キケロ『アッティクス宛書簡集』(対訳版)
テキストはラテンライブラリのものを元にした。
1 2 3 4 5 6 78 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 73 80 82 90 94 104 114 115 121 130 131 135 136 139 151 152 161 163 165 166 167 169 171 174A 174B 174C 176 177 178 187 190 195 199 201 210 217 224 225 232 238 258 260 266 292 337 355 356 357 358 359 360 363 364 365 366 367A 367B 368 369 372 373 374 375 377 379 380 383 384 385 386 389 390 408 409 411 413 415 416 418 419 420 423 424 425 426
Epistulae ad Atticum
M. TULLI CICERONIS
キケロ著『アッティクス宛書簡集』(前六十三~四十四年)
2(1.VI).
[Rome, shortly after November 27, 68]
Cicero Attico Sal.
前六十八年十一月二十七日以降
キケロよりアッティクスへ
Non committam(不覚をとる) posthac, ut me accusare de epistularum neglegentia possis; tu modo videto, in tanto otio ut par in hoc mihi sis.
断じて、今後は二度と、君に「手紙をサボっている」などと非難されるような不覚は取りません。ですから君の方こそ、それほど退屈しているのですから、この件において私に遅れをとらぬよう、くれぐれもご留意いただきたい。
Domum Rabirianam(ラビリウスの) nam Neapoli, quam tu jam dimensam et exaedificatam animo habebas, M. Fonteius emit HS CCCIↃↃↃXXX[130,000]. Id te scire volui, si quid forte ea res ad cogitationes tuas pertineret.
時に、かねてより君が心の中で、すでにその寸法を測り、増改築の計画まで完璧に済ませていた、あのナポリのラビリウスの邸宅の件ですが、なんとマルクス・フォンテイウスが、金十三万セステルティウスにて買い落としました。
もしやこの一事が、君の今後の大いなる構想に何らかの影響を及ぼすやも知れぬと思い、万難を排してあらかじめお耳に入れておこうと考えた次第です。
2. Quintus frater, ut mihi videtur, quo volumus animo, est in Pomponiam, et cum ea nunc in Arpinatibus(アルピヌムの) praediis(農場) erat, et secum habebat hominem χρηστομαθῆ, D. Turranium. Pater nobis decessit a.d. IV Kal. Dec.
我が弟クイントゥスですが、どうやら彼は、我々の願い通りの心ばえにて、ポンポニア(アッティクスの妹でクイントゥスの妻)に対しているように見受けられます。現に今は、アルピヌム(キケロの生家がある)の領地にて彼女とともに過ごしており、その傍らには、かの学究の徒(クレストマティエ)、ディキムス・トゥッラニウスを付き従えているとのことです。
時に、我らが父は、十一月二十四日に帰らぬ人となりました。
Haec habebam fere, quae te scire vellem.
以上が、君にことごとく伝えておきたかった、大方の言伝であります。
Tu velim, si qua ornamenta γυμνασιώδη reperire poteris, quae loci sint ejus, quem tu non ignoras, ne praetermittas.
さて、君にお願いしたいのは他でもありません。もしやあの学園(ギムナシウム)を飾るにふさわしい調度品で――いや、君もよくよくご存知の、あの例の場所の風情に調和する逸品をもし見出すことができたなら、どうか見過ごすことなく手に入れていただきたい。
Nos Tusculano ita delectamur, ut nobismet ipsis tum denique, cum illo venimus, placeamus.
というのも、我々はトゥスクルムの別荘をあまりに深く、狂おしいほどに愛好するがゆえに、かの地に足を踏み入れ、そこに身を置いて初めて――そう、その時になってようやく、我々自身が我々自身にとって、心から満足できる境地に至るからであります。
Quid agas omnibus de rebus, et quid acturus sis, fac nos quam diligentissime certiores.
時に君が今、いかなる仕事にいつくしみ、また今後、いかなる企図を抱いているのか、万事一切の事柄について、可及的速やかに、かつ極めて精緻に我らへしらされんことを。
10(1.I)
Cicero Attico Sal.
[Rome, shortly before 17 July 65 B.C.]
前六十五年七月十七日の少し前、ローマ
キケロよりアッティクスへ
(1) Petitionis(立候補) nostrae, quam tibi summae curae esse scio, huius modi(次のような) ratio(状況) est, quod adhuc conjectura provideri possit.
私の執政官立候補(来年)については君も大いに関心を持っていると思うが、これまでの状況から推して予測できるかぎりでは、大体以下のような見込みだ。
Prensat(選挙運動する) unus P. Galba.
目下選挙活動をしているのはプブリウス・ガルバ(66年法務官)だけだが、
Sine fuco(見せかけ) ac fallaciis(ごまかし) more maiorum negatur.
市民たちは、われらの父祖たちのやり方で、極めて率直な態度で彼を拒絶している。
Ut opinio est hominum, non aliena(不利な) rationi nostrae fuit illius haec praepropera(早まった) prensatio.
一般の見解では、彼のこのような性急な活動は、こちらにとって悪くないことだった。
Nam illi ita negant vulgo, ut mihi se debere dicant.
というのも、人々は、私に義理があるからと言って彼のことを拒絶しているからだ。
Ita quiddam spero nobis profici(役立つ), cum hoc(→) percrebrescit(広まる), plurimos nostros amicos inveniri.
このように、私につく人が多いという情報が広く流れてくれれば、何かこちらに都合よく事が運ぶのではないかと期待している。
Nos autem initium prensandi facere cogitaramus eo ipso tempore, quo tuum puerum cum his litteris proficisci Cincius dicebat(手紙の過去=現在), in campo comitiis tribuniciis(護民官選挙) a.d.(ante diem) XVI Kal.(Kalendas) Sext.(Sextiles八月).
さて、私の方の選挙運動の開始だが、君のところの飛脚の少年がこの手紙を持って出発すると君の友達のキンキウス(ローマにいる)が言っている日、すなわちマルスの野で護民官選挙が行われる七月十七日からにしようと考えている。
Competitores, qui certi esse videantur, Galba et Antonius et Q. Cornificius.
私とともに来年立候補するのが確実なのはガルバとアントニウス(ヒュブリダ)とクィントゥス・コルニフィキウス(法務官66)だ。
Puto te in hoc aut risisse aut ingemuisse.
最後の名前を見て、君は笑ったか呻いたかのどちらかだろうと思う。
Ut frontem ferias(打つ), sunt, qui etiam Caesonium putent.
君が額をたたきたくなるように付け加えておくと、カエソニウス(マルクス66年法務官)までもが立候補すると考えている人もいる。
Aquilium non arbitrabamur, qui denegavit(否定する) et juravit morbum et illud suum regnum(王国) judiciale opposuit.
アクィリウス(ガイウス・アクィリウス・ガッルス、66年法務官)のことは考慮に入れていない。彼は否定したし、病気だと誓って言ったし、法律の世界で築き上げた名声を出馬を拒む理由として持ち出した。
Catilina, si judicatum erit meridie non lucere, certus erit competitor.
カティリナについては、審判人たちが真昼間には日が照らないとでも判決しないかぎり、出馬は無理だろう。
de Aufidio et Palicano non puto te exspectare dum scribam.
アウフィディウスとパリカヌスについては、わざわざ書くまでもあるまい。
2. De his, qui nunc petunt, Caesar certus putatur.
今年立候補している人たちのうちでは、ルキウス・カエサルの当選は確実だと考えられている。
Thermus cum Silano contendere existimatur;
もう一席を求めて争うのはテルムス(フィグルス、当選)とシラヌス(62年執政官)であると見られている。
qui sic inopes(貧弱) et ab amicis et existimatione sunt, ut mihi videatur, non esse ἀδύνατον Curium obducere(押し出す).
だが、彼らは人脈も乏しく、世間の評価も低いので、トゥリウス(75年法務官『ブルートゥス』237節)が引っ張り出されることもありえなくはないと思われるのだが、
Sed hoc praeter me nemini videtur.
これは私以外には誰も考えていない。
Nostris rationibus maxime conducere(好都合だ) videtur Thermum fieri cum Caesare.
私の計算では、テルムスがカエサルとともに当選するのが最も都合がよいと思われる。
Nemo est enim ex iis, qui nunc petunt, qui, si in nostrum annum reciderit, firmior candidatus fore videatur,
というのも、私の立候補する年にずれ込んできてしまったような場合、今年立候補している人たちの中ではテルムスが最も強力な候補者となると思われるからだ。
propterea quod curator est viae Flaminiae, quae tum erit absoluta sane facile.
彼はフラミニウス街道整備の監督官をしているが、これはその頃には余裕を持って終わっているだろう。
Eum libenter nunc Caesari consuli accuderim(accudo貨幣を追加する、コインに刻印する).
だから彼には、カエサルと一緒に今年のうちに執政官になっておいてほしいところだ。
Petitorum haec est adhuc informata cogitatio.
以上のようなことが、立候補者について今のところ考えていることだ。
Nos in omni munere candidatorio fungendo summam adhibebimus diligentiam,
私は候補者としての務めを果たすのに精励するつもりだ。
et fortasse, quoniam videtur in suffragiis multum posse Gallia, cum Romae a judiciis forum refrixerit(冷める), excurremus(遠出) mense Septembri legati ad Pisonem, ut Januario revertamur.
そして、おそらく選挙においては内ガリア(=選挙権がある)が大きな力を持つだろうから、こちらで法廷が静かになったら、九月にピソー(ガイウス・カルプルニウス、67年執政官、今ガリア総督)の副官として彼のいるガリアへ急行し、一月に帰ってくることにしようと思う。
Cum perspexero voluntates nobilium(貴族), scribam ad te.
名士(ノビレス)たちの意向についての見通しが立ったら、お知らせする。
Cetera spero prolixa(順調な) esse his dumtaxat(少なくとも) urbanis competitoribus.
少なくとも市内にいる競争相手たちに関しては、後は順調にいくと見込んでいる。
Illam manum(勢力) tu mihi cura ut praestes(保証する), quoniam propius abes, Pompei, nostri amici.
