audire me facile passus sum, fieri autem moleste fero. sed tu quid ais? quamquam quid quaero? nosti diligentiam Capitonis in rebus novis perquirendis. non concedit Camillo. facies me igitur certiorem de Idibus. ista enim me res adducebat. eo adjunxeram ceteras quas consequi tamen biduo aut triduo post facile potero.

[2] te tamen in via confici minime volo; quin etiam Dionysio ignosco. de Bruto quod scribis, feci ut ei liberum esset, quod ad me attineret. scripsi enim ad eum heri Idibus ejus opera mihi nihil opus esse.


336(13.44)
Scr. in Tusculano xiii aut xii K. Sext. an. 45
CICERO ATTICO SAL.

suavis tuas litteras! (etsi acerba pompa. verum tamen scire omnia non acerbum est, vel de Cotta populum vero praeclarum quod propter malum vicinum ne victoriae quidem ploditur! Brutus apud me fuit; cui quidem valde placebat me aliquid ad Caesarem. adnueram; sed pompa deterret.

[2] tu tamen ausus es Varroni dare! exspecto quid judicet. quando autem pelleget? de Attica probo. est quiddam etiam animum levari cum spectatione tum etiam religionis opinione et fama.

[3] Cottam mi velim mittas; Libonem mecum habeo et habueram ante Cascam. Brutus mihi T. Ligari verbis nuntiavit, quod appelletur L. Corfidius in oratione Ligariana, erratum esse meum. sed, ut aiunt, mnhmonikon a(marthma . sciebam Corfidium pernecessarium Ligariorum; sed eum video ante esse mortuum. da igitur, quaeso, negotium Pharnaci, Antaeo, Salvio ut id nomen ex omnibus libris tollatur.


337(13.45)
Scr. in Tusculano iii Id. Sext an. 45
CICERO ATTICO SAL..

fuit apud me Lamia post discessum tuum epistulamque ad me attulit missam sibi a Caesare. quae quamquam ante data erat quam illae Diocharinae, tamen plane declarabat illum ante ludos Romanos esse venturum. in qua extrema scriptum erat ut ad ludos omnia pararet neve committeret ut frustra ipse properasset. prorsus ex his litteris non videbatur esse dubium quin ante eam diem venturus esset, itemque Balbo cum eam epistulam legisset videri Lamia dicebat. dies feriarum mihi additos video sed quam multos fac, si me amas, sciam. de Baebio poteris et de altero vicino Egnatio.

[2] quod me hortaris ut eos dies consumam in philosophia explicanda, currentem tu quidem; sed cum Dolabella vivendum esse istis diebus vides. quod nisi me Torquati causa teneret satis erat dierum ut Puteolos excurrere possem et ad tempus redire.

[3] Lamia quidem a Balbo, ut videbatur, audiverat multos nummos domi esse numeratos quos oporteret quam primum dividi, magnum pondus argenti; auctionem XIII M. TVLLI CICERONIS praeter praedia primo quoque tempore fieri oportere. scribas ad me velim quid tibi placeat. equidem si ex omnibus esset eligendum, nec diligentiorem nec officiosiorem nec mehercule nostri studiosiorem facile delegissem Vestorio, ad quem accuratissimas litteras dedi; quod idem te fecisse arbitror. mihi quidem hoc satis videtur. tu quid dicis? unum enim pungit ne neglegentiores esse videamur. exspectabo igitur tuas litteras.


353(13.52)
Scr. in Puteolano xiv K. Jan. an. 45
CICERO ATTICO SAL.

四十五年十二月十九日、プテオリ(?)
キケロよりアッティクスへ

[1] O hospitem(客) mihi tam gravem ἀμεταμέλητον ! fuit enim perjucunde.

ああ、気を使わせるあの客(独裁者カエサル)が僕に不愉快な後味を残さなかったとはね。むしろ実に愉快な客だった。

sed cum secundis Saturnalibus ad Philippum vesperi venisset, villa ita completa a militibus est ut vix triclinium(食堂) ubi cenaturus ipse Caesar esset vacaret; quippe hominum CIↃ CIↃ.

しかし、彼が十二月十八日の晩にピリップス(オクタウィアヌスの義父)のもとに来た時には、屋敷は兵士でいっぱいになって、カエサル本人が夕食を取る部屋がないほどだった。なにせ二千人もいたのだから。

sane sum commotus quid futurum esset postridie; ac mihi Barba Cassius subvenit, custodes dedit.

翌日はどうなることかと僕は本当にはらはらしたが、バルバ・カッシウスが助けに来てくれて、見張りをつけてくれた。

castra in agro, villa defensa est. ille tertiis Saturnalibus apud Philippum ad H. vii nec quemquam admisit;

戸外に宿営が置かれ、屋敷が警護された。三日目の十九日には、カエサルは午後一時までピリップスの家にいて、屋敷には誰もいれなかった。

rationes(putabat), opinor, cum Balbo.

思うに、部下のバルブスと話をつけていたのだろう。

inde ambulavit in litore. post H. viii in balneum.

その後、カエサルは浜辺を散歩した。それから彼は二時過ぎに風呂に入った(キケロの家で)。

tum audivit de Mamurra, vultum non mutavit.

その時に彼はマームッラ(部下で富豪)のことを聞いたが、顔色も変えなかった。

unctus est, accubuit. ἐμετικὴν(吐剤) agebat. itaque et edit et bibit ἀδεῶς et jucunde,

彼は香油を塗ってから食卓についた。吐剤療法を行っていたので、はばかることなく愉快に食べかつ飲んだ。

opipare(豪華に) sane et apparate(ぜいたくに) nec id solum sed

実に豪勢で盛大なばかりでなく、また、

'bene cocto(coquo) et
condito, sermone bono et, si quaeris, libenter.'

「見事な調理と味つけがなされて、話も弾み、実際、楽しい食事だった」(ルキリウス)

[2] praeterea tribus tricliniis accepti οἱ περì αὐτὸν valde copiose.

さらに彼の側近たちが三つの食堂で実に豪華にもてなされた。

libertis(解放奴隷) minus lautis servisque nihil defuit.

もっと身分の低い解放奴隷や奴隷たちにも食事は行き届いた。

nam lautiores eleganter accepi.

僕はより高位の者たちには上品なもてなしを提供した。

quid multa? homines visi sumus.

もう沢山だろう。僕も世間並みの人間であることを示したわけだ。

hospes tamen non is cui diceres, 'amabo te(どうぞ), eodem ad me cum revertere.' semel satis est.

だが、あの客は「近くにお立ち寄りの節はまたどうぞ」と言えるような相手ではない、一度で充分だ。

σπουδαῖον οὐδὲν in sermone, φιλóλογα multa.

彼との会話には政治的な話はなく学問的なことが多かった。

quid quaeris?(要するに) delectatus est et libenter fuit. Puteolis se aiebat unum diem fore, alterum ad Baias.

要するに、彼は上機嫌で楽しく過ごした。プテオリで一日、バイアェの近くでもう一日過ごすつもりだと言っていた。

habes hospitium(もてなし) sive ἐπισταθμείαν(宿の提供) odiosam(面倒な) mihi, dixi, non molestam.

以上が彼に対する歓待あるいはおもてなしのいきさつだ。前に言ったとおり嫌々だったが不愉快ではなかった。

ego paulisper hic, deinde in Tusculanum.

僕はもう少しここに滞在してからトゥスクルムの家に戻る。

Dolabellae villam cum praeteriret(接未完), omnis armatorum copia dextra sinistra ad equum nec usquam alibi. hoc ex Nicia.

彼がドラベッラの屋敷の前だけは、馬に乗った護衛がそろって彼の左右に並んで通過したそうだ。これはニキアス(文法家)から聞いた話だ。


354(11.VII.)
Scr. Romae exeunte mense Decembri an. 44
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.

前四十四年十二月中旬、ローマ

マルクス・キケロより将軍、予定執政官デキムス・ブルートゥスへ

[1] Cum adhibuisset domi meae Lupus me et Libonem et Servium, consobrinum tuum, quae mea fuerit sententia, cognosse te ex M. Seio arbitror, qui nostro sermoni interfuit: reliqua, quamquam statim Seium Graeceius est subsecutus, tamen ex Graeceio poteris cognoscere. Caput autem est hoc, quod te diligentissime percipere et meminisse volam, ut ne in libertate et salute populi Romani conservanda auctoritatem senatus exspectes nondum liberi, ne et tuum factum condomnes?nullo enim publico consilio rem publicam liberavisti, quo etiam est res illa maior et clarior?, et adolescentem vel puerum potius Caesarem judices temere fecisse, qui tantam causam publicam privato consilio susceperit, denique homines rusticos, sed fortissimos viros civesque optimos, dementes fuisse judices, primum milites veteranos, commilitones tuos, deinde legionem Martiam, legionem quartam, quae suum consulem hostem judicaverunt seque ad salutem rei publicae defendendam contulerunt. Voluntas senatus pro auctoritate haberi debet, cum auctoritas impeditur metu. Postremo suscepta tibi causa jam bis est, ut non sit integrum: primum Idibus Martiis, deinde proxime, exercitu novo et copiis comparatis. Quamobrem ad omnia ita paratus, ita animatus debes esse, non ut nihil facias nisi jussus, sed ut ea geras, quae ab omnibus summa cum admiratione laudentur.


355(14.1)
Scr. in suburbano Mati vii Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年四月七日、ローマ近郊のマティウスの邸
キケロよりアッティクスへ

Deverti(泊まる) ad illum de quo tecum mane.

今朝君と話した話題の人(マティウス)のところに宿泊した。

nihil perditius; explicari(解決) rem non posse.

まったくどうしようもない。事態は解決のしようがないと彼は言う、

'etenim si ille tali ingenio exitum non reperiebat, quis nunc reperiet?'

「あれほどの才能ある人が出口を見出せなかったのだから、誰がいま見出せようか?」

quid quaeris? perisse omnia aiebat

要するに、何もかもおしまいだと言う

(quod haud scio an ita sit; verum ille gaudens)

それはそうかもしれない、だが彼はそれを喜んでいるのだ。

affirmatque minus diebus xx tumultum(反乱) Gallicum.

そして二十日以内にガリアで反乱が起こると断言した。

in sermonem se post Idus Martias praeterquam Lepido venisse nemini.

彼自身は三月のイドゥス(カエサル暗殺日)以降、レピドゥスの他には誰とも話し合ってはいないそうだ。

ad summam(要するに) non posse istaec sic abire(終わる).

結局、この状態はこのままで終わるはずがないと言う。

O prudentem Oppium! qui nihilo minus illum desiderat(惜しむ), sed loquitur nihil quod quemquam bonum offendat.

おお、賢明なるオッピウスよ!彼もやはりカエサルの死を惜しんではいるが、しかし誰かよき人が聞いたら怒るようなことは何も言わない。

sed haec hactenus.

だが、このことはここまでとしよう。

[2] Tu, quaeso, quicquid novi (multa autem exspecto) scribere ne pigrere(ためらう),

どうか、君には何でも新しい知らせを――それもたくさん期待している――ためらわずに書き送ってもらいたい。

in his de Sexto satisne certum, maxime autem de Bruto nostro.

中でも、セクストゥス(ポンペイウス)のこと(スペインで反乱)は本当なのかどうか、また、とくに僕たちのブルートゥスについて知らせてほしいのだ。

de quo quidem ille ad quem deverti, Caesarem solitum dicere,

彼について、僕が寄宿した人(マティウス)の話では、カエサルはいつもこう言っていたそうだ、

'Magni refert hic quid velit, sed quicquid vult valde vult';

「この男が何を望んでいるかは大問題だ。だが何を望むにしても彼は強く望む」と。

idque eum animadvertisse cum pro Deiotaro Nicaeae dixerit;

そのことにカエサルが気づいたのはブルートゥスがデイオタルス王のためにニカイアで弁じた時のことで、

valde vehementer eum visum et libere dicere;

実に激しく、また自由闊達に弁じていると思ったのだという。

atque etiam (ut enim quidque succurrit(思いつく) libet(〜したい) scribere proxime(最近), cum Sesti rogatu(求め) apud eum fuissem exspectaremque sedens quoad vocarer,

それにまた――何でも思いつくまま好き勝手に書くが――ごく最近も、僕がセスティウスの要請によってカエサルの屋敷に行き、呼ばれるまで座って待っていた時のこと、

dixisse eum, 'ego dubitem quin(疑うかことができるか) summo in odio sim cum M. Cicero sedeat nec suo commodo me convenire possit?

彼はこう言ったそうだ、「私はひどく憎まれているんだろうな。マルクス・キケロが私に会うのに自分の都合どおりにはできず、座って待っているのだから。

atqui si quisquam est facilis, hic est.

もっとも、誰か気の良い人があるとすれば、彼こそがそうだ。

tamen non dubito quin me male oderit.'

しかし、私をひどく嫌っているのは間違いない」と。

haec et ejus modi multa.

こんな話やその類いの話がいろいろ出た。

sed ad propositum(主題). quicquid erit non modo magnum sed etiam parvum scribes.

だが、話を元に戻せば、重大なことも些細なことも、とにかく何でも書き送ってもらいたい。

equidem(私としては) nihil intermittam(間を空ける).

僕の方は決して中断させないつもりだ。


356(14.2)
Scr. in suburbano Mati vi Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年四月八日、ローマ近郊のマティウスの邸(?) キケローよりアッティクスへ

[1] Duas a te accepi epistulas heri. ex priore theatrum Publiliumque cognovi, bona signa consentientis multitudinis. plausus(拍手) vero L. Cassio datus etiam facetus(面白い) mihi quidem visus est.

昨日、君からの二通の手紙を受け取った。最初の手紙で劇場であったこととプブリウス(シェルス、劇作家、解放者たちを称える芝居をうった)の芝居のことを知った。大衆の気持ちが一つにまとまっているというよいしるしだ。実際、ルキウス・カッシウス(解放者の弟、前四十四年護民官)には拍手喝采が送られたというのはおもしろい。

[2] Altera epistula de Madaro(ハゲ) scripta, apud quem nullum φαλάκρωμα(ハゲ), ut putas. processit(進む) enim, sed minus .

もう一通はハゲのマティウスについての手紙だが、君が考えるほど彼はズルムケではない。彼のハゲは進行しているが、それほどでもない。

diutius sermone ejus sum retentus. quod autem ad te scripseram obscure fortasse, id ejus modi(次のような) est.

僕たちは彼の話に長く引きとめられた。君宛てに書いたことは、あるいは不明瞭だったかもしれないが、つまりこういうことだ。

aiebat Caesarem secum, quo tempore Sesti rogatu(依頼) veni ad eum, cum exspectarem sedens, dixisse, 'ego nunc tam sim stultus ut hunc ipsum facilem hominem putem mihi esse amicum cum tam diu sedens meum commodum exspectet?'

そのマティウスの話によれば、僕がセスティウスの要請によってカエサルのもとに出向いて座って待っていた時に、カエサルが彼に、「私の都合がつくまでこんなに長いこと座って待たされているあの気のいい男が、自分の味方でいてくれると思うとしたら、私は大馬鹿者だろう」と言ったというのだ。

habes igitur φαλάκρωμα inimicissimum oti(平和), id est Bruti.

これでお分かりだろう、あの禿頭が平和を嫌い、ブルートゥスを嫌っていることが。

[4] in Tusculanum hodie, Lanuvi cras, inde Asturae cogitabam.

今日はトゥスクルム(ローマ南40キロ)へ行き、明日はラヌウィウム(ローマ南60キロ)で、それからアストゥラで過ごそうと考えている。

Piliae paratum est hospitium(歓迎), sed vellem Atticam; verum tibi ignosco. quarum utrique salutem.

奥方のピリア殿をお迎えする用意はできている。でも娘さんのアッティカちゃんも連れてくればよかったのに。だが、それは許そう。彼女たち二人によろしく。


357(14.3)
Scr. in Tusculano v Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年四月九日、トゥスクルム キケロよりアッティクスへ

Tranquillae tuae quidem litterae. quod utinam diutius! nam Matius posse negabat.

君の手紙は穏やかそのものだ。それがもっと長いことそうあってほしいものだ。マティウスはそれはありえないと言ったが。

ecce autem structores(左官) nostri ad frumentum profecti, cum inanes redissent, rumorem afferunt magnum Romae domum ad Antonium frumentum omne portari.

ところで、おい、僕の家に来ている大工たちが穀物調達に出かけて手ぶらで戻ってきて、ローマの穀物はすべてアントニウスの家へ運び込まれている、というたいへんな噂をもたらした。

πανικόν certe; scripsisses enim.

デマに違いない、さもなくば、君が手紙に書いているはずだ。

Corumbus Balbi nullus adhuc: est mihi notum nomen; bellus enim esse dicitur architectus.

バルブスの言うコルンブスは、まだ姿を見せていない。僕も名前は知っている、なかなか優れた大工だという話だ。

[2] Ad obsignandum tu adhibitus non sine causa videris. volunt enim nos ita putare; nescio cur non(多分) animo quoque sentiant(接). sed quid haec ad nos? odorare(嗅ぎ取る) tamen Antoni διάθεσιν ; quem quidem ego epularum(料理) magis arbitror rationem habere quam quicquam mali cogitare.

君が署名捺印するよう(=カエサル派に)呼ばれたことは意味があるのだろう。彼らは僕がそう(=彼らは僕に友好的だと)考えることを望んでいるのだ。多分彼らは本気なのだ。だが、それが僕に何の意味があるというのか?しかし、君はアントニウスの本心を嗅ぎつけている。僕に言わせれば、彼は悪事を企むより、むしろ料理のメニューを心配するような男なのだ(=この頃はキケロはアントニウスを警戒していなかった)。

tu si quid πραγματικόν habes rescribe; sin minus, populi ἐπισημασίαν(兆候) et mimorum dicta perscribito. Piliae et Atticae salutem.

何かはっきりしたことが分かったら、返事をもらいたい。さもなければ、民衆の喝采とミーモス劇(=前の手紙)の役者の台詞をすっかり書き送ってほしい。ピリア殿とアッティカちゃんによろしく。


358(14.4)
Scr. Lanuvi iv Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年四月十日、ラヌウィウム

キケローよりアッティクスへ

[1] Numquid putas me Lanuvi? ac ego te istic cottidie aliquid novi suspicor.

ラヌウィウムで僕が何事か知りうることがあると思うかね。だが、君はそちらのローマで毎日何か新しい知らせを得ていることだろう。

tument(ふくれる) negotia(事態). nam cum Matius, quid censes ceteros? equidem doleo, quod numquam in ulla civitate accidit, non una cum libertate rem publicam reciperatam.

いまや大事になってきた。マティウスがああでは、他の人たちはどんなありさまだろうか。自由は回復したのに共和国は復活しなかったことを僕は嘆かわしく思う。かつてどこの国でも起こったことがないことだ。

horribile est quae loquantur, quae minitentur. ac vereor Gallica etiam bella, ipse Sextus quo evadat.

人々が話していること、何が起こると脅して言っていることには、身震いするだろう。それにガリアでの戦乱のことも心配だし、セクストゥス(=ポンペイウスの息子)が最後にどうなるかも心配だ。

sed omnia licet concurrant, Idus Martiae consolantur. nostri autem ἥρωες , quod per ipsos confici potuit, gloriosissime et magnificentissime confecerunt; reliquae res opes et copias desiderant, quas nullas habemus.

だが、すべての怒りが僕の頭上に降りかかるとしても、僕には三月のイドゥスは慰めになる。われらが英雄たちは、みずからの力で成し遂げうることをいとも輝かしく、いとも堂々と成し遂げたのだ。その後のことは資金と軍隊が必要だが、僕たちにはまったくない。

haec ego ad te. tu, si quid novi (nam cottidie aliquid exspecto), confestim ad me et, si novi nihil, nostro more tamen ne patiamur intermitti litterulas. equidem non committam.

僕が君に言うことはこれだけだ。君はもし何か新しい知らせがあったなら(僕は毎日何かを期待している)、すぐに知らせてほしい。もし何もなくても、僕たちの習慣どおりに短い便りを欠かさないようにしよう。少なくとも、僕は怠らないつもりだ。


359(14.5)
Scr. Asturae it Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO S. D.

前四十四年四月十一日、アストゥラ
キケローよりアッティクスへ

[1] Spero tibi jam esse ut volumus, quoniam quidem ἠσίτησας(絶食) cum leviter commotus(不安定な) esses; sed tamen velim scire quid agas.

君は少し体調を崩したが、そのあと絶食したので、もう僕たちが望むとおり(元気)になったものと願っている。しかし、いまどんな具合なのか知りたい。

signa bella quod Calvena moleste fert se suspectum esse Bruto; illa signa non bona si cum signis legiones veniunt e Gallia.

カルウェント(=マティウス)がブルートゥスに疑われているのをつらく思っているというのは結構なしるしだ。だが、旗印とともに軍団がガリアからやって来るのは、よいしるしではない。

quid tu illas putas quae fuerunt in Hispania? nonne idem postulaturas? quid, quas Annius transportavit? C. Asinium volui sed μνημονικόν ἁμάρτημα.

ヒスパニアにいた軍団はどうすると君は思う。同じ要求を出してくるのではないか。アンニウスが移動させた軍団はどうするだろうか――アシニウスと書くつもりだったが、記憶違いだ。

A balneatore(風呂屋) φυρμός(混乱) πολύς . nam ista quidem Caesaris libertorum conjuratio(陰謀) facile opprimeretur, si recte saperet Antonius.