だが、あの組織票、我らが友人ポンペイウス(東征中)が率いる組織票のことだが、アテネの君の方が近くにいるのだから、責任を持ってほしい(笑)。
Nega me ei iratum fore, si ad mea comitia non venerit.
彼が私の選挙に居合わせなくても、腹を立てるつもりはないと彼に伝えておいてくれたまえ(笑)。
3. Atque haec huius modi sunt. sed est, quod abs te mihi ignosci pervelim.
この話題については以上のとおりだが、一つ君に許してもらいたいことがある。
Caecilius, avunculus tuus, a P. Vario cum magna pecunia fraudaretur,
君の伯父上のカエキリウスが、プブリリウス・ウァリウスに多額の金をだましとられた。
agere(訴訟を起こす) coepit cum ejus fratre A. Caninio Satyro de iis rebus, quas eum dolo(ペテン) malo mancipio(売買) accepisse de Vario diceret.
それで伯父上は、ウァリウスからだまされて受け取ったという物品について、ウァリウスの兄弟のカニニウス・サテュルスと争いを始められた。
Una agebant ceteri creditores, in quibus erat L. Lucullus et P. Scipio et, is quem putabant magistrum(管財人) fore, si bona venirent, L. Pontius―verum hoc ridiculum est de magistro.
他の債権者たちも一緒に行動し、その中にはルクルスとプブリウス・スキピオとルキウス・ポンティウスがいる。この最後の人は、もし上手くいったら(財産が差し押さえになれば)その管財人に立てようと彼らは考えているのだが、管財人のことまで考えるのは馬鹿げている。
Nunc cognosce rem.
さて、ここからが問題だ。
Rogavit me Caecilius, ut adessem contra Satyrum.
伯父上は私にサテュルスを訴える側にまわってほしいと頼まれた。
Dies fere nullus est, quin hic Satyrus domum meam ventitet;
だが、このサテュルスは私の家を訪れぬ日はないと言っていいほどの人なのだ。
observat L. Domitium maxime, me habet proximum;
彼はルキウス・ドミティウス・アヘノバルブス(54年執政官)に第一に敬意を払い、私をその次に置いてくれている。
fuit et mihi et Quinto fratri magno usui in nostri petitionibus.
私や弟のクィントゥスが立候補した時は、私たちにとても役に立ってもくれた。
4. Sane sum perturbatus cum ipsius Satyri familiaritate tum Domiti, in quo uno maxime ambitio nostra nititur.
このようなサティルス本人との親しい関係だけでなく、ドミティウスとの付き合いもあって、私は非常に困惑してしまった。私の選挙にはドミティウスが頼りなのだ。
Demonstravi haec Caecilio simul et illud ostendi, si ipse unus cum illo uno contenderet, me ei satis facturum fuisse;
私はこのことを伯父上に御説明申し上げた。そして、こうも申し上げた。「もしあなた御一人が彼一人と争っていらっしゃるのならば、私はあなたの御要望にお応えいたしましょう。
nunc in causa universorum creditorum, hominum praesertim amplissimorum, qui sine eo, quem Caecilius suo nomine perhiberet(提供する), facile causam communem sustinerent, aequum(正当な) esse eum et officio(義務) meo consulere(配慮する) et tempori.
しかし今は、全債権者が共同で訴訟を行っていて、しかも彼らはとりわけ豊かで、あなたが御自分の名前で人をお立てにならなくても、全員の訴訟を容易に支えることができるような人々なのですから、あなたも私の方の義理と目下の状況に配慮してくださってもよろしいでしょう」と。
Durius(無情な) accipere hoc mihi visus est, quam vellem, et quam homines belli solent,
しかし、伯父上には、これを私が期待したようには、そして神士にふさわしい態度ではお受け取りいただけていないようだ。
et postea prorsus(まったく) ab instituta nostra paucorum dierum consuetudine(交際) longe refugit(避ける).
ここ数日、親しいお付き合いを始めたところだったのだが、私が上のようにお返事してから、ばったりと連絡を閉ざしておしまいになった。
Abs te peto, ut mihi hoc ignoscas
以上のような事情をどうか分かってほしい。
et me existimes humanitate esse prohibitum, ne contra amici summam existimationem(評判) miserrimo ejus tempore venirem,
そして、友人が非常に苦しい時に、私は彼を評判を傷つける側にまわる気になれなかったのだと考えてほしい。
cum is omnia sua studia et officia in me contulisset.
彼は私のために大いに尽力し、奉仕してくれた人なのだから。
Quodsi voles in me esse durior, ambitionem putabis mihi obstitisse(立ちはだかる).
君が私に厳しい見方をする気になれば、私は自分の選挙活動のために拒んだのだと思うだろう。
Ego autem arbitror, etiamsi id sit, mihi ignoscendum esse,
だが、たとえそのとおりであるとしても、私は許されるべきだと思う。
ἐπεὶ οὐχ ἱερήιον οὐδὲ βοείην
なぜなら、「牛の皮や獣を求めてのことではないのだから(=人生をかけた選挙だから)」(イリアス22-159)。
Vides enim, in quo cursu simus et quam omnes gratias non modo retinendas, verum etiam acquirendas putemus.
がどんな競争の場に出ているのか、これまでに得ている支持をすべて保持するだけでなく、新たな支持を得ることにどれほど心を砕いているか、君はお分かりのはずだ。
Spero tibi me causam probasse(信じさせる), cupio quidem certe.
以上で、君に私の考えを納得してもらえたと思いたい。本当にそうあってほしいと心から願っている。
5. Hermathena tua valde me delectat et posita ita belle est, ut totum gymnasium ejus anathema esse videatur. Multum te amamus.
君が送っていただいたアテナの柱像とても気に入っている。実に見事に配置されたので、学校全体が彼女に対する捧げ物のように思えるほどだ。本当に感謝している。
13(1.XIII)
Cicero Attico Sal.
[Rome, January 25, 61]
前六十一年一月二十五日、ローマ
キケロよりアッティクスへ
[1] Accepi tuas tres jam epistulas, unam a M. Cornelio, quam Tribus Tabernis, ut opinor, ei dedisti,
君の手紙を三通受け取った。一つはマルクス・コルネリウスが届けてくれたが、君はたぶんトレス・タベルナエでこれを彼に託したのだろう。
alteram, quam mihi Canusinus tuus hospes reddidit,
もう一つは君のカヌシウムの友人から受け取った。
tertiam, quam, ut scribis, jam ora(太綱) soluta de phaselo(小船) dedisti;
三通目は、君の言葉を借りれば、もやいを解いた小船から出した、というものだ。
quae fuerunt omnes, ut rhetorum pueri loquuntur, cum humanitatis sparsae(振りかける) sale tum insignes amoris notis.
これらの手紙はすべて、修辞学者の生徒風に言えば、親愛の情の塩がふんだんにふりかけてあり、愛情のしるしを顕著に示すものであった。
Quibus epistulis sum equidem abs te lacessitus(駆り立てる) ad rescribendum; sed idcirco sum tardior, quod non invenio fidelem tabellarium(飛脚).
君はそれらの手紙の中で私に返事を書くよう頻りと促しているが、信頼できる運び手が見つからないために遅れてしまった。
Quotus enim quisque est, qui epistulam paulo graviorem ferre possit, nisi eam pellectione(通読) relevarit ?
少々重い手紙を、盗み読んで軽くしないで運んでくれるような人間がどこにいるだろうか?
Accedit eo, quod mihi non est ut quisque in Epirum proficiscitur, ita ad te proficisci videtur.
それに、エペイロスに行く人はいるにしても、確実に君のところまで行くと思われる人はいないのだ。
Ego enim te arbitror caesis apud Amaltheam tuam victimis, statim esse ad Sicyonem oppugnandum profectum,
思うに、君はアマルテーアの神殿に犠牲を捧げるとすぐにシキュオンの町(アントニウスがいる)の攻略に赴いたのだろう。
neque tamen id ipsum certum habeo, quando ad Antonium proficiscare(接現受二), aut quid in Epiro temporis ponas.
だが、君がいつアントニウスのもとに行くのか、あるいはエペイロスにはどのくらい滞在するのか、わたしは確かなことは知らない。
Ita neque Achaicis hominibus neque Epiroticis paulo liberiores litteras committere audeo.
それで、率直な内容の手紙がアカイア人たちやエペイロス人たちの手に渡ることは避けねばならない。
[2] Sunt autem post discessum a me tuum res dignae litteris nostris, sed non committendae(委ねる) ejus modi periculo, ut aut interire(無くなる) aut aperiri aut intercipi(横取り) possint.
君の出発後手紙に書くに値するが、それをなくされたり、開封されたり、奪われたりという危険にさらすべきではないことがいろいろと起こっている。
Primum igitur scito primum me non esse rogatum sententiam praepositumque esse nobis pacificatorem(平定者) Allobrogum,
まず第一に、私が元老院で最初に意見を求められずに、アッロブロゲス人の平定者(ガイウス・ピソー)が私より優先されたことをお知らせしよう。
idque admurmurante senatu neque me invito esse factum.
議員たちはそれに不平を漏らしていたが、私は別に嫌でもなかった。
Sum enim et ab observando(敬意を払う) homine perverso(頑迷な) liber et ad dignitatem in re publica retinendam contra illius voluntatem solutus,
というのは、あの頑固者に敬意を表してやらないで済んだし、彼の意向に反して、国政における私の威信を気ままに維持できるようになったからだ。
et ille secundus in dicendo locus habet auctoritatem paene principis et voluntatem non nimis devinctam beneficio consulis.
また、第二番目の発言順位というのは、第一番目とほとんど同じ権威を持つものだし、執政官から受けた恩によって自分の意志を強く束縛されることがないからな。
Tertius est Catulus, quartus, si etiam hoc quaeris, Hortensius.
なお、第三番目はカトゥルスで、もし知りたいのなら言うが、第四番目はホルテンシウスだった。
Consul autem ipse parvo animo et pravo tamen, cavillator(屁理屈屋) genere illo moroso(気難しい), quod etiam sine dicacitate(冗談) ridetur, facie magis quam facetiis(ジョーク) ridiculus,
だが、執政官(プピウス・ピソー)当人について言えば、気が小さいくせに気難しい性格で、面白いことも言わないのに笑いを取る屁理屈屋で、機知よりは顔で笑いを誘う男だ。
nihil agens cum re publica, sejunctus ab optimatibus,
国政に関しては何をするわけでもなく、閥族派とは決裂している。
a quo nihil speres boni rei publicae,
彼には共和国に益になることを何も期待できない。
quia non vult, nihil speres mali, quia non audet.
なぜなら、彼にはそうする気がないからだ。かつまた共和国に悪事を働く恐れもない。なぜなら、彼にはそうするだけの度胸がないからだ。
Eius autem collega et in me perhonorificus et partium studiosus ac defensor bonarum.
一方、彼の同僚の方は私に非常に敬意を払ってくれ、正しい側の熱心な守護者である。
[3] Qui nunc leviter inter se dissident. Sed vereor, ne hoc, quod infectum(染みつく) est, serpat(広がる) longius.
この両人は目下軽い諍(いさか)いを起こしているが、ここでついたわずかな染みが、先々まで尾を引くことになるのではないかと私は危惧している。
Credo enim te audisse,
というのも、君もこういう話を聞いているだろう。
cum apud Caesarem pro populo fieret, venisse eo muliebri vestitu virum,
カエサル邸で人民のための祭儀が行われていた時、とある男がそこに女の衣装を着て訪れた。
idque sacrificium cum virgines instaurrassent(instauroやり直す),
そのため、ウェスタの巫女が祭儀をやり直した。
mentionem a Q. Cornificio in senatu tactam(言及する) (is fuit princeps, ne tu forte aliquem nostrum putes);
そして、元老院でこのことをクィントゥス・コルニフィキウスが指摘した。彼が言い出したのであって、私たちの誰かが言い出したと思わないでほしい。
postea rem ex senatus consulto ad virgines atque ad pontifices relatam idque ab iis nefas esse decretum;
その後、この問題は、元老院決議により、ウェスタの巫女と神官たちの裁量に任され、彼らは神聖冒瀆であると宣言した。
diende ex senatus consulto consules rogationem promulgasse;
つぎに、元老院決議を受けて、執政官たちが法案を公示した。
uxori Caesarem nuntium remisisse(三行半を渡す).
カエサルは妻に離縁を申し渡した、という話だ。
In hac causa Piso amicitia P. Clodi ductus operam dat, ut ea rogatio, quam ipse fert et fert ex senatus consulto et de religione(禁忌), antiquetur(否決される).
さて、この件で、(執政官の)ピソーはプブリウス・クローディウスとの親交に引きずられて、自分が提出した提案、しかも、元老院決議を受けて提出しただけでなく、事は宗教上のタブーに関するその提案を無効にしようとしたのだ。
Messalla vehementer adhuc agit et severe.
メッサラは、今のところ精力的かつ厳格に事にあたっている。
Boni viri precibus Clodi removentur a causa, operae comparantur,
よき人々は、クローディウスの嘆願によって手を引いてしまい、ならず者の一団が用意されている。
nosmet ipsi, qui Lycurgei a principio fuissemus, cottidie demitigamur,
私自身は、最初はリュクルゴスのように厳格であったが、日増しに懐柔されてきている。
instat et urget Cato.
だが、カトーは追及の手をゆるめていない。
Quid multa ? Vereor, ne haec neglecta a bonis, defensa ab improbis magnorum rei publicae malorum causa sit.
これ以上言っても仕方ないが、この問題がよき人々からは放置され、邪悪な者たちに援護されて、結果として共和国に多大な災厄をもたらす原因となりはしないかと恐れている。
[4] Tuus autem ille amicus (scin, quem dicam?, de quo tu ad me scripsisti, posteaquam non auderet reprehendere, laudare coepisse
ところで、例の君の友人(ポンペイウス)だが、誰のことを言っているか分かるだろうか、私を非難する気をなくして、賞賛し始めたと君が書いている人のことだ。
nos, ut ostendit, admodum diligit, amplectitur, amat,
彼は私をきわめて高く評価しているということを世間に見せつけ、抱擁するなど、親愛の情を示している。
aperte laudat, occulte, sed ita, ut perspicuum sit, invidet.
だが、表向きは賞賛してくれていても、裏では、といっても明々白々なのだが、彼は私に嫉妬しているのだ。
Nihil come(<comis愛想のよい), nihil simplex, nihil ἐν τοῖς πολιτικοῖς illustre, nihil honestum, nihil forte, nihil liberum.
彼は実に親しみにくい、素直でない性格の持ち主だ。政治面で傑出しているわけでもなければ、尊敬に値するところもない。臆病で、率直さがない。
Sed haec ad te scribam alias subtilius(正確な);
しかし、こういうことについては、別の機会にもっと詳しく書くことにしよう。
nam neque adhuc mihi satis nota sunt, et huic terrae filio nescio cui committere epistulam tantis de rebus non audeo.
私もまだ十分に見極めたわけではないし、このどこの誰とも分からぬ輩にこういう重要な内容の手紙を託す気にはなれない。
[5] Provincias praetores nondum sortiti sunt.
法務官たちは属州の籤をまだ引いていない。
Res eodem est loci, quo reliquisti.
状況は君が出発した時のままだ。
τοποθεσίαν, quam postulas Miseni et Puteolorum includam orationi meae.
君が求めるミセヌムとプテオリの地形的描写を私の演説に加えるつもりだ。
"a.d.III Non. Dec."(十二月三日) mendose(誤って) fuisse animadverteram(過去完).
「十二月三日」というのが誤りだったことは、すでに気づいていた。
Quae laudas ex orationibus, mihi crede, valde mihi placebant,
演説の中で君が褒めてくれた個所は、実のところ、私も非常に気に入っていたところだ。
sed non audebam antea dicere;
けれども、これまでは言う勇気がなかった。
nunc vero, quod a te probata sunt, multo mi Άττικώτερα videntur.
だが今は、君も認めてくれたたことで、それらがいっそうアッティカ風に思れる。
In illam orationem Metellinam addidi quaedam.
あのメテッルス(57年執政官)に関する演説にはいくらか手を加えた。
Liber tibi mittetur,
本をお送りするつもりだ。
quoniam te amor nostri φιλορήτορα reddidit.
私と親しくしたせいで君も弁論術愛好家になったからね。
[6] Novi(新しい) tibi quidnam scribam?
何か君に知らせる新しいことはあっただろうか?
quid? etiam.
何かあったかな?ああ、まだあった。
Messalla consul Autronianam domum emit HS(セステルティウス) |_CXXXIIII_|.(13400000)
執政官のメッサラは、アウトロニウス(パエトス、75年財務官、追放)の旧宅を1340万セステルティウスで購入した。
"Quid id ad me ?" inquies.
「それが私に何の関係があろう」と君は言うだろう。
Tantum, quod ea emptione et nos bene emisse judicati sumus, et homines intellegere coeperunt licere amicorum facultatibus in emendo ad dignitatem aliquam pervenire.
ただ、この購入のおかげで、私はよい買い物をしたと見られて、友人の財力に頼って買い物をして威厳を見せてもいいのだと人々も考え始めた。
Teucris illa lentum(のろい) negotium(やつ) est, sed tamen est in spe.
かのトロイア女は鈍いが希望はある。
Tu ista confice.
君は手近のことを片づけておいてくれたまえ。
A nobis liberiorem epistulam exspecta.
そのうちもっと遠慮のない手紙を送る。
VI Kal. Febr. M. Messalla, M. Pisone coss.
一月二十五日 マルクス・メッサラとマルクス・ピソーが執政官の年
14(1.XIV)
Cicero Attico Sal.
[Rome, February 13, 61]
前六十一年二月十三日、ローマ
キケロよりアッティクスへ
[1] Vereor, ne putidum(失礼な) sit scribere ad te, quam sim occupatus(忙しい), sed tamen ita distinebar(妨げる), ut huic vix tantulae(小さい) epistulae tempus habuerim atque id(しかも) ereptum(奪われた) e summis occupationibus.
わたしが多忙だと手紙に書くのはわざとらしいと思うが、実際、こんな短い手紙を書く時間もほとんどないのだ。今も大忙しで、これを書く時間も取れないほどだ。
Prima contio Pompei qualis fuisset, scripsi ad te antea,
今回のポンペイウスの最初の演説がどんなだったかは、以前お知らせした。
non jucunda miseris, inanis improbis, beatis non grata, bonis non gravis;
つまり、貧しい人々にとっては愉快なものではなく、悪しき者たちには無力なものであり、他方、裕福な人々には迷惑で、よき人々には重厚さに欠けるものだった。
itaque frigebat.
そのため、白々しい反応で迎えられた。
Tum Pisonis consulis impulsu levissimus tribunus pl. Fufius in contionem producit Pompeium.
それから、執政官のピソーに促されて、軽薄きわまりない護民官のフフィウスがポンペイウスを演壇に導いた。
Res agebatur in circo Flaminio,
それはフラミニウス広場で行われたが、
et erat in eo ipso loco illo die nundinarum πανήγυρις.
その日は市の立つ日だったのでそこは野次馬が多かった。
Quaesivit ex eo, placeretne ei judices a praetore legi, quo consilio idem praetor uteretur.
フフィウスはポンペイウスに対して、法務官が自分が主催する裁判の陪審員を籤ではなく自分で選ぶことをよしとするか訊ねた。
Id autem erat de Clodiana religione ab senatu constitutum.
しかし、元老院は、クローディウスの神聖冒瀆事件についてそうすることをすでに決議していたのだ。
[2] Tum Pompeius μάλ᾽ ἀριστοκρατικῶς locutus est senatusque auctoritatem sibi omnibus in rebus maximi videri semperque visam esse respondit et id(しかも) multis verbis.
するとポンペイウスは、きわめて貴族的な口調で、元老院の権威は万事につけ最も重要であると自分は考えるし、これまでも常にそう考えてきたと長々と答えた。
Postea Messalla consul in senatu de Pompeio quaesivit, quid de religione et de promulgata rogatione sentiret.