風呂屋のアントニウスせいで大混乱だ。もしアントニウスが分別をもっていたなら、カエサルの解放奴隷どものそんな陰謀など、容易に制圧できただろう。

[2] O meam stultam verecundiam! qui legari noluerim ante res prolatas(延期する), ne deserere(見捨てる) viderer hunc rerum tumorem(騒然);

ああ、わが愚かしき羞恥心よ。僕は公休期間以前に無任所の使節職の委任を受けるのを断ったのだ。いまの紛糾した事態を見捨てたと思われたくないばかりに。

cui certe si possem mederi(治療), desse non deberem. sed vides magistratus, si quidem illi magistratus, vides tamen tyranni satellites in imperiis, vides ejusdem(magistratus) exercitus, vides in latere veteranos, quae sunt εὐρίπιστα(不安定) omnia,

もしも僕がそれを治療することができるのなら、たしかに不在でいてはならなかっただろう。だが、見てのとおりの政務官たち――もしあれが政務官ならばだが、また見てのとおり独裁者の手下どもが命令権を握り、見てのとおり同じ独裁者の軍隊、見てのとおり側面には古参兵がいて、そのどれもが皆すぐにも燃え出しそうなのだ。

eos autem qui orbis terrae custodiis non modo saepti verum etiam magni esse debebant tantum modo laudari atque amari, sed parietibus contineri.

だが、全世界から防御されるだけでなく、また偉大な人たちされるべき人たち(=解放者)が、ただ称えられ愛されるばかりで、壁の中に閉じ込められている。

atque illi quoquo modo beati, civitas misera.

それでも、彼らはどのような状態であれ幸せだが、共和国は惨めだ。

[3] sed velim scire quid adventus Octavi, num qui concursus ad eum, num quae νεωτερισμοῦ suspicio. non puto equidem, sed tamen, quicquid est, scire cupio. haec scripsi ad te proficiscens Astura iii Idus.

だが、僕は、オクタウィウスの到着はどうだったのか、彼のもとに人が集まるのかどうか、革命の気配があるのかどうかを知りたい。僕はそうは思わないが、それでも何であれ知りたいと思う。君へのこの手紙は、十一日にアストゥラを出発する時に書いた。


360(14.6)
Scr. Fundis prid. Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO S. D.

前四十四年四月十二日、フンディー
キケローよりアッティクスへ

[1] Pri(=pridie. Id(=idus). Fundis accepi tuas litteras cenans. primum igitur melius esse, deinde meliora te nuntiare. odiosa illa enim fuerant, legiones venire.

十二日にフンディーで夕食を取っている時に君の手紙を受け取った。それで、まずは君の具合がよくなったこと、次に君の知らせもよくなったことを知った。あの、数個軍団がやって来るという知らせは、嫌な知らせだった。

nam de Octavio susque deque(どうでもよい). exspecto quid de Mario; quem quidem ego sublatum rebar(思う) a Caesare.

オクタウィウスについては、どうでもいい。(偽)マリウスについては、どうなのか期待している。彼はカエサルによって排除されたと僕は思っていた。

Antonio colloquium cum heroibus nostris pro re nata(現状では) non incommodum.

アントニウスがわれらの英雄たちと行った会談は、現状では不都合なものではない。

sed tamen adhuc me nihil delectat praeter Idus Martias.

しかし、これまでのところ僕がうれしく思えるのは、三月十五日(=暗殺日)の他は何もない。

nam quoniam Fundis sum cum Ligure nostro, discrucior(悩まされる) Sextili fundum a verberone(ならず者) Curtilio possideri. quod cum dico, de toto genere dico.

というのは、われらの友人リグスと一緒にフンディーにいるので、セクスティリウス(=ポンペイウス派、没収された)の農地をならず者のクルティリウスが自分のものにしていることに苛立たしいのだ。僕がこのことを言うのは、あのこと全体(=没収の正当化)を言っているのだ。

[2] quid enim miserius quam ea nos tueri propter quae illum oderamus? etiamne consules et tribunos pl. in biennium quos ille voluit?

あの男(カエサル)に対する僕たちの憎しみの理由となったことを、僕たち自身が擁護するほど惨めなことがあろうか。その上、彼が望んだ執政官と護民官がこの先二年間も続くのか。

nullo modo reperio quem ad modum possim πολιτεύεσθαι. nihil enim tam σόλοικον quam tyrannoctonos in caelo esse(褒められる), tyranni facta defendi. sed vides consules, vides reliquos magistratus, si isti magistratus, vides languorem bonorum.

僕はどうすれば国政に参加することができるのか、どうしても分からない。独裁者を殺した人々を天にまで褒め上げておいて、独裁者のしたことを弁護するほど奇妙なことはない。だが、見てのとおりの執政官、見てのとおりの他の政務官――もしもあれでも政務官ならばだが――、見てのとおりのよき人々の無気力ぶりだ。

exsultant laetitia in municipiis. dici enim non potest quanto opere gaudeant, ut ad me concurrant, ut audire cupiant mea verba de re publica, nec ulla interea decreta. sic enim πεπολιτεύμεθα ut victos metueremus(未完).

地方自治市では人々は(カエサル暗殺を)小躍りして喜んでいる。彼らがどれほど喜んでいるか、どんなに僕のところに馳せ参じ、いかに国政に関する僕の言葉を聞きたがっているかは、言葉に尽くせないほどだ。しかし、その一方で、(地方からは)何の宣言も出されていない。我々のこれまでの政治のやり方は、我々が打ち破った相手(カエサルたち)を怖がっているかのようなっている。

haec ad te scripsi apposita secunda mensa; plura et πολιτικώτερα postea, et tu quid agas quidque agatur.

君宛てのこの手紙は、デザートを食べながら書いた。もっといろいろな、より政治向きのことは、またのちほど。君はどんな具合なのか、またどんな情勢なのかを(書き送ってほしい)。


362(14.8)
Scr. in Sinuessano xvii K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年四月十六日、シヌエッサ
キケローよりアッティクスへ

[1] Tu me jam rebare(未完受2), cum scribebas, in actis(海辺の保養地) esse nostris, et ego accepi xvii Kal. in deversoriolo(宿) Sinuessano(シヌエッサの) tuas litteras.

君は手紙を書いた時に僕がもう海辺の別荘にいると思ったのだろう。だが、君の手紙は、十五日にシヌエッサ近くの小さな旅宿で受け取った。

de Mario probe, etsi doleo L. Crassi nepotem. optime jam etiam Bruto nostro probari Antonium.

マリウスについては、結構なことだ、ルキウス・クラッススの孫の死は悲しい。しかし、アントニウスがわれらのブルートゥスに認められているのは何より結構なことだ。

nam quod Juniam scribis moderate et amice scriptas litteras attulisse, mihi Paulus dedit ad se a fratre missas;

穏やかで友好的な文面の手紙をユニアがもってきたと君の手紙にあったが、僕にはパウルスが彼宛ての弟からの手紙を見せてくれた。

quibus in extremis erat sibi insidias fieri; se id certis auctoribus comperisse. hoc nec mihi placebat et multo illi minus.

その手紙の最後には、彼自身に対する陰謀があり、自分はそれを確かな筋から知ったと記されている。これには僕も不愉快だったが、パウルスにとってははるかにそうだろう。

Reginae fuga mihi non molesta est. Clodia quid egerit scribas ad me velim.

女王クレオパトラの逃亡は、結構なことだと僕は思う。クロディアがどうしているか、僕に書き送ってほしい。

de Byzantiis curabis ut cetera et Pelopem ad te arcesses. ego, ut postulas, Baiana negotia(連中) chorumque(集団) illum de quo scire vis, cum perspexero(未来完), tum scribam(未), ne quid ignores.

ビザンチンの人々の件は、他のことと同様に気を配り、ビザンチンのペロプスを君のもとに呼び寄せてもらいたい。僕の方も、君の要求どおりに、君が知りたがっている例のバイアエのカエサル派の一座(ヒルティウス、パンサ、バルブス)のことを、はっきりと分かり次第に書くつもりだ、君が何一つ知らぬことのないように。

[2] quid Galli, quid Hispani, quid Sextus agat vehementer exspecto. ea scilicet tu declarabis qui cetera. nauseolam(吐き気) tibi tuam causam oti dedisse facile patiebar videbare enim mihi legenti tuas litteras requiesse paulisper. de Bruto semper ad me omnia perscribito, ubi sit, quid cogitet. quem quidem ego spero jam tuto vel solum tota urbe vagari posse. verum tamen--.

ガリア人やヒスパニア人、またセクストゥス(・ポンペイウス)が何をしているのか、知らせがとても待し遠しい。これらも他のことと同様に、きっと君は明確に教えてくれるだろう。だが、少し吐き気があるなら、事を休むのも仕方がない――手紙からすると、君は少し休養していたようだから。ブルートゥスについては、絶えず何もかも僕に書き送ってほしい、どこにいて、何を考えているのかを。彼はいまはもう一人きりでもローマ中を安全に歩きまわれるはずだと思う。だが、それでもやはり(知らせがほしい)。


363(14.9)
Scr. in Cumano xv K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

de re publica multa cognovi ex tuis litteris quas quidem multiiuges accepi uno tempore a Vestori liberto. ad ea autem quae requiris brevi respondebo. primum vehementer me Cluviana delectant. sed quod quaeris quid arcessierim Chrysippum, tabernae mihi duae corruerunt reliquaeque rimas agunt, itaque non solum inquilini sed mures etiam migraverunt. hanc ceteri calamitatem vocant, ego ne incommodum quidem. O Socrate et Socratici viri! numquam vobis gratiam referam. di immortales, quam mihi ista pro nihilo! sed tamen ea ratio aedificandi initur, consiliario quidem et auctore Vestorio, ut hoc damnum quaestuosum sit.

[2] hic turba magna est eritque, ut audio, maior. duo quidem quasi designati consules. O di boni! vivit tyrannis, tyrannus occidit! ejus interfecti morte laetamur cuius facta defendimus! itaque quam severe nos M. Curtius accusat ut pudeat vivere, neque injuria. nam mori miliens praestitit quam haec pati quae mihi videntur habitura etiam vetustatem.

[3] et Balbus hic est multumque mecum. ad quem a vetere litterae datae pridie Kal. Januar(12月31日). cum a se Caecilius circumsederetur et jam teneretur, venisse cum maximis copiis Pacorum Parthum; ita sibi esse eum ereptum multis suis amissis. in qua re accusat Volcacium. ita mihi videtur bellum illud instare. sed Dolabella et Nicias viderint. idem Balbus meliora de Gallia. xxi die litteras habebat Germanos illasque nationes re audita de Caesare legatos misisse ad Aurelium qui est praepositus ab Hirtio, se quod imperatum esset esse facturos. quid quaeris? omnia plena pacis, aliter ac mihi Calvena dixerat.


364(14.10)
Scr. in Cumano xiii K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

itane vero? hoc meus et tuus Brutus egit ut Lanuvi esset, ut Trebonius itineribus deviis proficisceretur in provinciam, ut omnia facta, scripta, dicta, promissa, cogitata Caesaris plus valerent quam si ipse viveret? meministine me clamare illo ipso primo Capitolino die debere senatum in Capitolium a praetoribus vocari? di immortales, quae tum opera effici potuerunt laetantibus omnibus bonis, etiam sat bonis, fractis latronibus! Liberalia tu accusas. quid fieri EPP. AD ATTICUM XIV. x tum potuit? jam pridem perieramus. meministine te clamare causam perisse si funere elatus esset? at ille etiam in foro combustus laudatusque miserabiliter servique et egentes in tecta nostra cum facibus immissi. quae deinde? ut audeant dicere, 'tune contra Caesaris nutum?' haec et talia ferre non possum. itaque 'ghn pro ghj ' cogito; tua tamen u(phnemioj .

[2] nausea jamne plane abiit? mihi quidem ex tuis litteris conjectanti ita videbatur. redeo ad Tebassos, Scaevas, Fangones. hos tu existimas confidere se illa habituros stantibus nobis? in quibus plus virtutis putarunt quam experti sunt. pacis isti scilicet amatores et non latrocini auctores. at ego, cum tibi de Curtilio scripsi Sextilianoque fundo, scripsi de Censorino, de Messalla, de Planco, de Postumo, de genere toto. Melius fuit perisse illo interfecto, quod numquam accidisset, quam haec videre.

[3] Octavius Neapolim venit xiiii Kal. Ibi eum Balbus mane postridie eodemque die mecum in Cumano, illum hereditatem aditurum. sed, ut scribis,r(icoqemin magnam cum Antonio. Buthrotia mihi tua res est, ut debet, eritque curae. quod quaeris, jamne ad centena Cluvianum, adventare videtur. scilicet primo anno L_X_X_X_ detersimus.

[4] Quintus pater ad me gravia de filio, maxime quod matri nunc indulgeat cui antea bene merenti fuerit inimicus. ardentis in eum litteras ad me misit. ille autem quid agat si scis nequedum Roma es profectus, scribas ad me velim et hercule si quid aliud. vehementer delector tuis litteris.


365(14.11)
Scr. in Cumano xi K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年四月二十一日、プテオリ(?)
キケロよりアッティクスへ

[1] Nudius tertius(おととい) dedi ad te epistulam longiorem; nunc ad ea quae proxime. velim mehercule Asturae Brutus. Akolasian istorum scribis. an censebas aliter? equidem etiam maiora exspecto. cum [equidem] contionem lego 'de tanto viro, de clarissimo civi,' ferre non queo. etsi ista jam ad risum. sed memento, sic alitur consuetudo perditarum contionum ut nostri illi non heroes sed di futuri quidem in gloria sempiterna sint, sed non sine invidia, ne sine periculo quidem. verum illis magna consolatio conscientia maximi et clarissimi facti, nobis quae? qui interfecto rege liberi non sumus. sed haec fortuna viderit, quoniam ratio non gubernat.

[2] de Cicerone quae scribis jucunda mihi sunt; velim sint prospera. quod curae tibi est ut ei suppeditetur ad usum et cultum copiose per mihi gratum est, idque ut facias te etiam atque etiam rogo. de Buthrotiis et tu recte cogitas et ego non dimitto istam curam. suscipiam omnem etiam actionem quam video cottidie faciliorem. de Cluviano, quoniam in re mea me ipsum diligentia vincis, res ad centena perducitur. ruina rem non fecit deteriorem, haud scio an etiam fructuosiorem. hic mecum Balbus, Hirtius, Pansa. modo venit Octavius et quidem in proximam villam Philippi mihi totus deditus; Lentulus Spinther hodie apud me; cras mane vadit.


366(14.12)
Scr. Puteoli x K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年四月二十一日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ

[1] O mi Attice, vereor ne nobis Idus Martiae nihil dederint praeter laetitiam et odi poenam ac doloris. quae mihi istim afferuntur! quae hic video! )W pracewj kalhj men, atelouj de. . scis quam diligam Siculos et quam illam clientelam honestam judicem. multa illis Caesar neque me invito, etsi latinitas erat non ferenda. verum tamen--. ecce autem Antonius accepta grandi pecunia fixit legem a dictatore comitiis latam qua Siculi cives Romani; cuius rei vivo illo mentio nulla. quid? Deiotari nostri causa non similis? dignus ille quidem omni regno sed non per Fulviam. sescenta similia. verum illuc me refero. tam claram tamque testatam rem tamque justam Buthrotiam non tenebimus aliqua ex parte? et eo quidem magis quo iste plura? nobiscum hic perhonorifice et peramice Octavius(オクタウィアヌス).

[2] quem quidem sui Caesarem salutabant, Philippus non, itaque ne nos quidem; quem nego posse esse bonum civem. ita multi circumstant qui quidem nostris mortem minitantur. negant haec ferri posse. quid censes cum Romam puer venerit ubi nostri liberatores tuti esse non possunt? qui quidem semper erunt clari, conscientia vero facti sui etiam beati. sed nos, nisi me fallit, jacebimus. itaque exire aveo 'ubi nec Pelopidarum,' inquit. haud amo vel hos designatos qui etiam declamare me coegerunt, ut ne apud aquas quidem acquiescere liceret. sed hoc meae nimiae facilitatis. nam id erat quondam quasi necesse, nunc, quoquo modo se res habet, non est item.

[3] quam dudum nihil habeo quod ad te scribam! scribo tamen non ut delectem his litteris sed ut eliciam tuas. tu si quid erit de ceteris, de Bruto utique quicquid. haec conscripsi x Kal. accubans apud Vestorium, hominem remotum a dialecticis, in arithmeticis satis exercitatum.


367A(14.13a)
Scr. Romae c. x Kal. Mai. an. 44
M. ANTONIVS COS. S. D. M. CICERONI.

前四十四年四月二十日頃、ローマ
執政官M.アントニウスよりM.キケロへ(クロエリウスの復帰をキケロに願う、367番に同封された手紙)

[1] Occupationibus est factum meis et subita tua profectione(旅立ち) ne tecum coram de hac re agerem.

私の多忙とあなたの突然の旅立ちのために、この件(クロエリウスの帰国)について直接あなたとお会いしてご相談することができなくなりました。

quam ob causam vereor ne absentia(主) mea(ego absens) levior sit apud te.

そのために、私があなたの目の前にいないことが、あなたの心の中で私の言葉の重みが軽くなってしまうのではないかと心配しております。

quod si bonitas tua responderit judicio meo quod semper habui de te, gaudebo.

しかし、もしも寛大なあなたが常々私があなたについて抱いている判断どおりに私の頼み事に応えてくださるなら、私はおおいにうれしく思います。

[2] A Caesare petii ut Sex. Cloelium restitueret(呼び戻す); impetravi. erat mihi in animo etiam tum sic uti(使う) beneficio ejus si tu concessisses(過去完). quo magis laboro(心を砕く) ut tua voluntate(同意) id per me facere nunc liceat.

私はカエサルにセクストゥス・クロエリウス(訳注)の召還を求め、承認を頂いております。もしあなたのご承認がいただけましたなら、その時にカエサルの好意を実行に移す所存でありました。そのため、私がこれを実行するために、いまこそあなたの賛同を頂きたいと心を砕いているところであります。
前52年のクロディウス暗殺事件後の暴動の首謀者として追放された。アントニウスはカエサルの許可があったと称して自分の仲間を増やすために召喚しようとしている。

quod si duriorem(無情の) te ejus miserae et afflictae(悲惨な) fortunae(与) praebes(態度を示す), non contendam(争う) ego adversus te, quamquam videor debere tueri commentarium Caesaris.

とはいえ、もしあなたが彼の惨めに打ちひしがれた境遇に厳しい態度で臨まれるのならば、私はあなたのご意向に逆らうつもりはありません。もっとも、カエサルの覚え書きは守らねばならないと思っておりますが。

sed mehercule, si humaniter et sapienter et amabiliter in me cogitare(態度をとる) vis, facilem profecto te praebebis

しかし、誓って言いますが、もしあなたが私に対して人情があふれ分別があり友好的に接する気持ちがおありなら、必ずやあなたは寛大に振る舞ってくださり、

et voles P. Claudium, in optima spe puerum repositum(見なされている), existimare non te insectatum(苦しめる>insector) esse, cum potueris, amicos paternos.

また、あなたも、前途有望な少年P.クラウディウス(訳注)に、彼の父親の友人たちを困らせることも出来たのにあえてそうはしなかったと思われることを望まれるでしょう。
訳注 クロディウスの子、父の死後アントニウスが育てた。クロエリウスの帰還をアントニウスに頼んだのでここに言及されている)

[3] patere(命2受), obsecro, te pro re publica videri gessisse simultatem(敵対) cum patre ejus, non quod contempseris hanc familiam.

どうか、あなたと彼の父親との敵対関係は国政のためであって、彼の家に対する軽蔑のせいではないと思えるようになさってくださるようお願いいたします。

honestius enim et libentius deponimus inimicitias rei publicae nomine susceptas quam contumaciae(頑固).

なぜなら、私たちは、個人的な確執から生じた敵対関係はともかく、国政ゆえに生じた敵対関係は、潔く喜んで捨てられるからであります。

me deinde sine ad hanc opinionem jam nunc dirigere(導く) puerum et tenero animo ejus persuadere non esse tradendas posteris inimicitias.

そのうえ、私がいまこの子を導いて、彼の幼い心に敵対関係を子孫に伝えてはならぬと言い聞かせられるようして頂きたいのであります。

quamquam tuam fortunam, Cicero, ab omni periculo abesse certum habeo(確かだと思う), tamen arbitror malle te quietam senectutem et honorificam potius agere quam sollicitam(不安な).

キケロ殿、私はあなたの今の境遇は何の危険もないと信じておりますが、あなたも老いて不安な暮らしをするよりは穏やかに人に敬われた生活をしたいとお考えのことと思います。

postremo meo jure te hoc beneficium rogo; nihil enim non tua causa feci.

最後に、あなたにこのご好意をお願いするのは、私の権利でもあります。私は何事もすべてあなたのためを考えて行ってきたのでありますから。

quod si non impetro, per me Cloelio daturus(許す) non sum, ut intellegas quanti apud me auctoritas tua sit atque eo te placabiliorem(なだめらる) praebeas(見せる).

しかしながら、もしあなたの同意が頂けない場合には、私の独断でクロエリウスに帰還を許すつもりはありません。それは、あなたの権威が私にとっていかに重いかをあなたに分かっていただき、それだけあなたに寛容になっていただきたいからであります。


367B(14.13b)
Scr. in Puteolano vi K. Mai. an. 44
CICERO ANTONIO COS. S. D.

前四十四年四月二六日、プテオリ
キケロより執政官アントニウスへ(367番に同封された出来)

[1] Quod mecum per litteras agis unam ob causam mallem coram egisses.

あなたが私に手紙で申し出られたことは、直接面談の上でしていただきたかった理由が一つだけあります。

non enim solum ex oratione sed etiam ex vultu et oculis et fronte, ut aiunt, meum erga te amorem perspicere potuisses.

というのは、そうすれば単に言葉だけでなく、いわゆる表情とか目つき顔つきから、あなたに対する私の親愛の情をはっきりとお分かりいただけたでしょうから。

nam cum te semper amavi primum tuo studio, post etiam beneficio provocatus, tum his temporibus res publica te mihi ita commendavit ut cariorem habeam neminem.