その後、今度は元老院で執政官のメッサーラが、神聖冒瀆罪および公示された法案についてどのように考えるかポンペイウスに訊ねた。
Locutus ita est in senatu, ut omnia illius ordinis consulta γενικῶς laudaret, mihique, ut assedit, dixit se putare satis ab se etiam de istis rebus esse responsum.
すると彼は、元老院のあらゆる決議を全般的に賞賛すると話し、着席する際に、自分はそういう問題についてもう十分に答えたと思うと私に言った。
[3] Crassus postea quam vidit illum excepisse laudem ex eo, quod suspicarentur homines ei consulatum meum placere,
クラッススはこれに対して、ポンペイウスが私の執政官当時のことを承認したことで人々の賞賛を得たと考えた。
surrexit ornatissimeque de meo consulatu locutus est,
そこで彼は立ち上がって、私の執政官職について非常に洗練された賛辞を述べた。
cum ita diceret, se quod esset senator, quod civis, quod liber, quod viveret, mihi acceptum referre;
自分が元老院議員として、市民として、自由人として、命のあるものとしてあるのは私に負うているとまで言ったのである。
quotiens conjugem, quotiens domum, quotiens patriam videret, totiens se beneficium meum videre.
妻を、家を、共和国を見るたびに、自分は私の恩恵を目のあたりにするのだとも言った。
Quid multa?
これ以上言う必要はないだろう。
totum hunc locum, quem ego varie meis orationibus, quarum tu Aristarchus es, soleo pingere, de flamma, de ferro (nosti illas ληκύθους絵の具壺) valde graviter pertexuit.
私が演説でさまざまに描くのを常としている話題、――君はそういう演説を添削してアリスタルコスの役割をしてくれているわけだが――つまり火や剣についてのすべての話題(君もぼくの修辞の色どりをご存じだが)を、彼は実に荘重な調子で述べ上げたのだ。
Proximus Pompeio sedebam.
私はポンペイウスの隣に座っていた。
Intellexi hominem moveri,
彼が困惑しているのが分かった。
utrum Crassum inire eam gratiam, quam ipse praetermisisset,
その理由は、自分がみすみす逃してしまった好意をクラッススが得たためか、
an esse tantas res nostras, quae tam libenti senatu laudarentur, ab eo praesertim, qui mihi laudem illam eo minus deberet, quod meis omnibus litteris in Pompeiana laude perstrictus esset.
それとも、私の業績が元老院もこれほど喜んで賞賛するほどのものであり、ポンペイウスを持ち上げるために私に散々にこき下ろされて、私には何の義理もないクラッススまでもが賞賛しているためか。
[4] Hic dies me valde Crasso adjunxit,
この日は私とクラッススの仲を大いに接近させた。
et tamen ab illo aperte tecte quicquid est datum, libenter accepi.
とはいえ、ポンペイウスの方からも、彼が暗に示してくれた好意は喜んで受け取った。
Ego autem ipse, di boni! quo modo ἐνεπερπερευσάμην(ἐμπερπερεύομαι見せびらかす) novo auditori Pompeio!
さて、私自身については、いやまったく、新しい聞き手であるポンペイウスに対して何と見せつけたことか!
Si umquam mihi περίοδοι ἤ κάμπαι ἤ ἐνθυμήματα ἤ κατασκευαί suppeditaverunt(完), illo tempore.
私が掉尾文やその結び、三段論法、推論を自在に扱ったとしたら、まさにあの時であった。
Quid multa? clamores.
要するに、賞賛の嵐がまき起こった。
Etenim haec erat ὑπόθεσις, de gravitate ordinis, de equestri concordia, de consensione Italiae, de intermortuis reliquiis conjurationis, de vilitate, de otio.
それというのも、私の演説の主題は次のようなことだったからだ。つまり、元老院階級の威厳、騎士階級との協調、イタリア全土の調和、陰謀の瀕死の残党、物価の引き下げ、内政の安定ということについてだった。
Nosti jam in hac materia sonitus nostros. Tanti fuerunt, ut ego eo brevior sim, quod eos usque istinc(あななのいるそこ) exauditos putem.
こういう話題で私がたてる響きのすごさは、君もご存じだろう。きっと君のいるところまでもその響きは届くだろうから、詳しく述べる必要がないと思われるほどだった。
[5] Romanae autem se res sic habent.
さて、ローマの情勢は以下のようなものだ。
Senatus Areios pagos, nihil constantius, nihil severius, nihil fortius.
元老院はアレイオス・パゴスと化しており、この上なく断固としており、厳格で、勇敢である。
Nam, cum dies venisset rogationi ex senatus consulto ferendae(提出する),
というのも、元老院決議による法案を民会にかける日がやってきた時、
concursabant barbatuli juvenes, totus ille grex(群) Catilinae, duce filiola Curionis et populum, ut antiquaret, rogabant.
短い顎髭の若者たち、クリオの小娘(=息子のクリオ)を先頭にしたかのカティリナの郎党どもがみな駆けつけてきて、法案を否決するよう民会に求めた。
Piso autem consul lator rogationis idem erat dissuasor.
一方、執政官のピソーは法案の提出者でありながら否決するよう説得した。
Operae Clodianae pontes occuparant, tabellae ministrabantur ita, ut nulla daretur "VTI ROGAS."
クローディウスの一味は通路を占拠し、「賛成」という投票板は一枚も配られないようにしていた。
Hic tibi in rostra Cato advolat(飛んでくる), commulcium(ぶちのめす) Pisoni consuli mirificum facit,
ここで、見よ、カトーが演壇に飛び上がり、執政官ピソーを完膚なきまでに叩きのめした。
si id est commulcium, vox plena gravitatis, plena auctoritatis, plena denique salutis.
もし「叩きのめす」と言う言葉が、威厳と権威に満ち、要するに実に健全な演説にふさわしいならばだが。
Accedit eodem etiam noster Hortensius, multi praeterea boni;
我らがホルテンシウスと、それ以外にも多くの立派な人物がカトーに加わった。
insignis vero opera Favoni fuit.
ファウォニウスウの尽力は、まったく素晴らしいものだった。
Hoc concursu optimatium comitia(民会) dimittuntur(解散), senatus vocatur.
よき人々のこのような集結によって、民会は散会になり、元老院が召集された。
Cum decerneretur frequenti senatu contra pugnante Pisone, ad pedes omnium singillatim(個々に) accidente(ひれ伏す) Clodio, ut consules populum cohortarentur ad rogationem accipiendam,
執政官ピソーが抵抗し、クローディウスが議員全員一人一人の足下に土下座する中、満場の出席者のもと、市民に法案を受け入れるよう両執政官が促すことが決議された。
homines ad quindecim(15) Curioni nullum senatus consultum facienti assenserunt,
父クリオはその決議を無効にしようとしたが、十五人しかそれに賛同しなかった。
ex altera parte facile CCCC fuerunt.
もう一方の側は四百人は軽かった。
Acta res est.
それで事は決まった。
Fufius tribunus tum intercessit.
その時、護民官フフィウスが拒否権を発動した。
Clodius contiones miseras habebat, in quibus Lucullum, Hortensium, C. Pisonem, Messallam consulem contumeliose(侮辱して) laedebat;
クローディウスは惨めたらしい演説を行い、その中でルクルスとホルテンシウスとガイウス・ピソーと執政官のメッサラを侮辱した。
me tantum comperisse omnia criminabatur(中傷).
私のことは、万事に物知りと非難しただけだった。
Senatus et de provinciis praetorum et de legationibus et de ceteris rebus decernebat, ut, antequam rogatio lata esset, ne quid ageretur.
元老院は、法案が投票にかけられないかぎり、使節団、およびその他の事々についていっさい審議しないと決定した。
[6] Habes res Romanas. Sed tamen etiam illud, quod non speraram, audi.
ローマの情勢は以上のとおりだが、もう一つ私が予期していなかったことをお聞かせしよう。
Messalla consul est egregius, fortis, constans, diligens, nostri laudator, amator, imitator.
執政官のメッサラは立派な人物だ。勇気があり、確固としていて、熱心で、私を賞賛し、好意を抱き、手本としてくれる。
Ille alter uno vitio minus vitiosus,
もう一人の方は、一つの欠点のおかげで、それほど悪事を犯さない。
quod iners, quod somni plenus, quod imperitus, quod ἀπρακτότατος
つまり、彼は怠惰であって、寝とぼけており、経験がなく、およそ行動力がないからだ。
sed voluntate(心情) ita καχέκτης, ut Pompeium post illam contionem, in qua ab eo senatus laudatus est, odisse coeperit.
しかし、心根は非常にねじけていて、ポンペイウスが元老院を賞賛する演説をして以来、彼のことを憎み始めた。
Itaque mirum in modum omnes a se bonos alienavit.
そのため、すべての立派な人々を驚くほどに自分から遠ざけてしまった。
Neque id magis amicitia Clodi adductus fecit quam studio perditarum(堕落) rerum atque partium.
彼は、クローディウスとの友誼に引きずられてそういうことをしたというより、むしろ破滅的なことや堕落した連中が好きで行ったのだ。
Sed habet sui similem in magistratibus praeter Fufium neminem.
だが、政務官の中には、フフィウス以外に彼の同類はいない。
Bonis utimur tribunis pl., Cornuto vero Pseudocatone.
私たちは立派な護民官を得ており、中でもコルヌトゥスはカトーもどきだ。
Quid quaeris(要するに)?……
要するに、.....
[7] Nunc ut ad privata redeam,
さて、ここからは個人的な話だ。
Teukris promissa patravit(達成する).
トロイヤ女は約束を守った。
Tu mandata effice, quae recepisti.
君には引き受けてくれた指示を遂行していただきたい。
Quintus frater, qui Argiletani aedificii(建物) reliquum dodrantem(34) emit HS [725,000], Tusculanum venditat(売りに出す), ut, si possit, emat Pacilianam domum.
弟のクィントゥスは、アルギレトゥムにある家屋の残りの四分の三を70万4千セステルティウスで購入し、トゥスクルムの所有地は売りに出している。できればパキリウス(不明)の家を購入しようとしているためだ。
Cum Lucceio in gratiam redii.
私はルッケイウス(ルキウス67年法務官)と和解した。
Video hominem valde petiturire.