私は常にあなたに親愛の気持ちを抱いてきました、初めはあなたの熱意のゆえに、その後はさらにご恩にも与ったからですし、また現在は、共和国があなたを私にとって最も大切な人として推賞しているのです。

[2] Litterae vero tuae cum amantissime tum honorificentissime scriptae sic me affecerunt ut non dare tibi beneficium viderer sed accipere a te

そしていま、私はあなたの深い親愛の情と敬意に満ちたお手紙に感服して、あなたに恩恵を与えるどころか、むしろあなたからご恩を受けていると思うほどです。

ita petente ut inimicum meum, necessarium tuum me invito servare nolles, cum id nullo negotio facere posses.

なぜなら、この依頼に際して、私の敵でありあなたの友人である人を助けることは、あなたには何の苦もなくできるにもかかわらず、私が反対なら助ける気はないと言われているからです。

ego vero tibi istuc, mi Antoni, remitto

しかし、親愛なるアントニウスよ、私はその件はあなたにお任せします。

atque ita ut me a te, cum iis verbis scripseris, liberalissime atque honorificentissime tractatum existimem,

それと同時に、あなたのこうした文面によって私はあなたから大いなる寛容と敬意をもって遇されたと考えます。

idque cum totum, quoquo modo se res haberet, tibi dandum putarem, tum do etiam humanitati et naturae meae.

そして、事情はどうあれ、このことはすべてあなたに委ねるべきだと考えていますし、それが私の生来の人間性にも相応しいと思っています。

nihil enim umquam non modo acerbum in me fuit sed ne paulo quidem tristius aut severius quam necessitas rei publicae postulavit.

なぜなら、もともと私の中には冷酷さなど微塵もありませんし、共和国のためにやむをえぬ場合以外は、いささかも峻烈さや厳格さなどないのですから。

accedit ut ne in ipsum quidem Cloelium meum insigne odium fuerit umquam, semperque ita statui, non esse insectandos inimicorum amicos, praesertim humiliores, nec his praesidiis nosmet ipsos esse spoliandos.

これに加えて、クロエリウス本人に対しても、私はことさら憎悪を向けたことはありませんし、また敵対者の友人たち、特に地位の低い者たちを困らせるべきではなく、また私たち自身もこうした人々の支持を失ってはならぬと常々肝に銘じているのです。

[4] Nam de puero Clodio tuas partis esse arbitror ut ejus animum tenerum, quem ad modum scribis, iis opinionibus imbuas(教える) ut ne quas inimicitias residere in familiis nostris arbitretur.

少年クロディウスに対するあなたの役割は、あなたもお書きのとおり、私たち両家の間にはいかなる敵意も根づいてなどいないと考えるように、彼の柔らかな心を導くことであると思います。

contendi cum P. Clodio cum ego publicam causam, ille suam defenderet.

私は彼の父親のP.クロディウスと対立しましたが、私は共和国の大義を、彼もみずからのそれを擁護したのでした。

nostras concertationes res publica dijudicavit. si viveret, mihi cum illo nulla contentio jam maneret.

私たちの確執には共和国が裁定を下しました。もし彼が生きていたならば、私と彼の間にはもう何の対立も残ってはいなかったでしょう。

[5] qua re quoniam hoc a me sic petis ut, quae tua potestas est, ea neges te me invito usurum, puero quoque hoc a me dabis, si tibi videbitur,

ですから、あなたは私にこの要請をするにあたって、あなたにはそうする力があるのに、私が反対すればその力を行使しないと譲歩してくださるからには、私もまた譲歩することをよければ少年に伝えていただきたいのです。

non quo aut aetas nostra ab illius aetate quicquam debeat periculi suspicari aut dignitas mea ullam contentionem extimescat, sed ut nosmet ipsi inter nos conjunctiores simus quam adhuc fuimus.

それは、私の年齢になれば彼の世代からの危険に何らか思いを致すべきだからとか、私が体面上何らかの争い事を恐れるからではなく、私たち自身がこれまで以上に互いに親密になれるようにと考えるからです。

interpellantibus(邪魔する) enim his inimicitiis animus tuus mihi magis patuit quam domus. sed haec hactenus.

このところの敵対的関係に阻まれながらも、あなたの心は私に対してあなたの屋敷にもまして開かれていたのですから。しかし、このことはここまでといたしましょう。

illud extremum. ego quae te velle quaeque ad te pertinere arbitrabor semper sine ulla dubitatione summo studio faciam. hoc velim tibi penitus persuadeas.

最後に一つ、私はあなたのご希望にかない、利益に関わると考える事柄は、常に何のためらいもなく全力をもって行うつもりです。このことを心から納得していただきたいと思っています。


368(14.14)
Scr. in Cumano a.d. v K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO S. D.

前四十四年四月二十八日あるいは二十九日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ(暗殺直後に元老院を開かなかったことへの後悔の手紙)

[1] 'Iteradum eadem ista mihi.' coronatus Quintus noster Parilibus! solusne? etsi addis Lamiam, quod demiror equidem; sed scire cupio qui fuerint alii, quamquam satis scio nisi(以外) improbum neminem. explanabis igitur hoc diligentius.

​「おいおい、頼むからもう一度同じことを言ってくれ」(パクウィウス)。​僕たちのあのクィントゥスが、パリリア祭で花冠をかぶって現れてカエサル派の民衆の喝采を浴びたというのか。彼一人だけだったのか。君はラミア(ルキウス・アエリアス、キケロのパトライ行きを助けた友人)の名前も書き添えているが、それには僕としても実に驚いている。だが、他にどんな連中がいたのか知りたいものだ。もっとも、不逞の輩(カエサル派のならず者)以外には誰もいなかったろうことは、十分に分かっているのだがね。とにかく、この件についてはもっと詳しく説明してくれ。

ego autem casu, cum dedissem ad te litteras vi Kal. satis multis verbis, tribus fere horis post(副) accepi tuas et magni quidem ponderis.

​僕の方はといえば、たまたま四月二十六日に、かなり長々と書いた君への手紙を送り出したのだが、そのわずか三時間ほど後に、君からの実に見事な内容の詰まった重い手紙を受け取ったのだ。

itaque joca tua plena facetiarum(機知) de haeresi(学派) Vestoriana et de Pherionum more Puteolano risisse me satis nihil est necesse rescribere. πολιτικώτερα illa videamus.

​だから、ウェストリウス(金貸しの友人)の一派だの、プテオリ風のフェリオの習慣だのといった、君のユーモアたっぷりの冗談に、僕がどれほど大笑いしたかについては、わざわざ返事を書くまでもあるまい。

[2] ita Brutos Cassiumque defendis quasi eos ego reprehendam; quos satis laudare non possum. rerum ego vitia collegi(数える), non hominum.

​君はまるで、僕が彼らを非難でもしているかのようにブルートゥスたちとカッシウスを弁護するが、僕は彼らをいくら称賛してもしすぎることはないのだ。僕が指摘しているのは政治体制の欠陥であって、人間の過ちではない。

sublato enim tyranno tyrannida manere video. nam quae ille facturus non fuit ea fiunt, ut de Cloelio de quo mihi exploratum(確実) est illum non modo non facturum sed etiam ne passurum quidem fuisse.

事実、独裁者は除かれたというのに、独裁体制はそのまま残っているのを僕は目の当たりにしている。なぜなら、彼が生きていれば決してするはずのなかったことが、今や次々と実行されているからだ。​例えばあのクロエリウスの件がそうだ。彼について言えば、カエサルなら呼び戻すなどという挙に出なかっただけでなく、それを容認することさえ決してなかったであろうと、僕は確信している。

sequetur Rufio Vestorianus, Victor numquam scriptus, ceteri, quis non?

この分では、ウェストリウスの可愛いルフィオ(センプロニウス・ルフス)だの、カエサルの生前の記録に一度も名前が出たことのないウィクトルだの、その他誰でも彼でもが次に続くことだろう。

cui servire ipsi(与) non potuimus, ejus libellis(メモ書き) paremus.

生前のその人自身には服従することのなかった僕たちが、今や彼の遺したとされる「メモ書き」に大人しく従っているのだ。

nam Liberalibus(リーベルの) quis potuit in senatum non venire? fac id potuisse aliquo modo; num etiam, cum venissemus, libere potuimus sententiam dicere? nonne omni ratione(手段) veterani qui armati aderant, cum praesidi(護衛) nos nihil haberemus, defendendi fuerunt?

あのリーベル祭(3月17日、暗殺の2日後)の日、誰が元老院に出席せずにいられただろうか。仮にどうにかして拒否できたとしよう。だが、出席したところで、僕たちは自分の意見を自由に述べることなど出来ただろうか。何の護衛も持たない僕たちが、武装して待ち構えていた退役軍人どもを、あらゆる手段で宥め、その機嫌を取らざるを得なかったのは明白ではないか。

illam sessionem Capitolinam mihi non placuisse tu testis es. quid ergo? ista culpa Brutorum? minime illorum quidem sed aliorum brutorum qui se cautos ac sapientis putant; quibus satis fuit laetari, non nullis etiam gratulari(祝福), nullis permanere.

​あの時、カピトリウムの丘に元老院を招集せずにただ籠城するというブルートゥスたちの方針を、僕が全く気に入っていなかったことは君がよく知っている。​では、それはブルートゥスたちの罪なのか?いや、決して彼らのせいではない。むしろ、自分たちのことを慎重で賢明だと思い込んでいる、他の大いなる愚か者どもの罪なのだ。彼らはカエサルの死をただ喜び、何人かは暗殺者に祝辞を送りはしたものの、その自由を最後まで維持するために踏みとどまろうとした者は、誰一人としていなかったのだから。

[3] sed praeterita omittamus; istos omni cura praesidioque tueamur et, quem ad modum tu praecipis(教える), contenti Idibus(女複) Martiis simus;

しかし、過去のことは不問に付そう。僕たちはあの彼らブルートゥスたちをあらゆる配慮と護衛をもって護るべきだし、君が勧めてくれる通り、あの三月十五日という事実だけで満足することにしよう。

quae quidem nostris amicis divinis viris aditum(入口) ad caelum dederunt, libertatem populo Romano non dederunt.

​あの日は、ローマ人民に自由を与えはしなかったが、僕たちの友人であるあの神のごとき男たちに、不滅の栄光への道を与えたのだから。

recordare tua. nonne meministi clamare te omnia perisse si ille funere elatus(盛大な) esset? sapienter id quidem. itaque ex eo quae manarint(生ずる) vides.

​君自身の言葉を思い出してごらん。「もしカエサルを国葬にして送り出すようなことがあれば、すべてが破滅してしまう」と君が叫んでいたのを覚えていないか。まったく、それは実に賢明な予言だった。だからこそ、あの国葬からいかなる結果が生まれたかは、君も今、目の当たりにしている通りなのだ。 [4] quae scribis K. Juniis Antonium de provinciis(属州割当) relaturum(議案を出す), ut et ipse Gallias habeat et utrisque dies(任期) prorogetur, licebitne decerni libere? si licuerit, libertatem esse recuperatam(回復) laetabor; si non licuerit, quid mihi attulerit ista domini mutatio praeter laetitiam quam oculis cepi justo interitu(死) tyranni?

​君の手紙によると、六月一日にアントニウスが属州の割り当てについて議案を提出し、彼自身がガリア諸属州を確保するとともに、双方の任期を延長させようとしているとのことだが、果たして元老院が自由に議決することは許されるだろうか。もし自由に議決できるのであれば、自由が奪還されたのだと僕は喜ぼう。だが、もしそれが許されないのであれば、あの僭主が当然の報いとして破滅したのをこの目で見たときに覚えたあの歓喜を除いて、あの支配者の交代は、僕に一体何をもたらしてくれたというのだ。

[5] rapinas scribis ad Opis fieri; quas nos quoque tum videbamus. ne(確かに) nos et liberati ab egregiis(優れた) viris nec liberi sumus. ita laus illorum est, culpa nostra.

オピス神殿で国庫の略奪が行われていると君は書いているが、それは僕たちも当時、目の前で見ていた通りだ。実のところ僕たちは、あの優れた男たちによって解放されたというのに、少しも自由ではないのだ。かくして、栄誉は彼らのものとなり、不甲斐ない罪は僕たちのものとなる。

et hortaris me ut historias scribam, ut colligam tanta eorum scelera a quibus etiam nunc obsidemur! poterone eos ipsos non laudare qui te obsignatorem(証人) adhibuerint? nec mehercule me raudusculum(少額の金) movet, sed homines benevolos, qualescumque sunt, grave est insequi(非難する) contumelia.

それなのに君は、今この瞬間もなお僕たちを包囲し脅かしている者たちのこれほど多くの悪行をわざわざ集めて、歴史書を書けと僕に勧めるのか。もしそんなものを書けば、君を遺産の署名捺印者として引き込んだまさにその連中を、僕は賞賛せざるを得なくなるのではないか。誓って言うが、遺産のはした金が欲しくてためらっているのではない。だが、彼らがどのような人間であるにせよ、一応の好意を示してくれている人々を、容赦ない告発によって汚すのは、実に忍びないことなのだ。

[6] sed de omnibus meis consiliis(方針), ut scribis, existimo(思う) exploratius nos ad K. Junias statuere(決定) posse. ad quas adero et omni ope atque opera enitar, adjuvante me scilicet auctoritate tua et gratia(影響力) et summa aequitate(正当性) causae, ut de Buthrotiis senatus consultum quale scribis fiat.

しかし、僕の今後の方針すべてについては、君が書いている通り、六月一日になれば、より確実な見通しを持って決定することができると僕は考えている。その会議に僕は出席し、あらゆる力と労力を尽くして奮闘するつもりだ。もちろん、君自身の権威や影響力、そしてこの問題が持つこの上ない正当性が、僕の助けとなってくれるだろうが、ブトロトゥムの件について、君が望んでいる通りの元老院議決が成立するよう、最善を尽くそう。

quod me cogitare jubes, cogitabo equidem, etsi tibi dederam superiore epistula cogitandum.

​君が僕に熟考せよと言う件(ギリシヤ行き)については、僕としても確かに熟考するつもりだ。もっとも、その件については、前便で君の方こそじっくり考えてくれと委ねておいたはずなのだがね。

tu autem quasi jam recuperata re publica vicinis tuis Massiliensibus sua reddis. haec armis, quae quam firma habeamus ignoro, restitui fortasse possunt, auctoritate non possunt.

​ それにしても君は、まるで国家の自由がすでに回復し終えたかのように、君の近隣の友人であるマッシリア人に、没収された財産を返還しようなどと法律論で動いている。だが、これらすべての権利は、武力によってなら――その我が方の武力がどれほど確かなものなのか、僕には皆目分からないが――おそらくは回復できるかもしれないが、元老院の権威によって回復することなど、もはや不可能なのだ。

[7] epistula brevis quae postea a te scripta est sane mihi fuit jucunda de Bruti ad Antonium et de ejusdem ad te litteris. posse videntur esse meliora quam adhuc fuerunt.

その後に君が書いてくれた短い手紙、つまりブルートゥスからアントニウスへの書簡と、ブルートゥスから君への書簡についての報せは、僕にとって実に心安まるものだった。事態は、これまでよりも幾分かは好転する可能性があるようにも思われる。​

sed nobis ubi simus et quo jam nunc nos conferamus providendum est.

しかし、僕たちが今いかなる状況に置かれているのか、そして今この瞬間、どこへ身を寄せるべきなのかについては、僕たちが自らあらかじめ見極めておかなければならない。



369(14.15)
Scr. in Cumano K. Mart an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年五月一日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ

[1] O mirificum Dolabellam meum! jam enim dico meum; antea, crede mihi, subdubitabam(少し疑う). magnam ἀναθεώρησιν res habet, de saxo, in crucem, columnam tollere, locum illum sternendum(舗装する) locare(請負)! quid quaeris? heroica. sustulisse mihi videtur simulationem desideri(憧れ) adhuc quae serpebat in dies, et inveterata verebar ne periculosa nostris tyrannoctonis esset.

おお、わが驚嘆すべきドラベッラと、いまや僕は「わが」と言おう。いままでは実を言うと少しためらいがあった。これは大いに瞠目すべき出来事だ。岩場から突き落とし、はりつけにし、記念柱を撤去し、その場所の舗装の請負契約まで。要するに、英雄的行為だ。彼は、僕の見るところ、カエサルへの見せかけの追幕を一掃したのだと思う。それはこれまで日ごとにはびこってきていて、根を下ろしたらわれらが独裁者殺害者の面々にとって危険になりはしまいかと恐れていた。

[2] nunc prorsus assentior tuis litteris speroque meliora. quamquam istos ferre non possum qui, dum se pacem velle simulant, acta nefaria defendunt. sed non possunt omnia simul. incipit res melius ire quam putaram. nec vero discedam nisi cum tu me id honeste putabis facere posse. Bruto certe meo nullo loco deero idque, etiam si mihi cum illo nihil fuisset, facerem propter ejus singularem incredibilemque virtutem.

いまや僕は君の手紙にまったく同感で、事態の好転を期待している。もっとも、平和を望むふりをしながら無法なふるまいを擁護する連中には我慢がならない。だが、何もかもいっぺんにできるわけではない。事は、僕が思っていたよりもうまく進み始めている。僕も引き下がるまい。そうしても不名誉ではないと君が思ってくれるその時までは。もちろん、僕はわがブルートゥスを決して見捨てはしない。たとえ僕と彼とが何の関わりもなかったとしても、僕は彼の類いまれなる素晴らしい美質のゆえにそうしていただろう。

[3] Piliae nostrae villam totam quaeque in villa sunt trado in Pompeianum ipse proficiscens K. Maiis. quam velim Bruto persuadeas ut Asturae sit!

僕たちのピリア殿にクマエの別荘全体とその中のものを引き渡すつもりで、僕自身はポンぺイの別荘に向けて五月一日に出発するところだ。ブルートゥスには、ぜひともアストゥラに滞在するように君から説得してほしい。


370(14.16)
Scr. in Puteolano sive hortis Cluvianis v Non. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

v Nonas conscendens ab hortis Cluvianis in phaselum epicopum bas dedi litteras, cum Piliae nostrae villam ad Lucrinum, vilicos, procuratores tradidissem. ipse autem eo die in Paeti nostri tyrotarichum imminebam; perpaucis diebus in Pompeianum, post in haec Puteolana et Cumana regna renavigare. O loca ceteroqui valde expetenda, interpellantium autem multitudine paene fugienda!

[2]sed ad rem ut veniam, o Dolabellae nostri magnam aristeian ! quanta est anaqewrhsij ! equidem laudare eum et hortari non desisto. recte tu omnibus epistulis significas quid de re, quid de viro sentias. mihi quidem videtur Brutus noster jam vel coronam auream per forum ferre posse. quis enim audeat laedere proposita cruce aut saxo, praesertim tantis plausibus, tanta approbatione infimorum?

[3] nunc, mi Attice, me fac ut expedias. cupio, cum Bruto nostro affatim satis fecerim, excurrere in Graeciam. Magni interest Ciceronis vel mea potius vd mehercule utriusque me intervenire discenti. nam epistula Leonidae quam ad me misisti quid habet, quaeso, in quo magno opere laetemur? numquam ille mihi satis laudari videbitur cum ita laudabitur, 'quo modo nunc est.' non est fidentis hoc testimonium sed potius timentis. Herddi autem mandaram ut mihi kata miton scriberet. A quo adhuc nulla littera est. vereor ne nihil habuerit quod mihi, cum cognossem, jucundum putaret fore.

[4] quod ad Xenonem scripsisti, valde mihi gratum est; nihil enim deesse Ciceroni cum ad officium tum ad existimationem meam pertinet. Flammam Flaminium audio Romae esse. ad eum scripsi me tibi mandasse per litteras ut de Montani negotio cum eo loquerere, et velim cures epistulam quam ad eum misi reddendam et ipse, quod commodo tuo fiat, cum eo colloquare. puto, si quid in homine pudoris est, praestaturum eum ne sero cum damno dependatur. de Attica pergratum mihi fecisti quod curasti ante scirem recte esse quam non belle fuisse.


372(14.19)
Scr. in Pompeiano vhi Id. Mai. an.44.
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年五月八日 ポンペイ
キケロよりアッティクスへ

[1] Nonis Maiis cum essem in Pompeiano, accepi binas a te litteras, alteras sexto die, alteras quarto. ad superiores igitur prius(respondebo). quam mihi jucundum opportune tibi Barnaeum(飛脚) litteras reddidisse!

五月七日に僕がポンペイの別荘にいたとき、君からの二通の手紙を受け取った。一方は書いてから六日目のもの、もう一方は四日目のものだ。だから、まずは古い方の手紙から返事を書くことにするよ。バルナエウスが絶好のタイミングで君に僕の手紙を届けてくれたことが、僕にとってどれほど嬉しかったことか。

tu vero cum Cassio ut cetera; quam commode autem quod id ipsum quod me mones quadriduo(4日) ante ad eum scripseram exemplumque mearum litterarum ad te miseram(過去完)!

それにしても、カッシウスに関する君の対応は、いつも的確だが、なんとタイミングがぴったりなんだろう。君が僕にアドバイスしてくれているまさに同じ内容の手紙を、僕は四日前に出していたんだよ。おまけに、その手紙の写しを君に送っておいたのだ。

sed cum ex Dolabellae ἀριστείᾳ (sic enim tu ad me scripseras) magna desperatione affectus essem, ecce tibi et Bruti et tuae litterae!

ドラベッラの勲し(=カエサルの霊柱を破壊)――そう君は僕宛ての手紙に書いていた――によって僕が大きな絶望から立ち直った時、そこにまさにブルートゥスと君の手紙が来た。

ille exsilium meditari. nos autem alium portum propiorem huic aetati videbamus; in quem mallem equidem pervehi florente Bruto nostro constitutaque re publica.

ブルートゥスは亡命を考えているようだ。しかし僕は、この年齢にはもっと近くて適した別の港(安全な老後)を見ていたのだ。それも、僕たちのブルトゥスが栄え、国が安定した状態で、そこに到着したいと願っていた。

sed nunc quidem, ut scribis, non utrumvis.