彼が出馬にきわめて意欲的なことは分かっている。
Navabo operam(尽力).
尽力するつもりだ。
Tu quid agas, ubi sis, cuius modi istae res sint, fac me quam diligentissime certiorem. Idibus Febr.
君が何をしていて、どこにいて、そちらの状況はどのようなものか、できるだけ詳しく教えてほしい。
二月十三日
16(1.XVI)
Cicero Attico Sal.
[Rome, JuneJuly, 61]
前六十一年七月初め、ローマ
キケロよりアッティクスへ
[1] Quaeris ex me, quid acciderit de judicio, quod tam praeter opinionem omnium factum sit, et simul vis scire, quo modo ego minus, quam soleam, proeliatus(戦う) sim.
皆の予想に反した結果になった裁判(ボナ・デア)について、いったい何が起こったのかとお訊ねだね。また、私が普段よりも抑えて戦ったというのは、どういうことなのかとも。
Respondebo tibi ὕστερον πρότερον, Ὁμηρικῶς.
後のことから先にお答えしよう、ホメロス風に。
Ego enim, quam diu senatus auctoritas mihi defendenda fuit, sic acriter et vehementer proeliatus sum, ut clamor concursusque maxima cum mea laude fierent.
そこで、まず私のことだが、元老院の権威を私が守らねばならなかったあいだは、きわめて激烈かつ攻撃的に戦ったので、人々は同調の叫びをあげ、私を大いに賞賛して駆け寄ってきた。
Quodsi tibi umquam sum visus in re publica fortis, certe me in illa causa admiratus esses.
君がこれまでも政治活動における私のことを勇猛果敢だと思ってくれていたとしても、あの場面の私には驚嘆したに違いない。
Cum enim ille ad contiones confugisset in iisque meo nomine ad invidiam uteretur, di immortales! quas ego pugnas et quantas strages(死骸) edidi(もたらす)!
というのも、あの男(クローディウス)が集会へ逃げてそこで演説を行い、その中で私の名前を悪意を引き起こすために用いた時、神々も御照覧あれ、私は何という戦いを行い、いかばかりの死体の山を築いたことか!
quos impetus in Pisonem, in Curionem, in totam illam manum(軍勢) feci!
何という攻撃をピソーに、クリオに、あの連中すべてに対してしたことか!
quo modo sum insectatus(悩ます) levitatem(軽さ) senum(老人), libidinem juventutis!
何というやり方で私は年長者たちの軽々しさを、若い者たちの放縦を追及したことか!
Saepe, ita me di juvent! te non solum auctorem consiliorum meorum, verum etiam spectatorem pugnarum mirificarum desideravi.
神かけて言うが、君が私の助言者としてだけでなく、この驚くべき戦いの見物人として居合わせてくれればいいのにと何度も思った。
[2] Postea vero quam Hortensius excogitavit, ut legem de religione Fufius tribunus pl. ferret,
だが、その後でホルテンシウスが、護民官のフフィウスに神聖冒漬についての法を提案させるということを考え出した。
in qua nihil aliud a consulari rogatione differebat(異なる) nisi judicum genus (in eo autem erant omnia,
その法案は、審判人の性質――すべてはそれにかかっていたのだが――以外は執政官の提案と異なるところは何もなかった。
pugnavitque, ut ita fieret,
ホルテンシウスは、それが通るようにと奮戦した。
quod et sibi et aliis persuaserat nullis illum judicibus effugere posse,
なぜなら、自分にも他の人たちにも、クローディウスは誰が審判人であろうと逃げおおせることはできないと信じ込ませていたからだ。
contraxi(畳む) vela perspiciens inopiam(貧困) judicum, neque dixi quicquam pro testimonio,
それで私は、審判人たちの貧窮を見越して帆を畳み、(裁判の時には)何も証言しなかった。
nisi quod erat ita notum atque testatum, ut non possem praeterire.
もっとも、無視しようのないほど知られ、裏も取られていることは別だが。
Itaque, si causam quaeris absolutionis(無罪放免), ut jam πρός τό πρότερον revertar, egestas(貧困) judicum fuit et turpitudo.
そういうわけで、無罪放免の理由をお訊ねなら――先の方に話は戻るわけだけれども――、審判人たちの貧困と無恥のせいだったのだ。
Id autem ut accideret, commissum(引き起こす) est Hortensi consilio,
だが、それがそうなるようにしたのはホルテンシウスだ。
qui dum veritus est, ne Fufius ei legi intercederet(拒否権発動), quae ex senatus consulto ferebatur,
彼は、元老院決議に基づいて提案されようとしていた法にフフィウスが拒否権を発動するのではないかと危惧するあまり、
non vidit illud, satius esse illum in infamia relinqui ac sordibus quam infirmo(弱い) judicio committi,
クローディウスを信用ならない審判人に委ねたりするくらいなら、不名誉と喪服のうちに残しておくので十分だということが分からず、
sed ductus odio properavit(急ぐ) rem deducere(移す) in judicium,
憎悪のあまりとにかく裁判にかけようと焦ってしまったのだ。
cum illum plumbeo(鉛の) gladio jugulatum(殺す) iri tamen diceret.
クローディウスは鉛の剣でも首をはねることができる、と言って。
[3] Sed judicium si quaeris quale fuerit, incredibili exitu,
さて、それで裁判がどのようなものだったかとお訊ねなら、信じがたい結末だった。
sic uti(ut) nunc ex eventu ab aliis, a me tamen ex ipso initio consilium Hortensi reprehendatur.
他の人々は結末を見てから今頃になって言っているが、私は最初からホルテンシウスの案を駄目だと言っていた。
Nam, ut rejectio(忌避) facta est clamoribus maximis,
審判人の忌避は怒号のうちに行われた。
cum accusator tamquam censor bonus homines nequissimos reiceret,
訴追人はあたかもよき監察官のようにどうしようもない連中を忌避し、
reus tamquam clemens lanista(剣闘士訓練士) frugalissimum(実直) quemque secerneret(取り除く),
一方、被告の方はまるで慈悲深い剣闘士の訓練士のようにまっとうな人々を除いたので、
ut primum judices consederunt, valde diffidere boni coeperunt.
審判人団が着席するや否や、まともな人々は信用しなくなったのだ。
Non enim umquam turpior(恥ずべき) in ludo talario(低俗な) consessus fuit,
低俗な見世物においてすら、これほど恥ずべき集まりはなかった。
maculosi(汚れた) senatores, nudi equites, tribuni non tam aerati(金持ち) quam, ut appellantur, aerarii(主計官).
汚れ切った元老院議員たち、素寒貧の騎士たち、収益官ならぬいわゆる主計官たち。
Pauci tamen boni inerant, quos rejectione fugare ille non potuerat,
だが、わずかばかりだが、クローディウスが忌避によって敗走させることのできなかったまっとうな人々が含まれていた。
qui maesti(鎮痛な) inter sui dissimiles(異なる) et †merentes† sedebant et contagione turpitudinis vehementer permovebantur(動揺する).
この人たちは、自分たちとはおよそ似ていない者たちの間でつらそうに嘆きながら座って、連中の恥ずべき汚れに接して強く動揺していた。
[4] Hic, ut quaeque res ad consilium primis postulationibus referebatur,
ところが、最初の申し立てにおいてそれぞれの事柄が審議にかけられていくと、
incredibilis erat severitas nulla varietate(不一致) sententiarum.
この審判人たちは一致団結して信じがたいほどの厳格さを見せた。
Nihil impetrabat reus, plus accusatori dabatur, quam postulabat;
被告に有利な点はいっさいなく、訴追人には求めた以上のことが与えられた。
triumphabat (quid quaeris?要するに) Hortensius se vidisse tantum;
かいつまんで言おう。ホルテンシウスは、自分がこれほど先を読んでいたことに凱歌をあげた。
nemo erat, qui illum reum ac non miliens condemnatum arbitraretur.
もはやあらゆる人々が、クローディウスは被告ではなく、すでに幾重にも断罪された者なのだと考えていた。
Me vero teste producto credo te ex acclamatione(呼び出し) Clodi advocatorum audisse quae consurrectio(起立) judicum facta sit, ut me circumsteterint, ut aperte jugula(のど) sua pro meo capite P. Clodio ostentarint.
ところで、私がクローディウスの弁護人たちから証人として呼ばれた時、審判人たちが一斉に立ち上がって私を守り囲み、クローディウスに対して、私の命を守るためにみずからの喉元をあらわに示したということは、君もお聞き及びのことと思う。
Quae mihi res multo honorificentior visa est quam aut illa, cum jurare(宣誓する) tui cives Xenocratem testimonium(証言) dicentem prohibuerunt, aut cum tabulas Metelli Numidici, cum eae(tabulae, ut mos est, circumferrentur, nostri judices aspicere noluerunt.
それは、哲学者クセノクラテスが証言するにあたって宣誓するのを君の同胞市民アテナイ人たちがとめたことや、あるいはメテッルス・ヌミディクスの文書が習慣どおりに回覧された時に、我が国の審判人たちがそれを見るのも拒否したことよりも、はるかに名誉があることのように私には思われた。
Multo haec, inquam, nostra res maior.
いや、言わせてもらうが、この私の場合の方がはるかに素晴らしいことだ。
[5] Itaque judicum vocibus, cum ego sic ab iis ut(として) salus(救済者) patriae defenderer, fractus (崩折れる)reus et una patroni(主) omnes conciderunt;
さて、そういうわけで、審判人たちの声によって、私が共和国の安寧の象徴として守られていたため、被告は打ち砕かれ、それと一緒に彼の支援者たちも総崩れになってしまった。
ad me autem eadem frequentia postridie convenit(集まる), quacum abiens(退任して) consulatu sum domum reductus(連れ帰る).
その翌日、私には、執政官職を退任した日に家まで送ってきてくれたのと同じくらいの群衆が集まった。
Clamare(完三複) praeclari Areopagitae(主) se non esse venturos nisi praesidio constituto.
立派なアレイオス・パゴス(刑事裁判)の裁判官たちは、護衛がなくては法廷に来ないと叫んだ。
Refertur ad consilium.
それが審議にかけられる。
Una sola sententia praesidium(護衛) non desideravit.
護衛を不要としたのは一名のみだった。
Defertur res ad senatum.
この件は元老院にまわされる。
Gravissime ornatissimeque decernitur;
荘重で念入りに練り上げられた決議がなされる。
laudantur judices; datur negotium magistratibus.
審判人たちは賞賛され、各政務官たちに指令が与えられる。
Responsurum hominem nemo arbitrabatur.
あの男が何か答えるとは誰も思っていなかった。
ἔσπετε νῦν μοι, Μοῦσαι--ὅππως δέ πρῶτον πῦρ ἔμπεσε.
いざ、ムーサイよ、我に語りたまえ。
いかにして最初に炎が放たれたか。
Nosti Calvum ex Nanncianis illum, illum laudatorem(賞賛者) meum,
ナンネイウスの財産の分け前にあずかったカルウス(クラッスス)を知っているだろう、例の私の賞賛者のさ。
de cuius oratione erga me honorifica ad te scripseram.
私を称えた彼の演説について前に書いた、あの彼だよ。
Biduo per unum servum et eum ex ludo(学校) gladiatorio(剣闘士の) confecit totum negotium;
彼がね、一人の奴隷、しかも剣闘士養成所出身の奴隷を使って、二日ですべてのことをやってのけたのさ。
arcessivit ad se, promisit, intercessit(保証する), dedit.
審判人たちを自分のもとに呼び寄せ、約束し、保証し、与えたのだ。
Jam vero (o di boni, rem perditam!) etiam noctes certarum mulierum atque adulescentulorum nobilium introductiones(紹介) non nullis judicibus pro mercedis cumulo(積重ね) fuerunt.
いや、もう実際――よき神々よ、破滅だ!―何人かの女性との一夜や身分の高い若者たちへの紹介までもが、審判人たちに報酬の一環として与えられたのだ。
Ita summo discessu(離脱) bonorum, pleno foro servorum,
そういうわけで、よき人々はみんな逃げ出してしまい、中央広場は奴隷で一杯という状態。
XXV judices ita fortes tamen fuerunt, ut summo proposito periculo vel perire maluerint quam perdere omnia;
しかし、命の危機をおかしながらも、すべてを破滅させるくらいなら、自分が滅びた方がましだと考える勇敢な審判人が二十五人いた。
XXXI fuerunt, quos fames magis quam fama commoverit.
だが、三十一人が、名誉欲より食欲の方に動かされたのだ。
Quorum Catulus cum vidisset quendam, "Quid vos," inquit, " praesidium a nobis postulabatis ? an, ne nummi vobis eriperentur, timebatis?"
カトゥルスはその一人に出会ってこう言った。「なぜ諸君は、我々に護衛を要求したのかね?ひょっとして、追い剥ぎに会うのではと恐れてでもいたのかね?」と。
[6] Habes, ut brevissime potui, genus(性質) judicii et causam absolutionis.
以上で、裁判の性質と無罪放免の理由について、できるだけ簡潔に述べてみた。
Quaeris deinceps, qui nunc sit status(状況) rerum(政治) et qui meus.
次に、政治動向の現状と、私自身の現況についておたずねのことについて。
Rei publicae statum(安定) illum, quem tu meo consilio, ego divino confirmatum(確立した) putabam, qui bonorum omnium conjunctione et auctoritate consulatus mei fixus et fundatus videbatur,
共和国のあの安定――私の思慮のおかげで確立したと君は言ってくれ、神慮のおかげと私が考えているあの安定――、すべてのよき人々の一致団結と、私の執政官職権の権威によって確立し、根を降ろしたように思われていたあの安定は、
nisi quis nos deus respexerit(案ずる),
いずれかの神が我々に思いを致してでもくださらないかぎり、
elapsum scito esse de manibus uno hoc judicio,
まさにこの一つの裁判によって、手のうちから滑り落ちてしまったものと考えていただきたい。
si judicium(判断) est triginta homines populi Romani levissimos ac nequissimos(nequamやくたたず) nummulis(はした金) acceptis jus ac fas omne delere
もし、たかか三十人ばかりの、しかもローマ市民の中でもとりわけ軽薄で役立たずの連中が、はした金をもらって神の法も人の法もすべてないがしろにすることが裁判と呼べるなら。
et, quod omnes non modo homines, verum etiam pecudes factum esse sciant,
また、人間のみならず獣までもが起こったと知っている出来事を、
id Talnam et Plautum et Spongiam et ceteras huius modi quisquilias(くず) statuere(決める) numquam esse factum.
タルナとかプラウトゥスとかスポンギアとかその他同じ類のくず連中が決して起こらなかったと決定することが裁判と呼べるならだ。
[7] Sed tamen, ut te de re publica consoler, non ita, ut sperarunt mali, tanto imposito rei publicae vulnere, alacris(活発な) exsultat(狂喜する) improbitas(悪) in victoria.
だが、共和国について君を慰めるために言うなら、共和国は大きな痛手を被ったが、悪党どもが期待していたほどには、悪が勝利して高々と凱歌をあげたわけでもなかった。
Nam plane ita putaverunt, cum religio, cum pudicitia, cum judiciorum fides, cum senatus auctoritas concidisset,
というのは、あの連中が期待していたのは、神聖も、貞潔も、審判人たちの信義も、元老院の権威も地に堕ちて、
fore ut aperte victrix nequitia(放蕩) ac libido poenas(復讐) ab optimo quoque peteret sui doloris, quem improbissimo cuique inusserat(押す) severitas consulatus mei.
不正と欲望が勝利者となって、秀でた人々すべてに対して、私の執政官職の厳格さが邪悪きわまりない者たちに与えた烙印の苦痛の復讐をすることだったのは明らかだからである。
[8] Idem ego ille (non enim mihi videor insolenter gloriari, cum de me apud te loquor, in ea praesertim epistula, quam nolo aliis legi) idem, inquam, ego recreavi afflictos animos bonorum unum quemque confirmans, excitans;
今その同じ私が一人一人を勇気づけ、奮い立たせて、よき人々の打ちのめされた心を立ち直らせたのだ。こう言っても、わたしは独り善がりの自慢をしているとは思わない。なぜなら、他人に読まれては困るこんな手紙の中で君を相手に自分のことを言っているわけだから。
insectandis(非難する) vero exagitandisque nummariis judicibus omnem omnibus studiosis(支持者) ac fautoribus(支援者) illius victoriac παρρησίαν(口を開くこと) eripui,
実際、わたしは買収された審判人たちを非難し、蹴散らし、あの裁判の勝利の熱烈な支持者たち全員から口を開く機会を奪い取ってやった。
Pisonem consulem nulla in re consistere(しっかり立つ) umquam sum passus, desponsam(約束された) homini jam Syriam ademi(奪う), senatum ad pristinam suam severitatem revocavi atque abjectum excitavi,
執政官ピソーの立場を失墜させ、彼が赴任することを約束されていたシリアをもぎ取り、元老院を古の厳格さへと呼び戻して、打ちのめされていた元老院を奮い立たせたのだ。
Clodium praesentem fregi in senatu cum oratione perpetua(絶え間ない) plenissima gravitatis tum altercatione(論争) huius modi;
またクローディウスを元老院で、威厳に満ちた正式な演説のみならず、以下のような類のやりあいによっても粉砕した。
ex qua licet pauca degustes(接 味わう);
そのいくつかを、ここで君にも味わわせてあげよう。
nam cetera non possunt habere eandem neque vim neque venustatem(魅力) remoto illo studio contentionis(闘争), quem ἀγῶνα vos appellatis.
というのも、他のものは、君たちギリシアの言葉では「アゴン」と呼ぶ争いの激情が伴わない状態では、迫力も面白味もないからだ。
[9] Nam, ut Id. Mai. in senatum convenimus, rogatus ego sententiam multa dixi de summa re publica,
そこで、五月十五日に元老院に出席した時、意見を求められた私は、国政の最も重要な側面について大いに語り、
atque ille locus inductus a me est divinitus(副),
そしてわたしは例の論法を麗々しくくり出した。
ne una plaga(奪 打撃) accepta patres conscripti conciderent, ne deficerent;
たった一つばかりの打撃を被ったくらいで、元老院議員が一斉に倒れてはならないし、その機能を失ってもならない。
vulnus esse ejus modi, quod mihi nec dissimulandum nec pertimescendum(怯える) videretur,
我々の受けた痛手は、決して偽り隠すべき性質のものではないが、かといって震撼すべきものでもない。
ne aut ignorando(無視する) stultissimi aut metuendo ignavissimi judicaremur:
これを見て見ぬふりをして大馬鹿者と思われてもならないし、恐れて臓病者と判断されてもならない。
bis absolutum esse Lentulum, bis Catilinam,
レントゥルスは二度、カティリナも二度釈放された。
hunc tertium jam esse a judicibus in rem publicam immissum.
この男は、審判人が共和国に対して放った三番目の者だ。
"Erras, Clodi; non te judices urbi, sed carceri reservarunt,
「クローディウスよ、君は勘違いしている。君を無罪にした審判人たちは君をローマのために残したのではなく、牢獄へと送り込むためにとっておいたのだ。
neque te retinere in civitate, sed exsilio privare voluerunt.
君を国に留めておきたかったのではなく、亡命の機会を君から奪いたかったのだ。
Quam ob rem, patres conscripti, erigite animos, retinete vestram dignitatem.
そういうわけだから、元老院議員諸君、勇気を出し、諸君らの威信を保ちたまえ。
Manet illa in re publica bonorum consensio;
共和国には、よき人々のあの一致団結がまだ残っている。
dolor accessit(加わる) bonis viris, virtus non est imminuta;
よき人々は悲憤に襲われたが、彼らの勇気は挫けていない。
nihil est damni(災い) factum novi, sed, quod erat, inventum est.
別に新奇な災厄が生じたわけではない。前から存在していたものが顕在化したにすぎない。
In unius hominis perditi judicio plures similes reperti sunt."
一人の破滅的な人物の裁判によって、似た連中がもっといることが分かっただけだ」。
[10] Sed quid ago ? paene orationem in epistulam inclusi.