しかし、いまは君が書いているとおり、どちらでもいいという状況ではない(亡命しかない)。

assentiris enim mihi nostram aetatem a castris, praesertim civilibus, abhorrere.

僕たちの歳では戦陣、特に内乱の陣営には向かないことは、君も同意見なのだから。

[2] Antonius ad me tantum de Cloelio rescripsit, meam lenitatem et clementiam et sibi esse gratam et mihi voluptati magnae fore.

マルクス・アントニウスは、クロエリウス(=追放中)のことで僕に返事をよこし、僕の寛大さと慈悲深さに感謝しており、僕にも大いに喜ばしい結果になるだろうとだけ書いてきた。

sed Pansa furere videtur de Cloelio itemque de Deiotaro et loquitur severe, si velis credere.

だが、パンサは、クロエリウスとさらにデイオタルスのことで憤慨しているらしく、厳しいことを言っている――もし信用できればだ。

illud tamen non belle, ut mihi quidem videtur, quod factum Dolabellae vehementer improbat.

しかし、彼がドラベッラの行為をひどく非難しているのはよくないと、少なくとも僕は思う。

[3] de coronatis, cum sororis tuae filius a patre accusatus esset, rescripsit se coronam habuisse honoris Caesaris causa, posuisse luctus gratia; postremo se libenter vituperationem subire quod amaret etiam mortuum Caesarem.

(=カエサル追悼の)冠を被った連中についてだが、君の妹の息子は父親から非難されたあと、自分はカエサルの栄誉のために冠を被り、追悼のために外したのだという返事をよこし、自分は死後もなおカエサルを愛しているので、非難は甘んじて受けると結んでいる。

[4] ad Dolabellam, quem ad modum tibi dicis placere, scripsi diligenter. ego etiam ad Siccam; tibi hoc oneris non impono. nolo te illum iratum habere.

ドラベッラには、君の忠告どおりの仕方で、入念な手紙を書いた。君にこんな面倒はかけない。君が彼に恨まれるのは嫌だからね。

Servi orationem cognosco; in qua plus timoris video quam consili.

セルウィウス(スルピキウス・ルフス51年執政官)の話は了解した。その中には思慮よりも恐れの方が多く見て取れる。

sed quoniam perterriti omnes sumus, assentior Servio.

だが、僕たちは皆すっかり恐怖に捕われているので、僕もセルウィウスに賛成だ。

Publilius tecum tricatus est. huc enim Caerellia missa ab istis est legata ad me; cui facile persuasi mihi id quod rogaret ne licere quidem, non modo non lubere. Antonium si videro, accurate agam de Buthroto.

プブリリウス(=キケロの前妻の親類)は君をごまかしてきた。この僕のところへカエレッリアがその連中からの使いとしてやって来た。彼女の求めは僕には望ましくないばかりか許されないということを、僕は彼女に難なく納得させた。アントニウスに会ったら、ブトロトゥムのことを注意深く交渉するつもりだ。

[5] Venio ad recentiores litteras; quamquam de Servio jam rescripsi. 'me facere magnam πρᾶξιν Dolabellae.' mihi mehercule ita videtur, non potuisse maior tali re talique tempore.

最近の方の手紙に移る。だが、セルウィウスについては、もう返答済みだ。「君はドラベッラの行為を大きく評価している」と君は言う。まさにそのとおりだ。このような時と状況において、これ以上大きなことはありえないと僕は思う。しかし、僕が彼の功績と認めたことは、すべて君の手紙を拠り所にして認めたことだ。

sed tamen quicquid ei tribuo, tribuo ex tuis litteris. tibi vero assentior maiorem πρᾶξιν ejus fore si mihi quod debuit dissolverit. Brutus velim sit Asturae.

だが、もし彼が僕に借金を返したなら、彼の行為はもっと大きなものになるだろうということは君に同意する。ブルートゥスにはアストゥラにいてほしいと思う。

[6] quod autem laudas me quod nihil ante de profectione(出発) constituam(決める) quam ista quo evasura sint videro, muto sententiam. neque quicquam tamen ante quam te videro.

君が手紙の中で、「事態がどこへ着地するのか見届けるまでは、出国について何ひとつ決定しない」という僕の姿勢を褒めてくれているが、実は、僕はそんな悠長な考えは捨てようと思っている。とはいえ、君に直接会って相談してみる前には、何ひとつ勝手に決めるようなことはしないがね。

Atticam meam gratias mihi agere de matre gaudeo; cui quidem ego totam villam cellamque tradidi eamque cogitabam v Idus videre. tu Atticae salutem dices. nos Piliam diligenter tuebimur.

僕の可愛いアッティカちゃんが、お母さんを丁重にもてなしている僕を喜んでいると聞いて、とても嬉しく思っている。実際、僕は君の奥方に、このプテオリの邸宅のすべてと貯蔵庫を丸ごと明け渡して自由に使ってもらっているのだ。五月九日には、彼女の様子を見に挨拶に伺おうと思っている。アッティカちゃんによろしく。君の奥方のピリア殿のことは、僕が責任を持って、大切にお世話し、お守りするから安心しなさい。


373(14.18)
Scr. in Pompeiano vii Id. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年五月九日、ポンペイ
キケロよりアッティクスへ(カエサル暗殺は無駄だったのか)

[1] Saepius me jam agitas quod rem gestam Dolabellae nimis in caelum videar efferre(持ち上げる).

もう何度も君は、僕がドラベッラのやったこと(=カエサルの祭壇を撤去)をあまりに高く持ち上げすぎるようだと突っ込んでいるね。

ego autem, quamquam sane probo factum, tamen ut tanto opere laudarem adductus sum tuis et unis et alteris litteris.

たしかに僕は彼のあの行動はよかったと思うけれども、これほどまでに彼を褒めちぎるように僕を仕向けたのは、君の一通目と二通目の手紙のせいなのだ。

sed totum se a te abalienavit Dolabella ea de causa qua me quoque sibi inimicissimum reddidit.

しかし、君が彼をすっかり愛想を尽かししたのと同じ理由で、僕も彼がほとほと嫌になったよ。

O hominem impudentem! Kal. Jan. debuit, adhuc non solvit, praesertim cum se maximo aere alieno Faberi manu liberarit et opem ab Ope petierit(引き出す).

まったく厚かましい奴だ。一月一日に期限だったのに、いまだに借金を返していない。ましてや、カエサルの秘書ファベリウスの署名偽造のおかげで(カエサルの遺産から)莫大な借金を帳消しにし、オプス女神の神殿(国庫)から大金(オプス)を引き出したというのにだ。

licet enim jocari, ne me valde conturbatum(混乱) putes.

まあ、冗談ぐらい言ってもいいだろう。僕が本当にうろたえていると君に心配されたくないからね。

atque ego ad eum viii Idus litteras dederam bene mane, eodem autem die tuas litteras vesperi acceperam in Pompeiano sane celeriter tertio abs te die.

僕は八日の早朝に彼に手紙を出してしまっていたんだ。まさに同じ日の夕方ここポンペイで君の手紙(ドラベッラを持ち上げるなという)を受け取ったんだ。君が出してから三日目だから、実に速いね。

sed, ut ad te eo ipso die scripseram, satis aculeatas ad Dolabellam litteras dedi; quae si nihil profecerint(効き目がある), puto fore ut me praesentem non sustineat(耐える).

だが、その同じ日に出した君への手紙に書いたように、ドラベッラに出した手紙は十分に手厳しいものだ。もしあの手紙が何の効き目もなくて借金を返さなかったら、彼は僕に会わせる顔がなくなってしまうだろう。

[2] Albianum te confecisse arbitror. de Patulciano nomine(借金), quod mihi †suspendiatus est† , gratissimum est et simile tuorum omnium. sed ego Erotem ad ista expedienda factum(適任の) mihi videbar reliquisse; cuius non sine magna culpa vacillarunt(滞る). sed cum ipso videro.

アルビウスの件は君がすっかり片づけてくれたと思っている。パトゥルキウスからの借入金に関して僕のために立て替えてくれたのは、いかにも君らしいことで深く感謝している。しかし、僕はその件を処理するのにうってつけの 人物としてエロスを残してきたはずだが、彼に重大な過ちがなければ、その件に不都合が生じることはなかったのだ。まあ、会ったときに本人と掛け合うことにするよ。

[3] de Montano, ut saepe ad te scripsi, erit tibi tota res curae. Servius proficiscens quod desperanter tecum locutus est minime miror neque ei quicquam in desperatione concedo(負ける).

モンタヌスについては、しばしば君に書いているとおり、全部君にお任せするよ。セルウィウス(スルピキウス・ルフス)が出発する際、君にすっかり絶望しきった口ぶりで話していたそうだが、僕はそれについてこれっぽっちも驚かないし、絶望の深さということなら、僕も彼に一歩も引けを取るつもりはないよ。

[4] Brutus noster, singularis vir, si in senatum non est Kal. Juniis venturus, quid facturus sit in foro nescio. sed hoc ipse melius.

我らのブルートゥス、あの並外れた男が、もし六月一日の元老院に臨むつもりがないのなら、彼がフォルム(公の舞台)でこれから何をしようというのか、僕にはさっぱり分からない。まあ、この件は彼自身の方がよく分かっているのだろうがね。

ego ex iis quae parari video non multum Idibus Martiis profectum judico. itaque de Graecia cottidie magis et magis cogito.

僕としては、今あれこれ準備されていることを見聞きするにつけ、三月十五日のカエサル暗殺によって、結局のところ大した前進は得られなかったのだと判断せざるを得ない。だから、僕はギリシアへ行くことを日ごとにますます真剣に考えている。

nec enim Bruto meo exsilium, ut scribit ipse, meditanti video quid prodesse possim.

彼自身が書いてきているように、亡命を覚悟している我がブルートゥスに対して、僕がローマに残って一体どう役に立てるというのか、見当もつかないからね。

Leonidae me litterae non satis delectarunt. de Herode tibi assentior. Saufei legisse vellem. ego ex Pompeiano(proficisci) vi Idus Mai.(5月15日の6日前) cogitabam.

レオニダス(アテネで学ぶキケロの息子マルクスの家庭教師)の手紙は、僕をあまり喜ばせる内容ではなかった。ヘロデス(アテネの修辞学の教師)の件については君と同意見だ。サウフェイウス(ルキウス。アッティクスの友人、エピクロス派哲学者)の書いたものも読めればよかったのだが。僕は五月十日に、このポンペイの別荘を発つ予定でいるよ。


374(14.20)
Scr. in Puteolano v Id. Mai a. 44.
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年五月十一日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ

[1] E Pompeiano navi advectus sum in Luculli nostri hospitium(家) vi Idus hora fere tertia.

五月十日のほぼ九時頃、僕はポンペイの別荘から船で、僕たちの友人のルクルスの別荘に到着した。

egressus autem e navi accepi tuas litteras quas tuus tabellarius in Cumanum attulisse dicebatur Nonis Maiis datas.

船を降りるとすぐに、君の手紙を受け取った。それは、君の飛脚が僕のクマエの別荘に届けたと言われていたもので、五月七日に出されたものだった。

A Lucullo postridie eadem fere hora veni in Puteolanum. ibi accepi duas epistulas, alteram Nonis, alteram vii Idus Lanuvio(ラヌウィウ厶) datas.

その翌日、ほぼ同じ時刻に、僕はルクルスの別荘を発ってプテオリの別荘にやって来た。そこで僕は二通の書簡を受け取った。一方は五月七日に、もう一方は九日にラヌウィウムから出されたものだった。

[2] audi igitur ad omnis. primum, quae de re mea gesta et in solutione et in Albiano negotio, grata. de tuo autem Buthroto, cum in Pompeiano essem, Misenum venit Antonius. Inde in Samnium ante discessit quam illum venisse audissem;

それでは、そちらからのすべての手紙に対して返事をするから、聞きなさい。まず、僕の件、つまり支払いに関してもアルビウスとの取引に関しても、手際よく処理してくれたことはありがたい。ところで、君のブトロトゥムの件についてだが、僕がポンペイの別荘にいたとき、アントニウスがミセヌムにやって来た。だが、彼がそこに到着したと僕が耳にするよりも前に、彼はそこを発ってサムニウムへ行ってしまった。

a quo vide quid speres. Romae igitur de Buthroto. L. Antoni horribilis contio(演説), Dolabellae praeclara. jam vel sibi habeat nummos, modo numeret(支払う) Idibus.

そのような男から、いったい何を期待できるか、よく考えてみるがいい。したがって、ブトロトゥムの件はローマで決着をつけるしかない。ルキウス・アントニウスの民衆煽動演説は恐るべきものだったが、ドラベッラの演説は見事なものだった。だから、彼は金はまだ持っているがいい。ただ五月十五日の期日にきっちり支払ってくれさえすればね。

Tertullae nollem abortum(流産). tam enim Cassii sunt jam quam Bruti serendi(産む). de regina velim atque etiam de Caesare illo. persolvi(義務を果たす) primae epistulae, venio ad secundam.

テルトゥッラ(カッシウスの妻)が流産したとは、実にお気の毒なことだ。というのも、今やブルートゥスだけでなく、カッシウスの血を引く者も同じように(共和政の守護者として)世に生み出され、育てられねばならないのだから。あのエジプトの女王のこと、そしてあのカエサルの血を引くという子供のこともどうなったか知りたいものだ。これで一通目の手紙にはすべて答えた。では、二通目の手紙に移ろう。

[3] de Quintis, Buthroto, cum venero, ut scribis. quod Ciceroni suppeditas(助ける), gratum.

クイントゥス父子とブトロトゥムのことは、君が言うとおりに僕が戻ってから相談しよう。小キケローに学資を調達してくれてありがとう。

quod errare me putas qui rem publicam putem pendere in Bruto, sic se res habet: aut nulla erit aut ab isto istisve servabitur.

共和国の運命がブルートゥスにかかっていると僕が考えていることについて、君は誤りだと思っている点だが、実際の事情はこうなのだ。共和国は完全に消滅してしまうか、あるいは、彼や彼らによって救われるか、そのどちらかしかないのだ。

quod me hortaris ut scriptam contionem mittam, accipe a me, mi Attice, καθολικόν(普遍的な) θεώρημα(定理) earum rerum in quibus satis exercitati sumus. nemo umquam neque poeta neque orator fuit qui quemquam meliorem quam se arbitraretur.

君が僕に、演説の草稿を書いてブルートゥスに送るようにと勧めてくれている点についてだが、アッティクスよ、僕たちが十分に鍛錬を積んできた弁論や文芸における「普遍的な定理」というものを、僕から一言聞いてくれ。詩人であれ弁論家であれ、自分よりも優れた者がほかにいるなどと考えた人間は、かつて一人も存在したためしがないのだ。

hoc etiam malis contingit; quid tu Bruto putas et ingenioso et erudito?

このことは、才能のない下手な書き手にさえ起こることなのだ。いわんや、才能にあふれ、高い教養も備えたブルートゥスのような男なら、どうだと思うかね。

de quo etiam experti sumus nuper in edicto. scripseram rogatu tuo. meum mihi placebat, illi suum.

そのことは、つい最近、あのブルートゥスの布告の件でも実際に思い知らされたばかりだ。僕は君の頼みで布告の草稿を書いてやったのだ。結果はどうだった。僕の書いたものは僕自身が気に入っていたが、彼にとっては自分が書いたもののほうが気に入っていたのだ。

quin etiam cum ipsius precibus paene adductus scripsissem ad eum 'de optimo genere dicendi,' non modo mihi sed etiam tibi scripsit sibi illud quod mihi placeret non probari. qua re sine, quaeso, sibi quemque scribere,

それどころか、彼自身の熱心な懇願にほとんど動かされる形で、僕が彼のために最善の弁論についての書物『弁論家』を著したときでさえ、彼は僕に対してだけでなく、君に対しても、「キケロが自賛している弁論の理論は、自分には受け入れられない」と書き送ってきたのだ。だから、お願いだから、誰であれ自分自身の流儀で書くままにさせておいてくれ。

Suam cuique sponsam, mihi meam; suum cuique
amorem, mihi meum.

誰であれ自分の婚約者が一番、私には私の婚約者が一番。
誰であれ自分が愛する者が一番、私には私が愛する者が一番。


non scite(うまい). hoc enim Atilius, poeta durissimus.

お世辞にも洗練された表現とは言えないがね。何しろこれは、あの極めて無骨な詩人アティリウス(マルクス、前二世紀)のセリフなのだから。

atque utinam liceat isti contionari! cui si esse in urbe tuto licebit, vicimus. ducem enim novi belli civilis aut nemo sequetur aut ii sequentur qui facile vincantur.

それはそうと、願わくばブルートゥスが、民衆の前で堂々と演説できるようになってほしいものだ。もし彼がローマの街に安全に滞在することさえ許されるなら、僕たちの勝利は決まったようなものだ。なぜなら、新たな内戦を始めようとする指導者がいたとしても、誰もそんな男には従わないか、あるいは従ったとしても、簡単に打ち負かせるような連中ばかりだろうから。

[4] venio ad tertiam. gratas fuisse meas litteras Bruto et Cassio gaudeo. itaque iis rescripsi.

三通目の手紙に移ろう。僕の手紙がブルートゥスとカッシウスに喜ばれたと聞いて、嬉しく思っている。そういうわけで、彼らのその手紙に対して僕も返事を書き送った。

quod Hirtium per me meliorem fieri volunt, do equidem operam et ille optime loquitur sed vivit habitatque cum Balbo qui item bene loquitur. quid credas videris.

僕を通じてヒルティウスをこちらの陣営にとってより望ましい人物に仕立て上げてほしい、と彼らが望んでいる点については、僕も確かに彼に働きかけるよう骨を折っている。実際、ヒルティウスは口を開けば実に見事なこちらの味方であるかのようなことを言う。しかし、彼はバルブス(カエサル派)と一緒に暮らし、寝食をともにしているのだ。そのバルブスにしても、同じように調子の良いことを言ってはいるのだがね。彼らの口先だけの言葉のいったい何を信じるべきかは、君自身がよく見極めることだ。

Dolabellam valde placere tibi video; mihi quidem egregie. Cum Pansa vixi in Pompeiano. is plane mihi probabat se bene sentire et cupere pacem. causam armorum quaeri plane video.

ドラベッラが君の間で非常に評判が良いのが分かる。僕にとっても確かに、彼の行動は驚くほど見事なものだった。僕はポンペイの別荘で、パンサと一緒に過ごした。彼は僕に対し、自分は共和政へを支持しており、何よりも平和を望んでいるのだと、極めて明白に示してみせた。しかしその一方で、武力に訴えるための口実がカエサル派の過激派によって血眼になって捜されているのを、僕ははっきりと見ている。

edictum Bruti et Cassi probo. quod hortaris ut suscipiam cogitationem(熟慮する) quidnam(一体何を) istis agendum putem, consilia temporum sunt quae in horas commutari vides. Dolabellae et prima illa actio et haec contra Antonium contio mihi profecisse permultum videtur.

ブルートゥスとカッシウスの声明(=地方からの支持者を帰らせる)の内容については僕は賛成でる。彼らが一体これからどう行動すべきだと僕が考えているのか、意見をまとめるよう君が僕に促している点についてだが、政治の方針というものは状況の産物であり、それらは君が目にしている通り、まさに時一刻と変化していくものなのだ。ドラベッラ(時の補充執政官)が起こしたあの最初の断固たる行動も、そして今回アントニウスに対抗して行った民衆煽動演説も、僕の目には、事態を非常に大きく前進させてくれたように思われる。

prorsus melius ibat res; nunc autem videmur habituri ducem; quod unum municipia bonique desiderant.

状況は実により良い方向へと向かいつつあった。そればかりか今や、僕たちは国家を導く真の指導者を戴くことができるように思われる。それこそが、イタリアの地方都市の人々も、良識ある市民たちも、こぞって切望している唯一のことなのだ。

[5] Epicuri(属) mentionem facis et audes dicere μὴ πολιτεύεσθαι . non te Bruti nostri vulticulus(顰め面) ab ista oratione deterret? Quintus filius, ut scribis, Antoni est dextella(右手). per eum igitur quod volemus facile auferemus. exspecto, si, ut putas, L. Antonius produxit Octavium, qualis contio fuerit.

君は手紙の中でエピクロスの名を挙げ、よくもまあ「政治に関わるべからず」などと口にできたものだ。僕たちのブルートゥスのあの厳格な顔つきを思い浮かべれば、そんな言葉は恐ろしくて引っ込むはずではないかね。甥のクィントゥスが、君の書いている通りアントニウスの手先に成り下がっているとはね。それならいっそ、その身内の裏切り者を通じて、僕たちが望むものを簡単にせしめてやるとしよう。君の予想通り、ルキウス・アントニウスがオクタウィウスを民衆の前に登壇させたのだとしたら、一体どんな演説になったのか、僕はその報告を今か今かと待っている。

haec scripsi; statim enim Cassi tabellarius. eram continuo Piliam salutaturus, deinde ad epulas Vestori navicula(小舟). Atticae plurimam salutem.

ひとまずこれだけ書いておく。というのも、カッシウスの飛脚が今すぐ出発するところなのだ。僕はこのあとすぐに、君の奥方ピリア殿に挨拶に伺い、それから小舟に乗ってウェストリウスの催す晩餐会へ向かうつもりだ。アッティカちゃんによろしく。


375(14.21)
Scr. in Puteolano v Id. Mafl an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年五月十一日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ

[1] Cum paulo ante dedissem ad te Cassi tabellario litteras, v Idus venit noster tabellarius et quidem, portenti simile, sine tuis litteris. sed cito conjeci Lanuvi te fuisse. Eros autem festinavit, ut ad me litterae Dolabellae perferrentur non de re mea (nondum enim meas acceperat) sed rescripsit ad eas quarum exemplum tibi miseram sane luculente.