いや、まったく何をしているのだか。丸々一つの演説を手紙に書いてしまうところだった。
Redeo ad altercationem.
クローディウスとのやり取りに戻ろう。
Surgit pulchellus puer, obicit(責める) mihi me ad Baias fuisse.
さて、この可愛い坊やは立ち上がり、私がバイアエにいたことをとがめた。
Falsum, sed tamen "Quid? Hoc simile est," inquam, "quasi in operto dicas fuisse?"
それは嘘だったが、「それがどうだというのだ。まるで私が秘密の場所に侵入したみたいな口ぶりだが」と私は言った。
"Quid," inquit, "homini Arpinati cum aquis calidis?"
彼は言った。「アルピヌムの人間が温泉に何の用があるのか」。
"Narra," inquam, "patrono tuo, qui Arpinatis aquas concupivit"
私は答えた。「君のパトロンにそう言ってやりたまえ。アルピヌム人の温泉が欲しくてたまらなかったあの人にだよ」
(nosti enim Marianas)."
マリウスの温泉のことを君は知っているだろう。
Quousque(いつまで)," inquit, "hunc regem feremus ?"
彼は言った。「いつまで、我々はこの王に耐えなくてはならないのか」
"Regem appellas," inquam, "cum Rex tui mentionem nullam fecerit?";
私が返す。「レクスは遺言で君のことにいっさい言及していないのに、君は王について述べるのかね」
ille autem Regis hereditatem(遺産) spe devorarat.
彼はレクス(クィントゥス・マルキウス、68年執政官)の遺産を飲み尽くしたいと言っていたのだ。
"Domum," inquit, "emisti."
「あなたは家を購入された」と彼は言った。
"Putes," inquam, "dicere: judices emisti."
「君は、『あなたは、審判人を買った」と言ってるつもりなんだね」と私は言った。
"juranti," inquit, "tibi non crediderunt."
「あなたが誓約を立てても、彼らは信じなかった」と彼が言った。
"Mihi vero," inquam, "XXV judices crediderunt, XXXI, quoniam nummos ante acceperunt, tibi nihil crediderunt."
「だが、実のところは、二十五人の審判人は私のことを信じたのだ。三十一人は、先に金を受け取ったのだから、よほど君を信用していなかったのだ」
Magnis clamoribus afflictus conticuit(黙る) et concidit(負ける).
これは大受けし、彼はそれで打ちのめされて押し黙り、負けた。
[11] Noster autem status est hic.
私の現況は以下のようなものだ。
Apud bonos iidem sumus, quos reliquisti,
よき人々のもとでは、わたしは君が出発した時と変わらない評価を得ている。
apud sordem(くず) urbis et faecem(くず) multo melius nunc, quam reliquisti.
また、卑しい掃き溜めの連中のもとでは、君が出かけた時よりはるかによくなっている。
Nam et illud nobis non obest(害になる), videri nostrum testimonium non valuisse;
というのは、クローディウスの裁判で私の証言が役に立たなかったと人に思われることも、別に悪くないからだ。
missus est sanguis invidiae sine dolore atque etiam hoc magis,
これで人々の私に対する嫉妬の悪血が痛みもなく瀉血してしまえた。
quod omnes illi fautores illius flagitii(不品行) rem manifestam illam redemptam esse a judicibus confitentur.
あの恥ずべき行いの支援者たちが全員、有罪が明白である一件を審判人たちから買い取ったのだとおおっぴらに言っているのだから。
Accedit illud, quod illa contionalis(集会の) hirudo(ヒル) aerarii, misera ac jejuna(飢えた) plebecula(下層民), me ab hoc Magno unice diligi putat,
それに加えて、国庫にたかる争い好きの蛭ども、哀れな飢えた下層民たちは、我らがポンペイウスが私のことを特に贔屓していると思っている。
et hercule(確かに) multa et jucunda consuetudine conjuncti inter nos sumus
確かに、多くの好ましい付き合いによって、我々は互いに強く結ばれている。
usque eo, ut nostri isti comissatores(酔っ払い) conjurationis barbatuli(髭の生えた) juvenes illum in sermonibus "Cn. Ciceronem" appellent.
それで、例の顎髭を生やした騒乱好きの若者たちは、会話の中で彼を「Cn.キケロ」と呼んでいるほどだ。
Itaque et ludis et gladiatoribus(試合) mirandas ἐπισημασίας(しるし) sine ulla pastoricia(羊飼いの) fistula(笛) auferebamus(獲得する).
そういうわけで私は、競技会や剣闘士の見世物で、羊飼いの笛にからかわれることもなく、驚くほどの好意のしるしを示されている。
[12] Nunc est exspectatio(待つこと) comitiorum(選挙);
今は選挙が待たれているところだ。
in quae omnibus invitis trudit noster Magnus Auli filium
だがそこに、皆が不快に思っているにもかかわらず、我らがポンペイウスはアウルス・アフラニウスの息子ルキウス・アフラニウスを押している。
atque in eo neque auctoritate neque gratia pugnat,
それも、権威や影響力を使って戦っているのではなく、
sed quibus Philippus omnia castella(砦) expugnari posse dicebat, in quae modo asellus(ロバ) onustus(荷を積んだ) auro posset ascendere.
「金を背負った驢馬が登っていける砦なら、どんな砦も陥落させることができる」とマケドニア王ピリッポスが常々言っていた例の手段によって。
Consul autem ille δευτερεύοντος histrionis(俳優) similis suscepisse negotium dicitur et domi divisores(分配者) habere;
あの執政官ピソーが脇役を務めて、自分の家に賄賂配りを置いているということだ。
quod ego non credo.
それは私は信じない。
Sed senatus consulta duo jam facta sunt odiosa, quod in consulem facta putantur,
けれども、あの執政官を狙ったものと考えられている二つの不愉快な元老院決議が行われた。
Catone et Domitio postulante,
それを要求したのは、カトーとドミティウスだ。
unum, ut apud magistratus inquiri liceret, alterum, cuius domi divisores habitarent, adversus rem publicam.
一つは、政務官の家の捜索を合法にすること。もう一つは、家に賄賂配りを置いている者は共和国の敵とみなすというものである。
[13] Lurco autem tribunus pl., qui magistratum simultatem(敵対) cum lege Aelia iniit(始める), solutus(免れ) est et Aelia et Fufia ut legem de ambitu ferret,
さらに、護民官(アエリウス法と敵対している職)ルクローが、アエリウス法とフフィウス法の規制から解かれて、賄賂に関する法を提案することになった。
quam ille bono auspicio claudus(びっこ) homo promulgavit.
それで、このびっこの男は、結構な占いのもとにその法を公示した。
Ita comitia in a.d. VI Kal. Sext.(6月) dilata sunt.
その結果、選挙は七月二十七日に延期された。
Novi est in lege hoc, ut, qui nummos in tribu pronuntiarit, si non dederit, impune sit, sin dederit, ut, quoad vivat, singulis tribubus HS CIↃCIↃCIↃdebeat.
この法について新しいことは、トリブス内で賄賂を約束した場合、それを実際に与えなければ無罪であるが、もし与えたなら、生きているかぎり各トリブスに対して3000セステルティウが払わなくてはならない、というものだ。
Dixi hanc legem P. Clodium jam ante servasse; pronuntiare enim solitum(いつも) esse et non dare.
なお、プブリウス・クローディウスは、この法を以前から遵守していた。彼は約束しておいて与えないのを常としているからね。
Sed heus tu(おい君)!
だが、それはさておき、まったく何てことだ!
videsne consulatum illum nostrum, quem Curio antea ἀποθέωσιν vocabat, si hic factus erit, fabam mimum(茶番) futurum?
我らの執政官職、かつてクリオが神格化と称したあの執政官職も、もしこいつが就任したら、まったくのお笑い草になると思わないか?
qua re, ut opinor, φιλοσοφητέον, id quod tu facis, et istos consulatus non flocci(毛) facteon.
そういうわけだから、私も君と同じように学問に専念するべきだと思う。そして、あんな執政官職のことはいっさい気にしないことにしょう。
[14] Quod ad me scribis te in Asiam statuisse non ire,
アジアに行くのをやめることに決めたと書いていることについてだが、
equidem mallem, ut ires, ac vereor, ne quid in ista re minus commode fiat;
私としては行ってほしかったし、取りやめたことで何か不都合なことが起こらないかと心配している。
sed tamen non possum reprehendere consilium tuum, praesertim cum egomet in provinciam non sim profectus.
しかし、君の計画を非難することはできない。私自身も属州に行かないわけだから。
[15] Epigrammatis tuis, quae in Amaltheo posuisti, contenti erimus,
私は、君がアマルテウム神殿に置いた詩で満足することになるだろう。
praesertim cum et Thyillus nos reliquerit, et Archias nihil de me scripserit.
何しろ、テュイッルスは私を見捨ててしまったし、アルキアスも私のことについては何も書いてくれないから。
Ac vereor, ne, Lucullis quoniam Graecum poema condidit書く, nunc ad Caecilianam fabulam spectet.
アルキアスはルクルス兄発にギリシア語の詩を書いたので、今度はカエキリウス・スタティウスの劇でも書こうと狙っているのではないかと心配だ。
[16] Antonio tuo nomine gratias egi eamque epistulam Mallio dedi.
アントニウス・ヒュブリダに対して君のことで礼を言い、その手紙を客のマッリウスに託しておいた。
ad te ideo antea(以前) rarius scripsi, quod non habebam idoneum cui darem, nec satis sciebam quo darem.
なお、ここのところ手紙を書くのが間遠になったのは、手紙を託すのに適当な人もいなければ、どこに宛てて出せばよいのかもよく分からなかったからだ。
valde te venditavi.
ヒュブリダには君のことを大いに褒めておいた。
[17] Cincius si quid ad me tui negotii detulerit, suscipiam(引き受ける);
もしキンキウスが何か君の用事を私のところに持ってくれば、引き受けよう。
sed nunc magis in suo est occupatus; in quo ego ei non desum.