[2] ad me autem, cum Cassi tabellarium dimisissem, statim Balbus. O dei boni, quam facile perspiceres timere otium! et nosti virum quam tectus(慎重な). sed tamen Antoni consilia narrabat; illum circumire veteranos ut acta Caesaris sancirent idque se facturos esse jurarent, ut castra omnes haberent eaque duoviri omnibus mensibus inspicerent. questus est etiam de sua invidia eaque omnis ejus oratio fuit ut amare videretur Antonium. quid quaeris? nihil sinceri.

[3] Mihi autem non est dubium quin res spectet ad castra. Acta enim illa res est animo virili, consilio puerili. quis enim hoc non vidit, regni heredem relictum? quid autem absurdius? hoc metuere, alterum in metu non ponere! quin etiam hoc ipso tempore multa u(posoloika . Ponti Neapolitanum a matre tyrannoctoni possideri! legendus mihi saepius est 'Cato maior' ad te missus. amariorem enim me senectus facit. stomachor omnia. sed mihi quidem bebiwtai ; viderint juvenes. tu mea curabis, ut curas.

[4] haec scripsi seu dictavi apposita secunda mensa apud Vestorium. postridie apud Hirtium cogitabam et quidem penteloipon . sic hominem traducere ad optimatis paro. Lhroj poluj . nemo est istorum qui otium non timeat. qua re talaria videamus. quidvis enim potius quam castra.

Atticae salutem plurimam velim dicas. exspecto Octavi contionem et si quid aliud, maxime autem ecquid Dolabella tinniat an in meo nomine tabulas novas fecerit.


377(15.1)
Scr. in Puteolano xvi K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年五月十七日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ(主治医アレクシオの急死を悼む)

[1] O factum male de Alexione! incredibile est quanta me molestia(奪かなしみ) affecerit(完接+奪.与える>afficio), nec mehercule ex ea parte maxime quod plerique mecum, 'ad quem igitur te medicum(医者) conferes?'

ああ、アレクシオの身に、なんと痛ましいことが起こってしまったのだろう。彼の死が、僕をどれほどの悲しみと動揺で打ちのめしたか、自分でも信じられないほどだ。そして、最も大きなことは、多くの人々が僕に向かって「それなら、今後はお前はどの医者にかかればよいのか」と言ってくれるようなことでは誓ってないのだ。

quid mihi jam medico(opus est)? aut si opus est, tanta inopia est? amorem erga me, humanitatem suavitatemque desidero.

この歳になって、今さら僕に医者が何になろう。あるいは、もし必要だとしても、それほど医者に不自由するわけでもあるまい。僕が恋しくてならないのは、彼が僕に注いでくれたあの愛情であり、その温かい人柄であり、あのおだやかさなのだ。

etiam illud(me afficit): quid est quod non pertimescendum sit cum hominem temperantem(節制), summum medicum tantus improviso(不意に) morbus oppresserit(襲う)? sed ad haec omnia una consolatio est quod ea condicione nati sumus ut nihil quod homini accidere possit recusare debeamus.

さらに、こういう思いもある。一体何を恐れずにいられるというのか、あれほど不摂生を慎んでいた最高の医師でさえ、これほどの急病に突然襲われて亡くなってしまうというのに。

[2] de Antonio jam antea tibi scripsi non esse eum a me conventum. venit enim Misenum cum ego essem in Pompeiano. Inde ante profectus est quam ego eum venisse cognovi.

アントニウスのことについては、すでに前もって君に書き送った通り、彼とは面会していない。というのは、僕がポンペイの別荘にいたときに、彼はミセヌムへやって来たが、彼がそこに到着したことを僕が知るよりも前に、彼はもうそこを発ってしまっていたのだ。

sed casu, cum legerem tuas litteras, Hirtius erat apud me in Puteolano. ei legi et egi. primum quod ad te attinet, nihil mihi concedebat(引けを取る), deinde ad summam(要するに) arbitrum me statuebat non modo huius rei sed totius consulatus sui.

しかし、ちょうど僕が君の手紙を読んでいたとき、偶然にも、ヒルティウスがプテオリの僕の別荘に居合わせていた。そこで僕は彼に君の手紙を読んで聞かせ、掛け合った。まず最初に、君の件(ブトロトゥム)に関する限り、彼は君を支援する点で僕に一歩も引けを取らなかった。しかも総じて、彼はこの一件のみならず、自分自身のこれからの執政官職の全般にわたって、僕を相談役として遇しようとする態度を示したのだ。

Cum Antonio autem sic agemus ut perspiciat, si in eo negotio nobis satis fecerit, totum me futurum suum. Dolabellam spero domi esse.

一方、アントニウスに対しては、僕は次のように交渉を進めるつもりだ。すなわち、もし彼がこの件で僕の要望を満たしてくれるなら、僕は全面的に彼の味方になるつもりだということをアントニウスに分からせるようにするのだ。

[3] Redeamus ad nostros. de quibus tu bonam spem te significas habere propter edictorum humanitatem. ego autem perspexi, cum a me xvii Kal. de Puteolano Neapolim Pansae conveniendi causa proficisceretur Hirtius, omnem ejus sensum.

カエサル派の連中の話はこれくらいにして僕たちの身内の者たちへと話を戻そう。彼らについて、君は彼らが出した布告の文面が穏健で寛大であるという理由から、前向きな希望を抱いていると手紙の中で書いている。しかし僕は、まさに昨日、ヒルティウスがパンサに会うためにプテオリの僕の別荘を発ってナポリへ向かった際、彼の本心を隅々まで完全に見極めることができたのだ。

seduxi(脇へ連れて行く) enim et ad pacem sum cohortatus. non poterat scilicet negare se velle pacem, sed non minus se nostrorum arma timere quam Antoni, et tamen utrosque non sine causa praesidium habere, se autem utraque arma metuere. quid quaeris? οὐδέν ὑγιές.

というのも、僕は彼を脇へ連れ出し、二人きりになって平和に向けて力を尽くすよう強く説得したからだ。そう迫られては彼としても、もちろん建前上、自分が平和を望んでいるということは否定できなかった。しかし彼はこう言ったのだ。自分はアントニウスの武力と同じくらい、我々の仲間の武力をも恐れているのだと。双方が武装しているのにはそれぞれ相応の理由があるのだろうが、自分としてはその双方の武力そのものが恐怖なのだと。要するに、これ以上何を言うべきだろうか?彼の言葉には何ひとつ本音も、まともな中身もありはしないのだ。

[4] de Quinto filio tibi assentior. patri quidem certe gratissimae bellae tuae litterae fuerunt.

甥のクィントゥスの件については、僕も君の意見に全く同感だ。アントニウスの手先となっている息子に頭を痛めている父親のクィントゥスにとって、君が送ってくれたあの見事な手紙は、間違いなく大きな慰めになったことだろう。

Caerelliae vero facile satis feci; nec valde laborare mihi visa est, et si illa, ego certe non laborarem.

一方、カエレッリアの件については、僕は簡単に彼女を納得させることができた。彼女自身、それほどその件を深刻に気に病んでいるようには見えなかったし、彼女が気にしないのであれば、僕の方が気を揉む必要など全くないのだから。

istam vero quam tibi molestam scribis esse auditam a te esse omnino demiror.

それにしても、君が手紙の中で「迷惑極まりない話だ」と書いている例の女性(=プブリリアの後釜を狙う女性)をめぐる噂話が、一体どうして君の耳にまで入ったのか、僕にはまったくもって不思議でならない。

nam quod eam collaudavi apud amicos audientibus tribus filiis ejus et filia tua, τí ἐκ τούτου quid est hoc?

というのも、僕が友人たちの前で彼女のことを褒めちぎったのは事実だが、それは彼女の三人の息子たちや、君の娘アッティカさえ同席して聞いているような、大っぴらな席でのことだったのだ。そこから一体どう話がねじ曲がれば、こんなおかしな噂になるというのだ。

quid est autem cur ego personatus ambulem? parumne(充分ではないか) foeda(醜い) persona est ipsius senectutis?

それにしても、この僕がいまさら色男の仮面をかぶって世間を歩き回る理由など、一体どこにあるというのだ。老いというもの自体が被らせる仮面だけでも、すでに十分に醜く、痛々しいものだというのに。

quod Brutus rogat ut (veniam)ante Kalendas, ad me quoque scripsit et fortasse faciam. sed plane(はっきり言って) quid velit nescio.

ブルートゥスが「六月一日より前に面会に来てほしい」と頼んでいる件については、僕のところにも本人から手紙が届いた。おそらく、彼の言う通りにするつもりだ。しかし、彼が一体全体僕に何を望んでいるのか、さっぱり分からない。

quid enim illi(与) afferre(もたらす) consili(属) possum, cum ipse egeam consilio et cum ille suae immortalitati melius quam nostro otio consuluerit? de regina rumor exstinguitur. de Flamma, obsecro te, si quid potes.

というのも、僕自身がどうすべきかの助言を喉から手が出るほど必要としている有様なのに、この僕が彼に一体どんな知恵を貸せるというのだ。それに、彼はカエサルを暗殺することで自分自身の不た滅の名声のために実に見事な配慮をしたのだろうが、僕たちの老後の平穏のことなど、これっぽっちも考えてはくれなかったというのに。ローマでのあの女王クレオパトラをめぐる噂は、どうやら立ち消えになりつつあるようだ。フランマの件については、頼むから、君のほうで何かできることがあれば骨を折ってやってくれ。


378(15.1a)
Scr. in Sinuessano xv K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

Heri dederam ad te litteras exiens e Puteolano deverteramque in Cumanum. ibi bene valentem videram Piliam. quin etiam paulo post Cumis eam vidi. venerat enim in funus; cui funeri ego quoque operam dedi. Cn. Lucullus familiaris noster matrem efferebat. mansi igitur eo die in Sinuessano atque inde mane postridie Arpinum proficiscens hanc epistulam exaravi.

[2] erat autem nihil novi quod aut scriberem aut ex te quaererem, nisi forte hoc ad rem putas pertinere. Brutus noster misit ad me orationem suam habitam in contione Capitolina petivitque a me ut eam ne ambitiose corrigerem ante quam ederet. est autem oratio scripta elegantissime sententiis, verbis, ut nihil possit ultra. ego tamen si illam causam habuissem, scripsissem ardentius. U(poqesij vides quae sit et persona dicentis. itaque eam corrigere non potui. quo enim in genere Brutus noster esse vult et quod judicium habet de optimo genere dicendi, id ita consecutus in ea oratione est ut elegantius esse nihil possit; sed ego secutus aliud sum sive hoc recte sive non recte. tu tamen velim eam orationem legas, nisi forte jam legisti, certioremque me facias quid judices ipse. quamquam vereor ne cognomine tuo lapsus u(perattikoj sis in judicando. sed si recordabere Dhmosqenouj fulmina, tum intelleges posse et attikwtata et gravissime dici. sed haec coram. nunc nec sine epistula nec cum inani epistula volui ad te Metrodorum venire.


379(15.2)
Scr. in Vescino xv K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年五月十八日、ウェスキア
キケロよりアッティクスへ

[1] XV Kal. e Sinuessano proficiscens cum dedissem ad te litteras devertissemque acutius in Vescino accepi a tabellario tuas litteras; in quibus nimis multa de Buthroto. non enim tibi ea res maiori curae aut est aut erit quam mihi. sic enim decet te mea curare, tua me. quam ob rem id quidem sic susceptum est mihi ut nihil sim habiturus antiquius.

[2] L. Antonium contionatum esse cognovi tuis litteris et aliis sordide; sed id quale fuerit nescio; nihil enim scripti. de Menedemo probe. Quintus certe ea dictitat quae scribis. consilium meum a te probari quod ea non scribam quae tu a me postularis facile patior, multoque magis id probabis, si orationem eam de qua hodie ad te scripsi legeris. quae de legionibus scribis, ea vera sunt. sed non satis hoc mihi videris tibi persuasisse qui de Buthrotiis nostris per senatum speres confici posse quod puto. tantum enim video, non videmur esse victuri, sed, ut jam nos hoc fallat, de Buthroto te non fallet.

[3] de Octavi contione idem sentio quod tu, ludorumque ejus apparatus et Matius ac Postumus mihi procuratores non placent; Saserna collega dignus. sed isti omnes, quem ad modum sentis, non minus otium timent quam nos arma. Balbum levari invidia per nos velim, sed ne ipse quidem id fieri posse confidit. itaque alia cogitat.

[4] quod prima disputatio Tusculana te confirmat sane gaudeo; neque enim ullum est perfugium aut melius aut paratius. Flamma quod bene loquitur non moleste fero. Tyndaritanorum causa, de qua causa laborat, quae sit ignoro. hos tamen . . . . Penteloipon movere ista videntur in primis erogatio pecuniae. de Alexione doleo, sed quoniam inciderat in tam gravem morbum, bene actum cum illo arbitror. quos tamen secundos heredes scire velim et diem testamenti.


380(15.3)
Scr. in Arpinati xi K. Jun. an. 44(§1)
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年五月二十二日、アルピヌム
キケロよりアッティクスへ

[1] Undecimo Kal. accepi in Arpinati duas epistulas tuas, quibus duabus meis respondisti. Vna erat xv Kal., altera xii data. ad superiorem igitur prius. accurres in Tusculanum, ut scribis; quo me vi Kal. venturum arbitrabar. quod scribis parendum victoribus, non mihi quidem cui sunt multa potiora. nam illa quae recordaris Lentulo et Marcello consulibus acta in aede Apollinis, nec causa eadem est nec simile tempus, praesertim cum Marcellum scribas aliosque discedere. erit igitur nobis coram odorandum et constituendum tutone Romae esse possimus. Novi conventus habitatores sane movent; in magnis enim versamur angustiis. sed sunt ista parvi; quin et maiora contemnimus. calvae testamentum cognovi, hominis turpis ac sordidi; tabula Demonici quod tibi curae est gratum. de malo scripsi jam pridem ad Dolabellam accuratissime, modo redditae litterae sint. ejus causa et cupio et debeo.

[2] venio ad propiorem. cognovi de Alexione quae desiderabam. Hirtius est tuus. Antonio, quoniam est, volo pejus esse. de Quinto filio, ut scribis, A. M. C. de patre coram agemus. Brutum omni re qua possum cupio juvare. cuius de oratiuncula idem te quod me sentire video. sed parum intellego quid me velis scribere quasi a Bruto habita oratione, cum ille ediderit. qui tandem convenit? an sic ut in tyrannum jure optimo caesum? multa dicentur, multa scribentur a nobis sed alio modo et tempore. de sella Caesaris bene tribuni; praeclaros etiam xiv ordines! Brutum apud me fuisse gaudeo, modo et libenter fuerit et sat diu.


383(15.5)
Scr. in Tusculano v K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年五月二十七日あるいは二十八日、トゥスクルム
キケローよりアッティクスへ

[1] A Bruto tabellarius rediit; attulit et ab eo et Cassio. consilium meum magno opere exquirunt, Brutus quidem utrum de duobus. O rem miseram! plane non habeo quid scribam. itaque silentio puto me usurum, nisi quid aliud tibi videtur; sin tibi quid venit in mentem, scribe, quaeso.

ブルートゥスのもとから飛脚が、彼とカッシウスの手紙を携えて戻ってきた。彼らは僕の忠告をしきりに求めており、ブルートゥスは二つの選択肢のどちらにすべきか尋ねてきた。ああ、惨めなことだ。僕は何と書くべきか皆目分からない。だから、僕は沈黙を通そうと思う、もし君が何か違うやり方がいいと言うなら別だが。だが、何か思いついたなら、どうか手紙を書いてほしい。

Cassius vero vehementer orat ac petit ut Hirtium quam optimum faciam. sanum putas? γναφεύς ἄνθρακας. epistulam tibi misi.

カッシウスはヒルティウスをできるだけよき人にするようにと僕に強く求めている。正気だと思うかね。黒人を洗っても白くはならない。彼の手紙を君に送る。

[2] Ut tu de provincia(任務) Bruti et Cassi per senatus consultum, ita scribit et Balbus et Oppius. Hirtius quidem se afuturum (etenim jam in Tusculano est) mihique ut absim vehementer auctor est, et ille quidem periculi causa quod sibi etiam fuisse dicit, ego autem, etiam ut nullum periculum sit, tantum abest ut Antoni suspicionem fugere curem ne videar ejus secundis rebus non delectari, ut mihi causa ea sit cur Romam venire nolim ne illum videam.

ブルートゥスとカッシウスの任地については、君と同様にバルブスとオッピウスも、元老院決議で決定されるべきだと書いてきた。ヒルティウスは、自分は欠席するつもりだと言い(彼はもうトゥスクルムの別荘にいるのだ)、僕にも欠席するように強く勧めている。彼はすでに彼自身の身にもふりかかったという危険を理由に挙げている。だが、僕の方は、何の危険もないとしてもローマへは行きたくない。理由はもっぱらアントニウスに会いたくないからで、彼の成功を喜んでいないと彼に思われたくないからではない。

[3] Varro autem noster ad me epistulam misit sibi a nescio quo missam (nomen enim delerat);

ところで、われらのウァッローが、ある人物から彼に届いた手紙(その人の名前は削ってある)を僕に送ってきた。

in qua scriptum erat veteranos eos qui rejiciantur (nam partem esse dimissam(解散)) improbissime loqui, ut magno periculo Romae sint futuri qui ab eorum partibus dissentire videantur.

それによると、約束履行を延期された古参兵たち(すでに除隊になった者も一部含まれている)が不穏きわまりないことを言っており、彼らと対立する側に立つと思われる者にとってはローマは大いに危険になりつつあるという。

quis porro noster itus, reditus, vultus, incessus inter istos? quod si, ut scribis, L. Antonius in D. Brutum, reliqui in nostros, ego quid faciam aut quo me pacto geram? mihi vero deliberatum est, ut nunc quidem est, abesse ex ea urbe in qua non modo florui(完) cum summa verum etiam servivi(隷属する) cum aliqua dignitate; nec tam statui(決める) ex Italia exire, de quo tecum deliberabo, quam istuc(そちらへ) non venire.

僕はこんな者たちの間をどう行き帰りし、どんな表情と態度を示せばいいのか。だが、もし君の手紙にあるようにルキウス・アントニウスがデキムス・ブルートゥスを、また他の連中がわれらの友人たちを攻撃したなら、僕は何を行い、どうふるまうべきだろうか。現状のままでは、ローマから離れていようと僕は決心した。ローマでかつて僕は、全盛時にはこの上ない威厳に輝き、隷属の時にもいくらかの威厳は失わなかったのだが。しかし、ローマへ行かないことは決意したが、イタリアを離れることまでは決意できずにいる。それはまた君と相談したいと思う。


384(15.7)
Scr. in Tusculano v aut iv K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年九月二十八日あるいは二十九日、トュスクルム
キケロよりアッティクスへ

Gratum quod mihi epistulas; quae quidem me delectarunt, in primis Sexti nostri. dices, 'quia te laudat.' puto mehercule id quoque esse causae, sed tamen etiam ante quam ad eum locum veni, valde mihi placebat cum sensus ejus de re publica cum tum scribendi. Servius(セルウィウス・スルピキウス・ルフス) vero pacificator(和平調停役) cum librariolo suo videtur obisse legationem et omnis captiunculas pertimescere. debuerat autem non 'ex jure manum consertum' sed quae sequuntur; tuque scribes.


385(15.8)
Scr. in Tusculano prid. K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年五月三十一日、トゥスクルム
キケロよりアッティクスへ

[1] Post tuum discessum binas a Balbo (nihil novi) itemque ab Hirtio, qui se scribit vehementer offensum esse veteranis. exspectat animus quidnam agam de K. [Mart.]. misi igitur Tironem et cum Tirone pluris quibus singulis, ut quidque accidisset, dares litteras, atque etiam scripsi ad Antonium de legatione, ne, si ad Dolabellam solum scripsissem, iracundus homo commoveretur. quod autem aditus ad eum difficilior esse dicitur, scripsi ad Eutrapelum ut is ei meas litteras redderet; legatione mihi opus esse. honestior est votiva, sed licet uti utraque.

[2] de te, quaeso, etiam atque etiam vide. velim possis coram; si minus [possis], litteris idem consequemur. Graeceius ad me scripsit C. Cassium sibi scripsisse homines comparari qui armati in Tusculanum mitterentur. id quidem mihi videbatur ; sed cavendum tamen ut ille quae plures videndae. sed aliquid crastinus dies ad cogitandum nobis dare .


386(15.6)
Scr. in Tusculano vi K. Jun. vesperi an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年六月二日(?)トゥスクルム
キケロよりアッティクスへ(ヒルティウスを味方にする工作)

[1] Cum ad me Brutus noster scripsisset et Cassius, ut Hirtium, qui adhuc bonus(共和派) fuisset meliorem facerem. quem adhuc bonum fuisse sciebam, neque eum confidebam fore mea auctoritate meliorem; (Antonio est enim fortasse iratior, causae vero amicissimus),

​僕たちのブルートゥスとカッシウスが僕に手紙を書いてきて、これまで(僕たちの側に)好意的であったヒルティウスを、さらに味方として引き込んでほしいと頼んできた。僕は彼がこれまで好意的であったことは知っていたが、僕の影響力ぐらいで彼がこれ以上こちら側の陣営に傾いてくれるとは到底思えなかった。というのも、ヒルティウスはアントニウスには腹を立てているかもしれないが、カエサル派の大義に対しては、極めて忠実な男だからだ。

tamen ad eum scripsi eique dignitatem Bruti et Cassi commendavi(よろしく頼む). ille quid mihi rescripsisset scire te volui, si forte(ひょっとして) idem tu quod ego existimares, istos etiam nunc vereri ne forte isti nostri plus animi habeant quam habent.

それでも僕は、一応彼に手紙を送り、ブルートゥスとカッシウスの立場を守ってくれるようよろしく頼んでおいた。彼が僕にどのような返事をよこしたかを君にも知ってもらいたい。ひょっとすると君も、僕と同じように考えるのではないだろうか。つまり、彼らカエサル派の連中は、僕たちのあの男たち(ブルートゥスら)が、現実に持っている以上の闘志を今なお内に秘めているのではないかと、怯えているのではないかということだ。

HIRTIVS CICERONI SVO SAL.

「ヒルティウスより友人キケローへ

[2] Rurene jam redierim, quaeris. an ego, cum omnes caleant, ignaviter(呑気に) aliquid faciam? etiam ex urbe sum profectus; utilius enim statui abesse. has tibi litteras exiens in Tusculanum scripsi. noli autem me tam strenuum putare ut ad Nonas recurram.

「もう別荘からローマへ戻ったのか、とあなたはお尋ねです。誰もが皆、政治の熱にのぼせ上がっている時に、僕だけ不用意に動くような真似をするでしょうか。僕はローマへ戻ったものの、再びローマを離れるところです。僕はいない方が得策だと考えたからです。この手紙は、トゥスクルムの別荘に向けて出立する間際に書いています。でも、五日までにまた戻って来るほど僕が政治に熱心だとは思わないでください。

nihil enim jam video opus esse nostra cura, quoniam praesidia sunt in tot annos provisa. Brutus et Cassius utinam quam facile a te de me impetrare possunt ita per te exorentur(受 説き伏せる) ne quod calidius(激しい) ineant(着手) consilium!

「というのは、カエサルによってすでに何年も先までの国家の防壁が用意されているのですから、いま僕が余計な心配をする必要は何一つないと思います。ブルートゥスとカッシウスは、彼らがあなたの協力をいとも簡単に取り付けられたのですから、どうかあなたが彼らを説得して、これ以上過激な企てに走らぬようにしていただきたいのです。

[3] Cedentis enim haec ais scripsisse--quo aut qua re? Retine, obsecro te, Cicero, illos et noli sinere(放置する) haec omnia perire, quae funditus me dius fidius rapinis, incendiis, caedibus pervertentur(未).

「彼らがそのような手紙を書いてきたのは去る間際だったとのことですが、それはどこへ、また何のために去るというのでしょうか。キケロよ、どうかお願いです、彼らを引きとめてください。そしてこの国のすべてを滅び去るのを放置しないでください。そんなことになれば、この国は、誓って言いますが、略奪と放火と殺戮によって根こそぎ覆されてしまうでしょう。

tantum si quid timent caveant, nihil praeterea(それ以上) moliantur. non medius fidius acerrimis consiliis plus quam etiam inertissimis, dum modo diligentibus, consequentur(未).

「何か彼らが恐れていることがあるなら、ただ自衛のために警戒するだけにしていただきたい。それ以上には何も企てないでほしいのです。神に誓って言いますが、どれほど過激な策に打って出たところで、ただ慎重でありさえすればよいという何もしない策を取った場合以上の成果など、彼らが手に入れられるわけがないのです。

haec enim quae fluunt per se diuturna non sunt; in contentione praesentis(複対) ad nocendum habent viris. quid speres de illis in Tusculanum ad me scribe.

現在の体制はそれ自体流動的なもので長続きはしないとしても、いざ争いとなれば、カエサル派の軍事力は彼らを痛めつけるだけの力はもっています。彼らのことでどんな見込みを持っているのか、トゥスクルムの僕の別荘へお手紙をください」


[4] habes Hirti epistulam. cui rescripsi nil illos calidius cogitare idque confirmavi. hoc qualecumque esset te scire volui.

これがヒルティウスからの手紙だ。これに対して僕は彼らは何もそう過激なことは考えていないと答え、それを請けあった。このやり取りについて、その中身はどうあれ、君に知っておいてもらいたかったのだ。

obsignata(封印) jam Balbus ad me Serviliam redisse, confirmare(断言) non discessuros. nunc exspecto a te litteras.

すでにこの手紙を封印をしたあとで、ローマのバルブスから手紙が来た。ブルートゥスの母のセルウィリアがラヌウィウ厶からローマに戻ってきて、彼ら(ブルートゥスとカッシウス)はイタリアを去ることはないと断言したとのことだ。いまは君からの手紙を待っている。


389(15.11)
Scr. in Antiati a.d. vi Id. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.


[1] Antium veni a.d. vi Idus. Bruto jucundus noster adventus. deinde multis audientibus, Servilia, Tertulla, Porcia, quaerere quid placeret. aderat etiam Favonius. ego quod eram meditatus in via suadere ut uteretur Asiatica curatione frumenti; nihil esse jam reliqui quod ageremus nisi ut salvus esset; in eo etiam ipsi rei publicae esse praesidium. quam orationem cum ingressus essem, Cassius intervenit. ego eadem illa repetivi. hoc loco fortibus sane oculis Cassius (Martem spirare diceres) se in Siciliam non iturum. 'egone ut beneficium accepissem contumeliam?' 'quid ergo agis?' inquam. at ille in Achaiam se iturum. 'quid tu' inquam 'Brute?' 'Romam,' inquit 'si tibi videtur.' 'mihi vero minime; tuto enim non eris.' 'quid? si possem esse, placeretne?' 'atque ut omnino neque nunc neque ex praetura in provinciam ires; sed auctor non sum ut te urbi committas.' dicebam ea quae tibi profecto in mentem veniunt cur non esset tuto futurus.

[2] Multo inde sermone querebantur atque id quidem Cassius maxime, amissas occasiones Decimumque graviter accusabant. ego negabam oportere praeterita, assentiebar tamen. cumque ingressus essem dicere quid oportuisset, nec vero quicquam novi sed ea quae cottidie omnes, nec tamen illum locum attingerem, quemquam praeterea oportuisse tangi, sed senatum vocari, populum ardentem studio vehementius incitari, totam suscipi rem publicam, exclamat tua familiaris, 'hoc vero neminem umquam audivi!' ego me repressi. sed et Cassius mihi videbatur iturus (etenim Servilia pollicebatur se curaturam ut illa frumenti curatio de senatus consulto tolleretur), et noster cito dejectus est de illo inani sermone velle esse dixerat. constituit igitur ut ludi absente se fierent suo nomine. proficisci autem mihi in Asiam videbatur ab Antio velle.

[3] Ne multa, nihil me in illo a itinere praeter conscientiam meam delectavit. non enim fuit committendum ut ille ex Italia prius quam a me conis ventus esset discederet. hoc dempto munere amoris atque offici sequebatur, ut mecum ipse, 'ἡ δεῦρ᾽ ὁδός σοι τί δύναται νῦν, θεοπρόπε;' prorsus dissolutum offendi navigium vel potius dissipatum. nihil consilio, nihil ratione, nihil ordine. itaque etsi ne antea quidem dubitavi, tamen nunc eo minus evolare hinc idque quam primum, 'ubi nec Pelopidarum facta neque famam audiam.'

[4] et heus tu! ne forte sis nescius, Dolabella me sibi legavit a.d. iii Nonas. id mihi heri vesperi nuntiatum est. votiva ne tibi quidem placebat; etenim erat absurdum, quae si stetisset res publica vovissem, ea me eversa illa vota dissolvere. et habent, opinor, liberae legationes definitum tempus lege Julia nec facile addi potest. aveo genus legationis ut, cum velis, introire exire liceat; quod nunc mihi additum est. bella est autem huius juris quinquenni licentia. quamquam quid de quinquennio cogitem? contrahi mihi negotium videtur. sed blasfhma mittamus.


390(15.12)
Scr. in Antiati v aut iv Id. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年六月九日頃、アストゥラ(?)
キケロよりアッティクスへ

[1] Bene mehercule de Buthroto. at ego Tironem ad Dolabellam cum litteris, quia jusseras, miseram. quid nocet? de nostris autem Antiatibus satis videbar plane scripsisse, ut non dubitares quin essent otiosi futuri usurique beneficio Antoni contumelioso. Cassius frumentariam rem aspernabatur; eam Servilia sublaturam ex senatus consulto se esse dicebat. noster vero kai mala semnwj in Asiam, postea quam mihi est assensus tuto se Romae esse non posse (ludos enim absens facere malebat), statim ait se iturum simul ac ludorum apparatum iis qui curaturi essent tradidisset. navigia colligebat; erat animus in cursu. interea in isdem locis erant futuri.

[2] Brutus quidem se aiebat Asturae. L. quidem Antonius liberaliter litteris sine cura me esse jubet. habeo unum beneficium, alterum fortasse, si in Tusculanum venerit. O negotia non ferenda! quae feruntur tamen. Twnde ai)tian twn Broutwn tij exei. in Octaviano, ut perspexi, sa tis ingeni, satis animi, videbatur que erga nostros h(rwaj ita fore ut nos vellemus animatus. sed quid aetati credendum sit, quid nomini, quid hereditati, quid kathxhsei , magni consili est vitricus quidem nihil censebat; quem Asturae vidimus. sed tamen alendus est et, ut nihil aliud, ab Antonio sejungendus. Marcellus praeclare, si praecipit nostro nostri . cui quidem ille deditus mihi videbatur. Pansae autem et Hirtio non nimis credebat. bona indoles, ean diameinh? .


408(15.29)
Scr. in Formiano prid. Non. Quint. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年七月六日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Bruti ad te epistulam misi. di boni, quanta amhxania ! cognosces cum legeris. de celebratione ludorum Bruti tibi assentior. ad M. Aelium nullus tu quidem domum sed sicubi inciderit. de Tulliano semisse M. Axianum adhibebis, ut scribis. quod cum Cosano egisti, optime. quod non solum mea verum etiam tua re me expedis, gratum. legationem probari meam gaudeo. quod promittis di faxint! quid enim mihi meis jucundius? sed istam quam tu excipis metuo. Brutum cum convenero, 8perscribam omnia. de Planco et Decimo sane velim. Sextum scutum abicere nolebam. de mundo, si quid scies.

[2] rescripsi ad omnia tua; nunc nostra accipe. Quintus filius usque Puteolos (mirus civis, ut tu Favonium Asinium dicas) et quidem duas ob causas,et ut mecum et ut speisasqai vult cum Bruto et Cassio. sed tu quid ais? scio enim te familiarem esse Othonum. ait hic sibi Juliam ferre; constitutum enim esse discidium. quaesivit ex me pater qualis esset fama. dixi nihil sane me audisse (nesciebam enim cur quaereret) nisi de ore et patre. sed quorsus?' inquam. at ille filium velle. tum ego, etsi ebdeluttomhn , tamen negavi probabilia esse vera. Skopoj (hoc est enim) huic nostro nihil praebere, illa autem ou) para touto . ego tamen suspicor hunc, ut solet, alucinari. sed velim quaeras (facile autem potes) et me certiorem.

[3] obsecro te, quid est hoc? signata jam epistula Formiani qui apud me cenabant Plancum se aiebant hunc Buthrotium pridie quam hoc scribebam, id est III non., vidisse demissum, sine phaleris; servulos autem dicere eum et agripetas ejectos a Buthrotiis. macte! sed, amabo te, perscribe mihi totum negotium.

M. TVLLI CICERONIS EPISTULARUM AD ATTICUM

LIBER SEXTVS DECIMVS



409(16.1)
Scr. in Puteolano vi Id. Quint. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年七月八日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ

[1] Nonis Quintilibus veni in Puteolanum. postridie iens ad Brutum in Nesidem haec scripsi. sed eo die quo veneram cenanti Eros tuas litteras. itane? NONIS IVLIIS? di hercule istis! sed stomachari totum diem licet. quicquamne turpius quam Bruto IVLIIS? redeo ad meum igitur 'et' ewmen ;' nihil vidi.

[2] sed quid est, quaeso, quod agripetas Buthroti concisos audio? quid autem Plancus tam cursim (ita enim inaudiebam) diem et noctem? sane cupio scire quid sit.

[3] meam profectionem laudari gaudeo. videndum est ut mansio laudetur. Dymaeos agro pulsos mare infestum habere nil mirum. )En o(moploia? Bruti videtur aliquid praesidi esse, sed, opinor, minuta navigia. sed jam sciam et ad te cras.

[4] de Ventidio panikon puto. de Sexto pro certo habebatur ad arma. quod si verum est, sine bello civili video serviendum. quid ergo? ad Kal. Jan. in Pansa spes? Lhroj poluj in vino et in somno istorum.

[5] de c_c_x_ optime. Ciceronis rationes explicentur. Ovius enim recens. is multa quae vellem, in iis ne hoc quidem malum in mandatis si habunde HS L_X_X_I_I_ satis esse, affatim prorsus, sed Xenonem perexigue et glisxrwj praebere [id est minutatim]. quod plus permutasti quam ad fructum insularum, id ille annus habeat in quem itineris sumptus accessit. hinc ex Kal. Apr. ad HS L_x_x_x_ accommodetur. nunc enim insulae tantum. videndum enim est quid, cum Romae erit. non enim puto socrum illam ferendam. Pindaro de Cumano negaram.

[6] nunc cuius rei causa tabellarium miserim accipe. Quintus filius mihi pollicetur se Catonem. egit autem et pater et filius ut tibi sponderem sed ita ut tum crederes cum ipse cognosses. huic ego litteras ipsius arbitratu dabo. eae te ne moverint. has scripsi in eam partem ne me motum putares. di faxint ut faciat ea quae promittit! commune enim gaudium. sed ego--nihil dico amplius. is hinc vii Idus. ait enim attributionem in Idus, se autem urgeri acriter. tu ex meis litteris quo modo respondeas moderabere. plura, cum et Brutum videro et Erotem remittam. Atticae meae excusationem accipio eamque amo plurimum; cui et Piliae salutem.


411(11.XXI.)
Scr. Romae prid. Nonas Junias an. 43.
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.

四三年六月四日、ローマ
マルクス・キケロより将軍、予定執政官デキムス・ブルートゥスへ

[1] Di isti Segulio male faciant, homini nequissimo omnium, qui sunt, qui fuerunt, qui futuri sunt! quid? tu illum tecum solum aut cum Caesare? qui neminem praetermiserit, quicum loqui poterit, cui non eadem ista dixerit. Te tamen, mi Brute, sic amo, ut debeo, quod istud quidquid esset nugarum me scire voluisti; signum enim magnum amoris dedisti. Nam, quod idem Segulius, veteranos queri, quod tu et Caesar in decemviris non essetis, utinam ne ego quidem essem! quid enim molestius? Sed tamen, cum ego sensissem de iis, qui exercitus haberent, sententiam ferri oportere, iidem illi, qui solent, reclamarunt: itaque excepti etiam estis me vehementer repugnante. Quocirca Segulium negligamus, qui res novas quaerit, non quo veterem comederit?nullam enim habuit?, sed hanc ipsam recentem novam devoravit. Quod autem scribis te, quod pro te ipso non facias, id pro me facere, ut de me timeas aliquid, omni te, vir optime mihique carissime Brute, de me metu libero; ego enim, quae provideri poterunt, non fallar in iis, quae cautionem non habebunt, de iis non ita valde laboro; sin enim impudens, si plus postulem, quam homini a rerum natura tribui potest. Quod mihi praecipis, ut caveam, ne timendo magis timere cogar, et sapienter et amicissime praecipis; sed velim tibi persuadeas, cum te constet excellere hoc genere virtutis, ut numquam extimescas, numquam perturbere, me huic tuae virtuti proxime accedere; quam ob rem nec metuam quidquam et cavebo omnia. Sed vide, ne tua jam, mi Brute, culpa futura sit, si ego quidquam timeam; tuis enim opibus et consulatu tuo, etiamsi timidi essemus, tamen omnem timorem abjiceremus, praesertim cum persuasum omnibus esset mihique maxime a te nos unice diligi. Consiliis tuis, quae scribis de quattuor legionibus deque agris assignandis ab utroque vestrum, vehementer assentior: itaque, cum quidam de collegis nostris agrariam curationem ligurrirent, disturbavi rem totamque vobis integram reservavi. Si quid erit occultius et, ut scribis, magis reconditum, meorum aliquem mittam, quo fidelius ad te litterae perferantur. Pr. Non. Jun.


413(16.3)
Scr. in Pompeiano xvi K. Sext. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年七月十七日、ポンペイ
キケロよりアッティクスへ(ギリシヤへの逃避行に向かう)

[1] Tu vero sapienter (nunc demum enim rescribo iis litteris quas mihi misisti convento Antonio Tiburi) sapienter igitur quod manus dedisti(降伏) quodque etiam ultro gratias egisti.

君のやり方は実に賢明だったよ。(ティブルでアントニウスと面会したという)君からの手紙に、今になってようやく返事を書いているわけだが、いやはや、君がアントニウスに折れて従い、そればかりか自分から進んでお礼を言ったのは(=アッティクスの財産であるアルバニアのブトロトゥムに対するカエサルによる没収命令を取り消してもらった)、本当に、実にもっともな英断だった。

certe enim, ut scribis, deseremur ocius a re publica quam a re familiari.

だって確かに、君が手紙に書いているように、僕たちは共和国は失ったとしても個人の財産は残るんだからね。

quod vero scribis te magis et magis delectare 'O Tite, si quid,' auges(増やす) mihi scribendi alacritatem. quod Erotem non sine munusculo(贈り物) exspectare te dicis, gaudeo non fefellisse eam rem opinionem tuam; sed tamen idem σύνταγμα misi ad te retractatius(修正された) et quidem ἀρχέτυπον ipsum crebris locis inculcatum(挿入) et refectum(回復).

それにしても、あの『おお、ティトゥス(=アッティクスの名前)よ、もし私が……』という(エニウスの詩を引用した僕の新作『老年について』)冒頭部を、君がますます気に入ってくれていると書いてあるのを見て、僕の執筆意欲はいよいよ燃え上がってきたよ。君が「エロス(キケロの秘書)がきっと手土産(412番にある『栄光について』とする説がある)を携えて戻ってくるだろう」と待っていたそうだが、その期待を裏切らずに済んで良かった。とはいえ、その同じ論文を、さらに細かく推敲し、実に多くの箇所に加筆や修正を詰め込んだ決定版の自筆原稿そのものを君に送ったのだ。

hunc tu tralatum in macrocollum(大判のパピルス) lege arcano(こっそり) convivis(会食仲間) tuis sed, si me amas, hilaris(陽気な) et bene acceptis(もてなす), ne in me stomachum(不機嫌) erumpant(ぶちまける) cum sint tibi irati.

だから君は、これを上等な大型パピルスに清書させた上で、晩餐会の客たちに密かに読んで聞かせてやっておくれ。ただし、もし僕のことを思ってくれるなら、客たちがご馳走をたっぷりと堪能して、すっかり上機嫌になっている時を見計らってくれよ。そうでないと、彼らは(アントニウスに降伏した)君に対してへそを曲げているところなのだから、その怒りの矛先を僕の作品に向けてぶちまけられてはかなわないからね。

[2] de Cicerone velim ita sit ut audimus. de Xenone coram cognoscam; quamquam nihil ab eo arbitror neque indiligenter neque illiberaliter. de Herode faciam ut mandas et ea quae scribis ex Saufeio et e Xenone cognoscam.

息子のキケロについては、僕たちの耳に入っている(元気にやっているという)噂通りであってほしいと切に願うよ。クセノン(アッティクスの現地の窓口)の件については、いずれ直接会って確かめるつもりだ。もっとも、彼が不誠実なことや、自由人にふさわしくないケチな真似をするとは露ほども思っていないけれどね。家庭教師のヘロデスの件は君の言いつけ通りにするよ。君が手紙に書いてくれた件については、サウフェイウス(エピクロス派哲学者)やクセノン(哲学者?)から事情を聞いて確かめてみることにする。

de Quinto filio gaudeo tibi meas litteras(409) prius a tabellario(飛脚) meo quam ab ipso(410) redditas; quamquam te nihil fefellisset(誤らせる). verum tamen--.

​甥のクィントゥスの件については、彼本人が君のところに届ける手紙より、僕の配達人の手で届けられた手紙が先だったそうで、本当にホッとしたよ。もっとも、手紙が先についていようがいまいが、君があの男の本性を見誤るようなことは絶対になかっただろうけれどね。それはそうなのだが……。

sed exspecto quid ille tecum, quid tu vicissim(逆に), nec dubito quin suo more uterque. sed eas litteras Curium mihi spero redditurum. qui quidem etsi per se est amabilis a meque diligitur, tamen accedet magnus cumulus(追加) commendationis tuae.

​それにしても、彼が君にどんな話を切り出して、それに対して君が今度はどう言い返すのか、僕は報告を楽しみに待っている。まあ、二人とも「お決まりのやり方」でやり合うだろうということは、今から目に見えているけれどね。その君からの手紙は、クリウス(ギリシヤ在住の実業家)が(パトライに着く)僕に届けてくれるだろうと期待している。クリウスは彼自身、本当に愛すべき男だし僕も大好きな友人だが、そこに君からの彼への推薦が加われば、いよいよこれ以上の喜びはないよ。

[4] litteris tuis satis responsum est; nunc audi(命) quod, etsi intellego scribi necesse non esse, scribo tamen.

​君の手紙には十分に返事を書いた。ここからは、わざわざ手紙に書くほどのことではないと分かってはいるのだが、それでも書かずにいられない僕の本音を聞いておくれ。

multa me movent(悩ます) in discessu(出発), in primis mehercule quod dijungor a te. movet etiam navigationis labor alienus(相応しくない) non ab aetate solum nostra verum etiam a dignitate tempusque discessus(属) subabsurdum.

この旅立ちにあたって、多くのことが僕の心を重くさせている。だが、何よりも本当に、君と離れ離れにならなければならないという事実が、一番せつない。また、あの過酷な航海の苦労というのも、僕のこの年齢にはもちろんのこと、僕のこれまでの元執政官という社会的地位から言っても、およそふさわしくないもので、気が滅いるよ。それに、そもそもこの時期に国を離れるということ自体、どこか滑稽で、的外れなことのように思えてならないのだ。

relinquimus enim pacem ut ad bellum revertamur, quodque temporis in praediolis(農場) nostris et belle aedificatis et satis amoenis(心地良い) consumi potuit, in peregrinatione consumimus.

というのは、僕はわざわざ戦乱の地へと舞い戻るために(キケロは東方へ三度旅している)、この平和を後にしようとしているのだからね。そして、見事に建てられ、なかなかに居心地の良い僕たちのあの愛すべき別荘地で、心ゆくまで費やされることもできたはずの貴重な時間を、僕は今、この海外旅行(あてのない逃避行)の中で浪費するのだ。

consolantur haec: aut proderimus(>prosum) aliquid Ciceroni aut quantum profici possit judicabimus. deinde tu jam, ut spero et ut promittis, aderis(>assum). quod quidem si acciderit, omnia nobis erunt meliora.

とはいえ、次のような事が、僕の心を慰めてくれている。つまり、アテナイへ行けば息子のキケロに多少なりとも良い影響を与えられるだろうし、そうでなくとも、どれほど彼の学業の役に立ってやれるかを、この目でしっかりと見定められるだろうということだ。​それに何より、僕の期待通り、そして君の約束通り、間もなく君も現地に駆けつけてくれるのだろう。そのことさえ実現すれば、僕たちにとってすべての状況は、いよいよ良くなっていくはずだからね。

[5] maxime autem me angit ratio reliquorum(債権) meorum; quae quamquam explicata(処理) sunt, tamen, quod et Dolabellae nomen in his est et ex attributione(割り当て) mihi nomina ignota(知らない), conturbor, nec me ulla res magis angit ex omnibus.

しかし、今何よりも僕を悩ませ、不安に陥れているのは、僕の残された財政のことなのだ。一応の目処は立っているものの、それでも僕は狼狽している。というのも、その未清算リストの中にはドラベッラの債権が含まれているし、おまけに彼からの振替決済で回されてきた他の債務者たちの名前が、僕には全く見知らぬ者ばかりだからだ。あらゆることの中で、これほど僕をハラハラさせている問題はない。

itaque non mihi videor errasse quod ad Balbum scripsi apertius ut, si quid tale accidisset ut non concurrerent(辻褄が合う) nomina, subveniret meque tibi etiam mandasse(指示) ut, si quid ejus modi accidisset, cum eo communicares. quod facies, si tibi videbitur, eoque magis, si proficisceris in Epirum.

だからこそ、僕はバルブスに対して、「もし万が一、予定していた債権の回収が期日通りにいかず、お金の辻褄(債権回収と支払い)が合わなくなるような事態が起きたら、資金を融通して助けてほしい。もしそのような事態が起きたら、彼と密に連絡を取り合って対処してほしいと、君にもあらかじめお願いしておいた」と、かなり率直に手紙に書いておいたのは、間違っていなかったと思っている。君も都合がつくなら、ぜひそのように取り計らってほしい。特に、君がこれからエペイロスへ旅立とうとしているのなら、なおさら手を打って置いてほしいのだ。

[6] haec ego conscendens(船に乗る) e Pompeiano tribus actuariolis(小舟) decemscalmis(十櫂の). Brutus erat in Neside etiam nunc, Neapoli Cassius.

​僕は、十の櫂を備えた三隻の快速小舟に乗り込み、ポンペイの別荘を後にしながら、この手紙を書いている。ブルートゥスは今なおネシス島(ナポリ湾)の別荘に滞在しており、カッシウスはナポリの別荘にいる。

Ecquid amas Deiotarum et non amas Hieram? qui, ut Blesamius scripsit ad me, cum ei praescriptum(命令) esset ne quid sine Sesti nostri sententia ageret, neque ad illum neque ad quemquam nostrum rettulit.

​ところで、君は一体、デイオタルス(ガラテア王)を愛しつつ、あのヒエラス(ディオタルスの代理人)が嫌いになれるかい。もう一人の代理人ブレサミウスが僕に手紙で教えてくれたのだが、ヒエラスの奴は、僕たちのプブリウス・セスティウスの承認なしには何事も行ってはならないとあらかじめ厳命されていたにもかかわらず、そのセスティウスにも、また僕たちローマのパトロンの誰のところへも、一切の報告も相談もなしに勝手に動きおったのだ(カエサルに奪われたデイオタルスの領土を回復するためフルウィアに金を払った。366番、ピリッピカ2.95)。

Atticam nostram cupio absentem suaviari(キスする>suavior). ita mi dulcis salus(挨拶) visa est per te missa ab illa. referes(grates) igitur ei plurimam itemque Piliae(アッティクスの妻) dicas velim.

​離れてはいるけれど、僕たちの愛しいアッティカちゃんにキスをしてあげたいものだ。君を通じて彼女が届けてくれたあの愛らしい挨拶は、僕にとってそれほどまでに温かく、心に染みるものだったのだから。だから、彼女に僕からのあふれんばかりの挨拶を返し、伝えておいておくれ。また同様に、奥方のピリアさんにもよろしく伝えてもらえると嬉しい。


414(16.6)
Scr. Vibone viii K Sext an. 44
CICERO ATTICO SAL.

[1] Ego adhuc (perveni enim Vibonem ad Siccam) magis commode quam strenue navigavi; remis enim magnam partem, prodromi nulli. illud satis opportune, duo sinus fuerunt quos tramitti oporteret, Paestanus et Vibonensis. utrumque pedibus aequis tramisimus. veni igitur ad Siccam octavo die e Pompeiano, cum unum diem Veliae constitissem; ubi quidem fui sane libenter apud Thalnam nostrum nec potui accipi, illo absente praesertim, liberalius. viiii Kal. igitur ad Siccam. ibi tamquam domi meae scilicet. itaque obduxi posterum diem. sed putabam, cum Regium venissem, fore ut illic 'dolixon ploon o(rmainontej cogitaremus corbitane Patras an actuariolis ad Leucopetram Tarentinorum atque inde Corcyram et, si oneraria, statimne freto an Syracusis. hac super re scribam ad te Regio.

[2] mehercule, mi Attice, saepe mecum, H( deur' o(doj soi ti dunatai; cur ego tecum non sum? cur ocellos Italiae, villulas meas, non video? sed id satis superque tecum me non esse, quid fugientem? periculumne? at id nunc quidem, nisi fallor, nullum est. ad ipsum enim revocat me auctoritas tua; scribis enim in caelum ferri profectionem meam sed ita si ante K. Januar. redeam; quod quidem certe enitar. malo enim vel cum timore domi esse quam sine timore Athenis tuis. sed tamen perspice quo ista vergant mihique aut scribe aut, quod multo malim, affer ipse. haec hactenus.

[3] illud velim in bonam partem accipias me agere tecum quod tibi maiori curae sciam esse quam ipsi mihi. nomina mea, per deos, expedi, exsolve. bella reliqua reliqui; sed opus est diligentia coheredibus pro Cluviano Kal. Sextil. persolutum ut sit. Cum Publilio quo modo agendum sit videbis. non debet urgere, quoniam jure non utimur. sed tamen ei quoque satis fieri plane volo. Terentiae vero quid ego dicam? etiam ante diem, si potes. quin si, ut spero, celeriter in Epirum, hoc quod satis dato debeo peto a te ut ante provideas planeque expedias et solutum relinquas.

[4] sed de his satis, metuoque ne tu nimium putes. nunc neglegentiam meam cognosce. 'de gloria' librum ad te misi. at in eo prohoemium idem est quod in academico tertio. id evenit ob eam rem quod habeo volumen prohoemiorum. ex eo eligere soleo cum aliquod suggrama institui. itaque jam in Tusculano, qui non meminissem me abusum isto prohoemio, conjeci id in eum librum quem tibi misi. Cum autem in navi legerem academicos, adgnovi erratum meum. itaque statim novum prohoemium exaravi et tibi misi. tu illud desecabis, hoc adglutinabis. Piliae salutem dices et Atticae, deliciis atque amoribus meis.


415(16.7)
Scr. navigans ad Pompeianum xiv K. Sept. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年八月十九日、ポンペイに向かう船上
キケロよりアッティクスへ

[1] VIII Id. Sext.(八月6日) cum a Leucopetra profectus (inde enim tramittebam) stadia circiter ccc processissem, rejectus sum austro(南風) vehementi ad eandem Leucopetram.

八月六日にレウコペトラを出発して(そこからギリシアに渡るつもりだったのだ)約300スタディオンほど進んだところで、激しい南風のために同じレウコペトラに吹き戻された。

ibi cum ventum exspectarem (erat enim villa Valeri nostri, ut familiariter essem et libenter), Regini quidam illustres homines eo venerunt Roma sane recentes, in iis Bruti nostri hospes(客) qui Brutum Neapoli reliquisset.

そこで風を待っていた時、われらの友人ウァレリウスの別荘があって、僕は親しく楽しいもてなしを受けた―――、レギウムの名望ある人々が何人かそこへやって来たが、つい最近ローマから戻ったばかりとのことで、中にはわれらのブルートゥスの客となってネアポリスでブルートゥスと別れてきたという人もいた。

haec afferebant, edictum(布告) Bruti et Cassi, et fore frequentem senatum Kalendis, a Bruto et Cassio litteras missas ad consularis et praetorios, ut adessent rogare.

この人たちが、ブルートゥスとカッシウスの布告のこと、八月一日には元老院は盛会になるだろうこと、ブルートゥスとカッシウスは執政官級と法務官級の人々に出席を要請する書簡を送ったことなどの知らせをもたらしてくれた。

summam spem nuntiabant fore ut Antonius cederet, res conveniret, nostri Romam redirent. addebant etiam me desiderari, subaccusari(苦情を言う).

彼らは、アントニウスが譲歩して妥協が成立し、われらの友人たちがローマに戻れる希望は大いにあると告げた。さらに、僕の不在を惜しみ、非難する向きもあるとも付け加えた。

Quae cum audissem, sine ulla dubitatione(ためらい) abjeci consilium(計画) profectionis(旅立ち) quo mehercule ne antea quidem delectabar.

これらを聞いた時、僕は躊躇なくギリシア行きの計画を放棄した。実を言えば、もともと気の進まぬ計画だったのだ。

[2] lectis vero tuis litteris admiratus equidem sum te tam vehementer sententiam commutasse, sed non sine causa arbitrabar.

しかし、君の手紙を読んで、君がこれほど大きく考えを変えたことに驚いたが、それも理由のないことではないと思う。

etsi, quamvis non fueris suasor et impulsor profectionis meae, at(少なくとも) probator certe fuisti, dum modo Kal. Jan. Romae essem.

とはいえ、君が僕に旅立ちを勧めたり駆り立てたりしなかったとしても、僕が一月一日にローマに戻ってさえいるなら賛成してくれたのは確かだ。

ita fiebat ut, dum minus periculi videretur, abessem, in flammam ipsam venirem.

これはあまり危険とは思えぬ時に去って、火が燃え立ってから戻るということだった。

sed haec, etiam si non prudenter, tamen ἀνεμέσητα(咎はない) sunt, primum quod de mea sententia acta sunt, deinde etiam si te auctore(助言), quid debet qui consilium dat praestare(保証) praeter fidem?

しかし、これは、賢明ではないにしても、非難にはあたらない。なぜなら、第一に、これは僕が自分の考えでしたことであるし、第二に、たとえ君が勧めたとしても、忠告を与える者が保証すべきものは誠意以外に何があろうか。

illud admirari satis non potui quod scripsisti his verbis,

君の手紙の次の言葉には驚きを禁じえなかった。

'bene igitur tu qui εὐθανασίαν(高貴な死), bene! relinque patriam.'

「君は立派な死を云々するが、それでいいんだ。祖国を捨てたまえ。それでいいんだ」と。

an ego relinquebam aut tibi tum relinquere videbar? tu id non modo non prohibebas verum etiam approbabas.

では、僕は祖国を捨てようとしたのか。あるいはあの時、君にはそう見えたのか。君は、それを止めようともしなかったばかりか、賛成さえしたのに。

graviora quae restant: 'velim σχόλιον(ノート) aliquod elimes(磨く) ad me oportuisse te istuc facere.' itane, mi Attice? defensione eget meum factum, praesertim apud te qui id mirabiliter approbasti?

そのあとの言葉はもっとひどい。「君がそうせねばならなかったことの説明を何か小論文に仕上げて僕に送ってくれたまえ」と。そうなのか、アッティクスよ、僕の行動には釈明が必要なのか。とりわけそれにひどく賛成してくれた君相手に。

ego vero istum ἀπολογισμόν συντάξομαι, sed ad eorum aliquem quibus invitis et dissuadentibus profectus sum.

わかったよ、僕は君の言う弁明論をまとめよう。それは僕の旅立ちに反対して思い留まらせようとした人に向けてだ。

etsi quid jam opus est σχολίῳ? si perseverassem, opus fuisset. 'at hoc ipsum(その行動) non constanter.' nemo doctus umquam (multa autem de hoc genere scripta sunt) mutationem consili inconstantiam dixit esse.

そもそも、そんな論文は必要がない。もし僕が旅立ちの計画をやり通していたら、必要だったろう。旅立ちをやめたことを一貫性の欠如というなら分かるが、どんな哲学者も――このテーマについては多くのことが書かれているが――計画の変更を一貫性の欠如だとは言っていない。

[4] deinceps igitur haec, 'nam si a Phaedro nostro esses, expedita excusatio esset; nunc quid respondemus?' ergo id erat meum factum quod Catoni probare non possim? flagiti(破廉恥) scilicet plenum et dedecoris. Utinam a primo ita tibi esset visum! tu mihi, sicut esse soles, fuisses Cato.

それから、君はこう言う、「もし君がエピクロス派の徒なら、言い訳は簡単に見つかったろうに。さて、我々はどう答えたらいい」と。すると、僕の行動はカトには認めてもらえないようなものだったと言うのかね。たしかに、恥ずべき破廉恥な行動だった。君は初めからそう言えばよかったのだ。そうすれば君は、いつものように僕にとってのカトだったろうに。

[5] Extremum illud vel molestissimum: 'nam Brutus noster silet,' hoc est, non audet hominem id aetatis monere. aliud nihil habeo quod ex iis a te verbis significari(意味する) putem, et hercule(確かに) ita est.

最後がいちばん痛烈だ。「われらがブルートゥスは沈黙している」。つまり、彼はこの年齢のわたしに敢えて忠告はしない。君が言いたいのはまさにそういうことだろう。たしかにそのとおりだ。

nam xvi Kal. Sept. cum venissem Veliam, Brutus audivit; erat enim cum suis navibus apud Haletem fluvium citra Veliam mil. pass. III. pedibus ad me statim. di immortales, quam valde ille reditu vel potius reversione mea laetatus effudit illa omnia quae tacuerat! ut recordarer illud tuum. 'nam Brutus noster silet.' maxime autem dolebat me Kal. Sext. in senatu non fuisse. Pisonem ferebat in caelum;

というのは、八月十七日に僕がウェリアに着くと、ブルートゥスはそれを聞きつけた。自分の船団を伴ってウェリアの北3マイルのハレス河口にいたのだ。すぐに歩いて僕に会いに来た。いや、実にもう、彼は僕の帰還、いや、むしろ引き返しをいたく喜んで、それまで黙っていたことをすべて吐露したことだ。それで、君の言う「われらがブルートゥスは沈黙している」を思い出したのだ。彼は僕が八月一日に元老院を欠席したことを何よりも残念がったのだ。そしてピソを天まで褒め上げた。

se autem laetari quod effugissem duas maximas vituperationes, unam, quam itinere faciendo me intellegebam suscipere, desperationis ac relictionis rei publicae (flentes mecum vulgo querebantur quibus de meo celeri reditu non probabam),

それから、僕が二つの大きな非難を(この帰還で)免れるのがうれしいと彼は言った。一つは、僕がこの旅行をすることで被ると理解し始めていた、共和国に絶望して見捨てたという非難であり――僕はすぐ戻るからと言っても分かってくれずに、皆涙を流して僕に抗議していたものだが――、

alteram, de qua Brutus et qui una erant (multi autem erant) laetabantur, quod eam vituperationem effugissem, me existimari ad Olympia.

もう一つの非難は、ブルートゥスとその場にいた大勢の人々が僕が免れるのを喜んでくれたのだが、僕がオリンピックの見に行こうとしていると言う非難だ。

hoc vero nihil turpius rei publicae tempore, sed hoc ἀναπολόγητον. ego vero austro gratias miras qui me a tanta infamia averterit(接完).

たしかに、国がどんな時でもけしからんことだが、いまの状況では弁解の余地はない。僕としては、これほどの不名誉を免れさせてくれた南風には感謝しようがない。

[6] Reversionis has speciosas(立派な) causas habes, justas illas quidem et magnas; sed nulla justior quam quod tu idem aliis litteris, 'provide, si cui quid debetur, ut sit unde par pari respondeam. mirifica enim δυσχρηστία(金融引き締め) est propter metum armorum.'

以上は引き返しの公式な理由だが、たしかに正当で重要なものだ。でも、君がやはり別の手紙で示したこと以上に正当な理由はない、「君が誰かに借金があるなら、僕が対応するから、資金を準備してくれ。戦争への恐れから驚くほどの貸し渋りの状態なのだ」と。

in freto(海峡) medio hanc epistulam legi, ut quid possem providere in mentem mihi non veniret nisi ut praesens me ipse defenderem. sed haec hactenus; reliqua coram.

海峡の真ん中でこの手紙を読んだが、僕自身が現場にいて自分で守る以外にどんな備えができるのか、僕には思いつかなかった。だが、この話はここまでにして、あとは会ってからに。

[7] Antoni edictum legi a Bruto et horum contra scriptum praeclare; sed quid ista edicta valeant aut quo spectent plane non video.

ブルートゥスとカッシウスが送ってくれたアントニウスの布告と、これに対する彼らの見事な返答を読んだ。だが、これらの布告にどういう意味があり、どんな狙いがあるのか、率直に言って分からない。

nec ego nunc, ut Brutus censebat(考える), istuc ad rem publicam capessendam(関わる) venio. quid enim fieri potest? num quis Pisoni est assensus? num rediit ipse postridie? sed abesse hanc aetatem longe a sepulcro negant(許さない) oportere.

それに僕は、ブルートゥスが勧めるように国政に参与すべくローマへ戻るわけではない。だって、何ができよう。誰かがピソを支持したのか。本人は翌日もまた来たのか。だが、この歳になれば、墓からそう遠ざかっていてはならないと言われよう。

[8] sed obsecro te, quid est quod audivi de Bruto? Piliam πειράζεσθαι παραλύσει te scripsisse aiebat. valde sum commotus. etsi idem te scribere sperare melius. ita plane velim et ei dicas plurimam salutem et suavissimae Atticae. haec scripsi navigans cum prope Pompeianum accederem xiiii Kal.

だが、お願いだ、教えてくれ。ブルートゥスから聞いたのだが、いったいどういうことだ。君の妻のピリアが卒中になったと君の手紙にあった、と彼は言っている。僕は驚いている、回復の希望はあると書いてあるとブルートゥスは言うが、ぜひそうあってほしい。そして彼女とかわいい娘アッティカにくれぐれもよろしく言ってほしい。この手紙は、ボンペイの別荘に近づきつつある船上で書いた。十九日


416(15.13)
Scr. in Puteolano viii K Nov. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年十月二五日

キケロよりアッティクスへ(東方でカッシウスが蜂起して共和派の反撃が始まるという希望の書簡)

[1] VIII Kal.(11月1日の8日前) duas a te accepi epistulas. respondebo igitur priori prius. assentior(同意) tibi ut nec duces simus nec agmen(殿) cogamus(集める), faveamus tamen.

十月二十五日に君からの手紙を二通受け取った。だから、まずは古い方の手紙から先に返事を書くことにするよ。(今の政治情勢の中で)僕たちが先頭に立って引っ張るわけでもなく、かといってしんがりを務めて隊列をまとめるわけでもなく、それでもなお共和派を支持していようという君の意見には、まったく同感だ。

orationem tibi misi. ejus custodiendae(キープ) et proferendae(公表) arbitrium(一存) tuum. sed quando illum diem(fore videbo) cum tu (orationem)edendam(公表) putes?

​例の演説原稿を君に送ったよ。それを誰にも見せずに秘匿しておくか、それとも世に出すかは、万事君の判断に任せる。しかし、君が「今こそこれを公表すべきだ」と思えるような日は、一体いつになったらやって来るのだろうね。

[2] indutias(休戦) quas scribis non intellego fieri posse. melior est ἀναντιφωνησία(返済しない), qua me usurum arbitror. quod scribis legiones duas Brundisium venisse, vos omnia prius(scitis). scribes igitur quicquid audieris .

​君が手紙に書いているアントニウスとの一時休戦なんて、どうやって出来るか僕にはさっぱり分からないよ。それよりも、一切の反論をしない「完全な沈黙」を貫く方が上策だ。僕もその手を使うつもりでいる。アントニウスの二つの軍団がブルンディシウムに到着したと君は書いてきているが、ローマにいる君たちの方が、万事いち早く情報を掴んでいるはずだ。だから、どんなことでも耳にしたら、その都度僕に手紙で知らせておくれ。

[3] Varronis διάλογον exspecto. non improbo Ἡρακλείδειον, praesertim cum tu tanto opere delectere; sed quale velis velim scire.

ウァロの対話篇(キケロを主人公にした)を楽しみに待っているよ。ヘラクレイデス風のスタイル(ポントスのヘラクレイデス、偉人たちを登場させる壮大な対話篇)というのも悪くないね。とりわけ君がそれほどまでに気に入っているのだから。だけど、君が具体的にどんなものを望んでいるのか、ぜひ知りたいものだ。

quod ad te antea atque adeo prius scripsi (sic enim mavis), ad scribendum, si licet tibi vere dicere, fecisti me acriorem(精力的). ad tuum enim judicium, quod mihi erat notum, addidisti Peducaei(属) auctoritatem(後押し), magnam eam quidem apud me et in primis gravem. enitar(努力) igitur ne desideres aut industriam meam aut diligentiam.

​君に本音を言うことが許されるなら、僕が以前、いや(君のお好みに合わせるなら)先に手紙に書いておいた通り、君は僕の執筆意欲をいよいよ燃え立たせてくれたよ。というのも、僕にとってすでにおなじみの君の評価に加えて、あのペドゥカエウスの後押しまで添えてくれたのだからね。彼の意見というのは、僕にとって実に大きなものであり、何よりも重みがあるのだ。だから、君が僕の熱意や念入りさに物足りなさを感じることがないよう、僕は全力を尽くして執筆に励むつもりさ。

Vettienum, ut scribis, et Faberium foveo. Cloelium nihil arbitror malitiose; quamquam--sed quod egerit(ld actum habebo).

​君が手紙に書いてくれた通り、ウェッティエヌスやファベリウスには好意的に接しているよ。クロエリウス(クロディウスの腹心)については、悪意があってやったことだとは微塵も思っていない。とはいえ……まあ、彼がどう振る舞うかは彼に任せるとしよう。

de libertate retinenda, qua certe nihil est dulcius, tibi assentior. itane Gallo Caninio? O hominem nequam! quid enim dicam aliud? cautum Marcellum! me sic, sed non tamen cautissimum.

​自由を維持すること――これより甘美なものは確かに存在しないが――について、僕は君の意見に全面的に同意するよ。​それにしても、ガルス・カニニウスのあの件(急死?)は本当なのか 。ああ、なんという不甲斐ない男だ。一体これ以外に何と言えばいいのか。それに引き換え、マルケルスは何と用心深いことか。僕もまあ、そんな風にしてはいるが、それでも彼ほど完璧に安全というわけじゃないよ。

[4] longiori epistulae superiorique respondi. nunc breviori propiorique quid respondeam nisi eam fuisse dulcissimam?

​君からの二通の手紙のうちより長くて古い方の手紙には返事を書き終えたよ。さて、今度はもう一通の、より短くて新しい方の手紙だが、あれが「本当に嬉しかった」ということ以外に、一体僕から何を返事すればいいというのかい。

res Hispanienses valde bonae, modo Balbillum incolumem videam, subsidium nostrae senectutis. de Anniano item, quod me valde observat Visellia. sed haec quidem humana. de Bruto te nihil scire dicis,

​ヒスパニアの情勢はきわめて順調だ。あとは、我々の老後の支えである小バルブス(カエサル派の将軍アジニウス・ポッリオの部下として、ヒスパニア・ウルテリオルにいた)が無事でさえいてくれればよいが。アンニアヌス(小バルブスの留守宅や財産・事務を管理していた奴隷)についても同様のことが言える。というのも、ウィセッリア(キケロの親戚。アンニアヌスの妻?)が僕のことを実によく気遣ってくれているからね。――まあ、これらのことは個人的な、世俗の事柄にすぎないがね。ところで、ブルートゥスについては君も何も情報を持っていないと言っているけれど、

sed Servilia(diclt) venisse(V) M. Scaptium(S) eumque non qua quondam pompa ad se tamen clam venturum sciturumque(V) me(S) omnia; quae ego statim.

セルウィリア(ブルートゥスの母、カエサルの元愛人)のもとに、マルクス・スカプティウス(ブルートゥスの腹心)が来たそうだ。また以前ほど派手にではなくひそかに彼女のところへ来るだろうから、僕は(ブルートゥスの動向について)何でも知ることができるだろうということだ。それらの情報を僕はすぐに君にも知らせよう。

interea narrat eadem Bassi servum venisse qui nuntiaret(未完接) legiones Alexandrinas in armis esse, Bassum arcessi(受不), Cassium exspectari(受不).

他方、同じセルウィリアの話では、バッスス(カエキリウス、ポンペイウス派)の奴隷が東方から到着して、アレクサンドリアの駐留軍団が武器を取って決起してバッススを招き入れており(誤報)、カッシウス(ロンギヌス、シリア総督)の到着を今か今かと待ち望んでいると報告したという(これは真実だが5月24日前後の情勢で、この部分は別の書簡という説がある)。

quid quaeris? videtur res publica jus suum reciperatura. sed ne quid ante(捕らぬたぬきの皮算用をするな). nosti horum exercitationem(行い) in latrocinio(不正) et amentiam.

要するに、共和国は正道に復そうとしている。だが、早計は禁物だ。君もこちらの連中の悪逆非道と狂気のことは承知のはずだ。


418(16.8)
Scr. in Puteolano iv Non. Nov. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年十一月二日あるいは三日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ

[1] Cum sciam quo die venturus sim, faciam ut scias. impedimenta exspectanda sunt quae Anaunia veniunt et familia aegra est. Kal. vesperi litterae mihi ab Octaviano. Magna molitur. veteranos qui sunt Casilini et Calatiae perduxit ad suam sententiam. nec mirum, quingenos denarios dat. cogitat reliquas colonias obire. plane hoc spectat ut se duce bellum geratur cum Antonio. itaque video paucis diebus nos in armis fore. quem autem sequamur? vide nomen, vide aetatem. atque a me postulat primum ut clam colloquatur mecum vel Capuae vel non longe a Capua. puerile hoc quidem, si id putat clam fieri posse. docui per litteras id nec opus esse nec fieri posse.

[2] misit ad me Caecinam quendam Volaterranum familiarem suum; qui haec pertulit, Antonium cum legione alaudarum ad urbem pergere, pecunias municipiis imperare, legionem sub signis ducere. consultabat utrum Romam cum ci[c] ci[c] ci[c] veteranorum proficisceretur an Capuam teneret et Antonium venientem excluderet an iret ad tris legiones Macedonicas quae iter secundum mare superum faciunt; quas sperat suas esse. eae congiarium ab Antonio accipere noluerunt, ut hic quidem narrat, et ei convicium grave fecerunt contionantemque reliquerunt. quid quaeris? ducem se profitetur nec nos sibi putat deesse oportere. equidem suasi ut Romam pergeret. videtur enim mihi et plebeculam urbanam et, si fidem fecerit, etiam bonos viros secum habiturus. O Brute, ubi es? quantam eu)kairian amittis! non equidem hoc divinavi sed aliquid tale putavi fore. nunc tuum consilium exquiro. Romamne venio an hic
maneo an Arpinum (asfaleian habet is locus) fugiam? Romam, ne desideremur si quid actum videbitur. hoc igitur explica. numquam in maiore aporia? fui.


419(16.9)
Scr. in Puteolano prid. Non. Nov. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年十一月四日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ

[1] Binae uno die mihi litterae ab Octaviano, nunc quidem ut Romam statim veniam; velle se rem agere per senatum. cui ego non posse senatum ante K. Januar., quod quidem ita credo. ille autem addit 'consilio tuo.' quid multa? ille urget, ego autem skhptomai . non confido aetati, ignoro quo animo. nil sine Pansa tuo volo. vereor ne valeat Antonius nec a mari discedere libet et metuo ne quae aristeia me absente. Varroni quidem displicet consilium pueri, mihi non. si firmas copias habet, Brutum habere potest, et rem gerit palam. centuriat Capuae, dinumerat. jam jamque video bellum. ad haec rescribe. tabellarium meum Kalend. Roma profectum sine tuis litteris miror.


420(16.11)
Scr. in Puteolano Non. Nov. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年十一月五日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ

[1] Nonis accepi a te duas epistulas quarum alteram Kal. dederas, alteram pridie. igitur prius ad superiorem. nostrum opus tibi probari laetor; ex quo anqh ipsa posuisti. quae mihi florentiora sunt visa tuo judicio; cerulas enim tuas miniatulas illas extimescebam. de Sicca ita est ut scribis; ab asta ea aegre me tenui. itaque perstringam sine ulla contumelia Siccae aut Septimiae, tantum ut sciant 'paidej paidwn ' sine fallw? Luciliano eum ex C. Fadi filia liberos habuisse. atque utinam eum diem videam cum ista oratio ita libere vagetur ut etiam in Siccae domum introeat! sed illo tempore opus est quod fuit illis iiiviris. moriar nisi facete! tu vero leges Sexto ejusque judicium mihi perscribes. 'Ei(j emoi murioi .' Caleni interventum et Calvenae cavebis.

[2] quod vereris ne adolesxoj mihi tu, quis minus? cui, ut Aristophani Archilochi jambus, sic epistula tua longissima quaeque optima videtur. quod me admones, tu vero etiam si reprenderes, non modo facile paterer sed etiam laetarer, quippe cum in reprensione sit prudentia cum eu)meneia? . ita libenter ea corrigam quae a te animadversa sunt, 'eodem jure quo Rubriana' potius quam 'quo Scipionis,' et de laudibus Dolabellae deruam cumulum. ac tamen est isto loco bella, ut mihi videtur, ei)rwnaia , quod eum ter contra civis in acie. illud etiam malo 'indignissimum est hunc vivere' quam 'quid indignius?'

[3] Peplografian Varronis tibi probari non moleste fero; a quo adhuc (Hrakleideion illud non abstuli. quod me hortaris ad scribendum, amice tu quidem, sed me scito agere nihil aliud. gravedo tua mihi molesta est. quaeso, adhibe quam soles diligentiam. 'O Tite' tibi prodesse laetor. 'Anagnini' sunt mustela taciarxhj et Laco qui plurimum bibit. Librum quem rogas perpoliam et mittam.

[4] haec ad posteriorem. ta peri tou kaqhkontoj quatenus Panaetius, absolvi duobus. illius tres sunt; sed cum initio divisisset ita, tria genera exquirendi offici esse, unum, cum deliberemus honestum an turpe sit, alterum, utile an inutile, tertium, cum haec inter se pugnare videantur, quo modo judicandum sit, qualis causa Reguli, redire honestum, manere utile, de duobus primis praeclare disseruit, de tertio pollicetur se deinceps sed nihil scripsit. Eum locum Posidonius persecutus est. ego autem et ejus librum arcessivi et ad Athenodorum Calvum scripsi ut ad me ta kefalaia mitteret; quae exspecto. quem velim cohortere et roges ut quam primum. in eo est peri tou kata peristasin kaqhkontoj . quod de inscriptione quaeris, non dubito quin kaqhkon 'officium' sit, nisi quid tu aliud; sed inscriptio plenior 'de officiis.' Prosfwnw autem Ciceroni filio. visum est non anoikeion .

[5] de Myrtilo dilucide. O qualis tu semper istos! itane? in D. Brutum? di istis!

[6] ego me, ut scripseram, in Pompeianum non abdidi primo tempestatibus quibus nil taetrius; deinde ab Octaviano cottidie litterae ut negotium susciperem, Capuam venirem, iterum rem publicam servarem, Romam utique statim. ai)desqen men anhnasqai, deisan d' u(podexqai. is tamen egit sane strenue et agit. Romam veniet cum manu magna, sed est plane puer. putat senatum statim. quis veniet? si venerit, quis incertis rebus offendet Antonium? Kal. Januar. erit fortasse praesidio aut quidem ante depugnabitur. puero municipia mire favent. iter enim faciens in Samnium venit cales, mansit Teani. mirifica apanthsij et cohortatio. hoc tu putares? ob hoc ego citius Romam quam constitueram. simul et constituero scribam.

[7] etsi nondum stipulationes legeram (nec enim Eros venerat), tamen rem pridie Idus velim conficias. epistulas Catinam, Tauromenium, Syracusas commodius mittere potero si Valerius interpres ad me nomina gratiosorum scripserit. Alii enim sunt alias, nostrique familiares fere demortui. publice tamen scripsi, si uti vellet eis Valerius; aut mihi nomina mitteret.

[8] de Lepidianis feriis Balbus ad me usque ad iii Kal. Exspectabo tuas litteras meque de Torquati negotiolo sciturum puto. Quinti litteras ad te misi ut scires quam valde eum amaret quem dolet a te minus amari. Atticae, quoniam, quod optimum in pueris est, hilarula est, meis verbis suavium des volo.


423(16.13)
Scr. Aquini iv Id. Nov. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

O casum mirificum! v Idus cum ante lucem de Sinuessano surrexissem venissemque diluculo ad pontem Tirenum qui est Minturnis, in quo flexus est ad iter Arpinas, obviam mihi fit tabellarius, qui me offendit 'dolixon ploon o(rmainonta .' at ego statim 'cedo' inquam 'si quid ab Attico.' nondum legere poteramus; nam et lumina dimiseramus nec satis lucebat. Cum autem luceret, ante scripta epistula ex duabus tuis prior mihi legi coepta est. illa omnium quidem elegantissima. ne sim salvus si aliter scribo ac sentio. nihil legi humanius. itaque veniam quo vocas, modo adjutore te. sed nihil tam aprosdionuson mihi primo videbatur quam ad eas litteras quibus ego a te consilium petieram te mihi ista rescribere.

[2] ecce tibi altera qua hortaris 'par' h)nemoenta Mimanta, nhsou epi Yurihj ,' Appiam scilicet 'ep' arister' exonta .' itaque eo die mansi Aquini. longulum sane iter et via mala. Inde postridie mane proficiscens has litteras dedi.

[3] * * * et quidem, ut a me dimitterem invitissimus fecerunt Erotis litterae. rem tibi Tiro narrabit. tu quid faciendum sit videbis. praeterea possimne propius accedere (malo enim esse in Tusculano aut uspiam in suburbano) an etiam longius discedendum putes crebro ad me velim scribas. erit autem cottidie cui des.

[4] quod praeterea consulis, quid tibi censeam faciundum difficile est cum absim. verum tamen si pares aeque inter se, quiescendum, sin, latius manabit et quidem ad nos; deinde communiter.


424(10.XXVI)
Scr. Romae mense Junio (post Id.) an. 43.
M. CICERO S. D. C. FURNIO.

Lectis tuis litteris, quibus declarabas aut omittendos Narbonenses aut cum periculo dimicandum, illud magis timui; quod vitatum non moleste fero. Quod de Planci et Bruti concordia scribis, in eo vel maximam spem pono victoriae. De Gallorum studio nos aliquando cognoscemus, ut scribis, cuius id opera maxime excitatum sit; sed jam, mihi crede, cognovimus. Itaque jucudissimis tuis litteris stomachatus sum in extremo; scribis enim, si in Sextilem comitia, cito te, sin jam confecta, citius, ne diutius cum periculo fatuus sis. O mi Furni, quam tu tuam causam non nosti, qui alienas tam facile discas! Tu nunc candidatum te putas et id cogitas, ut aut ad comitia curras aut, si jam confecta, domi tuae sis, ne cum maximo periculo, ut scribis, stultissimus sis? Non arbitror te ita sentire; omnes enim tuos ad laudem impetus novi: quod si, ut scribis, ita sentis, non magis te quam de te judicium reprehendo meum. Te adipiscendi magistratus levissimi et divulgatissimi, si ita adipiscare, ut plerique, praepropera festinatio abducet a tantis laudibus, quibus te omnes in caelum jure et vere ferunt? Scilicet ad agitur, utrum hac petitione an proxima praetor fias, non ut ita de re publica mereare, omni honore ut dignissimus judicere. Utrum nescis, quam alte ascenderis, an pro nihilo id putas? si nescis, tibi ignosco, nos in culpa sumus; sin intelligis, ulla tibi est praetura vel officio, quod pauci, vel gloria, quam omnes sequuntur, dulcior? Hac de re et ego et Calvisius, homo magni judici tuique amantissimus, te accusamus quotidie. Comitia tamen, quoniam ex iis pendes, quantum facere possumus, quod multis de causis rei publicae arbitramur conducere, in Januarium mensem protrudimus. Vince igitur et vale.


425(16.14)
Scr. in Arpinati medio mense Novembri an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年一一月一二日、アルピヌム
キケロよりアッティクスへ

[1] Nihil erat plane quod scriberem. nam cum Puteolis essem, cottidie aliquid novi de Octaviano, multa etiam falsa de Antonio. ad ea autem quae scripsisti (tris enim acceperam iii Idus a te epistulas), valde tibi assentior, si multum possit Octavianus, multo firmius acta tyranni comprobatum iri quam in telluris atque id contra Brutum fore. sin autem vincitur, vides intolerabilem Antonium, ut quem velis nescias.

[2] O Sesti tabellarium hominem nequam! postridie Puteolis Romae se dixit fore. quod me mones ut pedetemptim, assentior; etsi aliter cogitabam. nec me Philippus aut Marcellus movet. Alia enim eorum ratio est et, si non est, tamen videtur. sed in isto juvene, quamquam animi satis, auctoritatis parum est. tamen vide, si forte in Tusculano recte esse possum, ne id melius sit. ero libentius; nihil enim ignorabo. an hic, cum Antonius venerit?

[3] sed, ut aliud ex alio, mihi non est dubium quin quod Graeci kaqhkon , nos 'officium.' id autem quid dubitas quin etiam in rem publicam praeclare caderet? nonne dicimus 'consulum officium, senatus officium, imperatoris officium'? praeclare convenit; aut da melius.

[4] male narras de Nepotis filio. valde mehercule moveor et moleste fero. nescieram omnino esse istum puerum. Caninium perdidi, hominem, quod ad me attinet, non ingratum. Athenodorum nihil est quod hortere. misit enim satis bellum u(pomnhma . gravedini, quaeso, omni ratione subveni. avi tui pronepos scribit ad patris mei nepotem se ex Nonis iis quibus nos magna gessimus aedem Opis explicaturum idque ad populum. videbis igitur et scribes. Sexti judicium exspecto.


426(16.15)
Scr. in Arpinati ante v Id. Dec. an. 44
CICERO ATTICO SAL.

前四十四年十一月十二日以降、アルピヌム
キケロよりアッティクスへ

[1] Noli putare pigritia me facere quod non mea manu scribam, sed mehercule pigritia. nihil enim habeo aliud quod dicam. et tamen in tuis quoque epistulis Alexim videor agnoscere. sed ad rem venio. ego si me non improbissime Dolabella tractasset, dubitassem fortasse utrum remissior essem an summo jure contenderem. nunc vero etiam gaudeo mihi causam oblatam in qua et ipse sentiat et reliqui omnes me ab illo abalienatum, idque prae me feram et quidem me causa facere et rei publicae cui illum oderim, quod, cum eam me auctore defendere coepisset, non modo deseruerit emptus pecunia sed etiam, quantum in ipso fuerit, everterit.

[2] quod autem quaeris quo modo agi placeat, cum dies venerit, primum velim ejus modi sit ut non alienum sit me Romae esse; de quo ut de ceteris faciam ut tu censueris. de summa autem agi prorsus vehementer et severe volo. etsi sponsores appellare videtur habere quandam δυσωπίαν , tamen hoc quale sit consideres velim. possumus enim, ut sponsores appellemus, procuratorem introducere; neque enim illi litem contestabuntur. quo facto non sum nescius sponsores liberari. sed et illi turpe arbitror eo nomine quod satis dato debeat procuratores ejus non dissolvere, et nostrae gravitatis jus nostrum sine summa illius ignominia persequi. de hoc quid placeat rescribas velim; nec dubito quin hoc totum lenius administraturus sis.

[3] redeo ad rem publicam. multa mehercule a te saepe ἐν πολιτικῷ? genere prudenter sed his litteris nihil prudentius. quamquam enim †postea† in praesentia belle iste puer retundit Antonium, tamen exitum exspectare debemus. at quae contio! nam est missa mihi. jurat 'ita sibi parentis honores consequi liceat' et simul dextram intendit ad statuam. μηδὲ σωϑείην ὑπό γε τοιούτου! sed, ut scribis, certissimum esse video discrimen Cascae nostri tribunatum, de quo quidem ipso dixi Oppio, cum me hortaretur ut adulescentem totamque causam(運動) manumque veteranorum complecterer(受け入れる), me nullo modo facere posse, ni mihi exploratum esset eum non modo non inimicum tyrannoctonis verum etiam amicum fore.

cum ille diceret ita futurum, 'quid igitur festinamus?' inquam. 'illi enim mea opera ante Kal. Jan. nihil opus est, nos autem ejus voluntatem ante Idus Decembr. perspiciemus in Casca.' valde mihi assensus est. quam ob rem haec quidem hactenus. quod reliquum est, cottidie tabellarios habebis et, ut ego arbitror, etiam quod scribas habebis cottidie. Leptae litterarum exemplum tibi misi ex quo mihi videtur stratullac ille dejectus de gradu. sed tu, cum legeris, existimabis.

[4] obsignata jam epistula litteras a te et a Sexto accepi. nihil jucundius litteris Sexti, nihil amabilius. nam tuae breves, priores erant [litterae] uberrimae. tu quidem et prudenter et amice suades ut in his locis potissimum sim, quoad audiamus haec quae commota sunt quorsus evadant.

[5] sed me, mi Attice, non sane hoc quidem tempore movet res publica, non quo aut sit mihi quicquam carius aut esse debeat sed desperatis etiam Hippocrates vetat adhibere medicinam. qua re ista valeant; me res familiaris movet. rem dico? immo vero existimatio. Cum enim tanta reliqua sint mihi, ne Terentiae quidem adhuc quod solvam expeditum est. Terentiam dico? scis nos pridem jam constituisse Montani nomine HS x_x_v_ dissolvere. pudentissime hoc Cicero petierat ut fide sua. Liberalissime, ut tibi quoque placuerat, promiseram Erotique dixeram ut sepositum habe ret. non modo sed iniquissimo faenore versuram facere Aurelius coactus est. nam de Terentiae nomine Tiro ad me scripsit te dicere nummos a Dolabella fore. male eum credo intellexisse, si quisquam male intellegit, potius nihil intellexisse. tu enim ad me scripsisti Coccei responsum et isdem paene verbis Eros.

[6] veniendum est igitur vel in ipsam flammam. turpius est enim privatim cadere quam publice. itaque ceteris de rebus quas ad me suavissime scripsisti perturbato animo non potui, ut consueram, rescribere. consenti in hac cura, ubi sum , ut me expediam; quibus autem rebus venit quidem mihi in mentem sed certi constituere nihil possum prius quam te videro. qui minus autem ego istic recte esse possim quam est Marcellus? sed non id agitur neque id maxime curo; quid curem vides. assum igitur.

Translated into Japanese by Tomokazu Hanafusa -2026.6.11

ホーム | パソコン試行錯誤 | シェアウエア | 拡声機騒音 | くたばれ高野連