だが、今のところ彼は自分の用件の方で一杯だ。わたしも彼をなおざりにするつもりはない。
tu, si uno in loco es futurus, crebras a nobis litteras exspecta;
君がもし一個所に滞在する予定なら、こちらから頻繁に手紙が行くものと期待しておいてくれたまえ。
sed plures etiam ipse mittito.
けれども、君の方もそれを追い越すくらいに送ってきてほしい。
[18] velim ad me scribas, cuius modi sit ᾽Αμαλϑεῖον tuum,
君のアマルテイオン神殿はどのようにしているのか教えてくれると嬉しい。
quo ornatu, qua τοποθεσίᾳ,
どのような装飾を施し、どのような設計なのだろうか。
et, quae poemata quasque historias de ᾽Αμαλθείᾳ habes, ad me mittas.
また、アマルテイアに関する詩や逸話で君が持っているものをすべて送ってほしい。
libet mihi facere in Arpinati.
私のアルピヌムの方でも同じようなものを作ってみたいのだ。
ego tibi aliquid de meis scriptis mittam. Nihil erat absoluti(完全な).
書いたものを何か君に送るつもりだが、今のところ完成しているものはない。
17(1.XVII)
Cicero Attico Sal.
[Rome, December 5, 61]
前六十一年十二月五日、ローマ
キケロよりアッティクスへ
1. Magna mihi varietas voluntatis et dissimilitudo(不同) opinionis ac judicii(意見) Quinti fratis mei demonstrata est ex litteris tuis, in quibus ad me epistularum illius exempla(写し) misisti.
君の手紙とそれに同封してくださった弟の手紙の写しから、僕の弟クィントゥスの気持ちがさまざまに移り変わり、考え方や判断も首尾一貫していないのが分かったよ。
Qua ex re et molestia(奪 不快感) sum tanta affectus,
それで、非常に苦悩している。
quantam mihi meus amor summus erga utrumque vestrum afferre debuit,
君たち二人を私は心から愛しているのだから、それも当然だ。
et admiratione(驚き),
また、驚いてもいる。
quidnam(一体何が) accidisset, quod afferret Quinto fratri meo aut offensionem tam gravem aut commutationem tantam voluntatis.
いったい何が、そんな深い怒りや気持ちの変化を弟にもたらしたのだろうか、と。
Atque illud a me jam ante intellegebatur,
兆候があったことは私も前から気づいてはいた。
quod te quoque ipsum discedentem a nobis suspicari(推測する) videbam,
それは、君の方も、こちらを発つ頃から薄々察知していたように思う。
subesse(入り込む) nescio quid opinionis incommodae(不都合な) sauciumque(傷ついた) esse ejus animum et insedisse(根を下ろす) quasdam odiosas suspiciones(疑い).
つまり、よく分からないが何か好ましくない考えが彼の頭に入り込み、彼の心を傷つけ、忌まわしい疑いの根をすえたのだ。
Quibus ego mederi(軽減する) cum cuperem(接未完) antea saepe
私はもう前からそうした疑いをなだめたいとたびたび思っていたし、
et vehementius etiam post sortitionem(くじ引き) provinciae,
彼の属州赴任が決まった後はいっそう強くそう思っていたわけだが、
nec tantum intellegebam ei esse offensionis, quantum litterae tuae declararant,
君の手紙が示しているほどに彼の怒りが強いとは思っていなかった。
nec tantum proficiebam(うまくいく), quantum volebam.
また、私の方でも、自分で望んでいたほどの効果はあげられていなかった。
2. sed tamen hoc me ipse consolabar, quod non dubitabam, quin te ille aut Dyrrachi aut in istis locis uspiam visurus esset;
だが、彼がデュラキオン(ギリシア)かそこらで君に会うということだけは確実だと思っていたので、それで自分を慰めていた。
quod cum accidisset, confidebam ac mihi persuaseram fore ut omnia placarentur inter vos non modo sermone ac disputatione, sed conspectu ipso congressuque(出会い) vestro.
そうなれば、君たち二人のあいだで言葉を交わし、話し合うことで、いや、ただ出会って互いの顔を見るというだけでも、すべてがうまくいくと信じ切っていたのだ。
Nam quanta sit in Quinto fratre meo comitas(愛想がいい), quanta jucunditas, quam mollis animus et ad accipiendam(被る) et ad deponendam offensionem(不快), nihil attinet me ad te, qui ea nosti, scribere.
というのは、君もよく知っているから、今さら言うまでもないことだが、弟はとても人好きのする親しみやすい性格で、かっとなるのも早いが収まるのも早いという感受性豊かな心の持ち主であるからだ。
sed accidit perincommode(不都合な), quod eum nusquam vidisti(会う).
しかし、実に都合の悪いことに、君は彼に会えなかった。
Valuit enim plus, quod erat illi non nullorum artibus inculcatum(教え込まれた), quam aut officium aut necessitudo aut amor vester ille pristinus, qui plurimum valere debuit.
それは彼は、ある人々の策略で吹き込まれたことに動かされて、一番大事にしなくてはならない義理や縁や君たち二人のあいだの以前からの愛情を忘れてしまっていたからだ
Atque huius incommodi culpa ubi resideat, facilius possum existimare quam scribere;
この不都合の原因がどこにあるのかは、僕にはわかっているが、ここに書くのはよそう。
vereor enim, ne, dum defendam meos, non parcam tuis.
私は自分の身内を弁護しようとして、君の身内(妻ポンポニア)に冷たいことになってはいけないからね。
Nam sic intellego, ut nihil a domesticis(家族) vulneris factum sit, illud(vulnus) quidem, quod erat, eos(domesticos) certe sanare potuisse.
つまり、彼の家の人たちによってこの傷が作られたわけではないにしても、彼らはできた傷を癒すことはできたはずだからだ。
Sed huiusce rei totius vitium, quod aliquanto etiam latius patet(広がっている), quam videtur, praesenti tibi commodius exponam(説明).
だが、このような汚点は思ったよりも広範囲に及んでいるので、君と会った時に直接説明した方がいいだろう。
De iis litteris, quas ad te Thessalonica(奪) misit, et de sermonibus, quos ab illo et Romae apud amicos tuos et in itinere habitos putas,
彼が君宛てにテッサロニケから送った手紙について、またローマや旅の途中で君の友人たちの前で彼が話した事についてだが、
ecquid tantulum causae sit, ignoro,
彼にそんなことをさせるほどの理由が(君たち二人のあいだに)あるのか、私には分からない。
sed omnis in tua posita est humanitate(親切) mihi spes huius levandae molestiae.
だが、この厄介事を収める希望は、すべて君の善意にかかっている。
Nam, si ita statueris,
というのは、もしこのような見地に立ってもらえるならば、
et irritabiles animos esse optimorum saepe hominum et eosdem placabiles
つまり、優れた人ほど怒りに駆られやすいものであり、だが同時になだめやすくもあると、
et esse hanc agilitatem, ut ita dicam, mollitiamque naturae plerumque bonitatis
このような敏感さ、感受性の強さは、普通は性格のよさの表れであると、
et, id quod caput est, nobis inter nos nostra sive incommoda sive vitia sive injurias esse tolerandas(耐える),
そして、これが肝心なことだが、我々はお互いに相手の弱点や欠点や悪い行為に耐えねばならないものなのであると、というような考え方をしてもらえるならば、
facile haec, quem ad modum spero, mitigabulltur;
今回のことはうまく収まってくれると思っている。
quod ego ut facias te oro.
どうか、お願いだから、そのようにしていただけないだろうか。
Nam ad me, qui te unice(とりわけ) diligo, maxime pertinet(大事である) neminem esse meorum, qui aut te non amet aut abs te non ametur.
私は君のことを大事に思っているから、私の身内で君のことを愛さなかったり、君から愛されなかったりする者は決していないようにしておきたいのだ。
Illa pars epistulae tuae minime fuit necessaria, in qua exponis, quas facultates aut provincialium aut urbanorum commodorum et aliis temporibus et me ipso consule praetermiseris.
君の手紙で、私自身の執政官の時にしろ他の時にしろ、属州や都におけるさまざまた機会を君が敢えて利用しなかったことについて釈明した部分があったが、あれはまったく必要なかったよ。
Mihi enim perspecta(明白な) est et ingenuitas(自由民であること) et magnitudo animi tui;
君の自由な性格と大きさはよく分かっているから。
neque ego inter me atque te quicquam interesse umquam duxi
君と私とのあいだには何ら違いはないと思っている。
praeter voluntatem institutae(企てる) vitae, quod me ambitio quaedam ad honorum studium, te autem alia minime reprehendenda(非難する) ratio(考え方) ad honestum otium duxit.
どのような生き方をするかということが違っていて、私は政治的野心から顕職を重ねることを目指したし、君は、まったく非難されるべきではないが、別の考え方をして、尊敬すべき悠々自適の生活を選んだというだけだ。
Vera(真の) quidem laude probitatis, diligentiae, religionis, neque me tibi neque quemquam antepono(前に置く),
だが、清廉潔白、誠意誠実、道義心という真の賞賛を得ることについては、私のみならず、他のいかなる人も君の右に出る人はいない。
amoris vero erga me, cum a fraterno amore domesticoque discessi(別にする), tibi primas(partes) defero(提供する).
また、私に対する愛情の深さについては、私の兄弟や家族の愛情を別とすれば、君が第一位だ。
vidi enim, vidi penitusque(副 心底) perspexi(気付く) in meis variis temporibus et sollicitudines et laetitias tuas.
なぜかといえば、私は見てきたのだ。私の浮沈に応じて、君が心配し、また喜んでくれるのを見てきて、よくよく分かっているのだ。
fuit mihi saepe et laudis(名声) nostrae gratulatio(祝福) tua jucunda(嬉しい) et timoris consolatio grata(感謝の).
私が受けた名誉を君が祝福してくれるのは嬉しいことだったし、戦々恐々としている時になだめてくれたのもとてもありがたかった。
quin mihi nunc te absente non solum consilium, quo tu excellis(すぐれる), sed etiam sermonis communicatio, quae mihi suavissima tecum solet esse, maxime deest--
実際、君が傍らにいない今、実に有益な君の助言を得ることができないだけでなく、いつも心から楽しく思っている君との会話が失われてしまって困っている。
quid dicam(わからない)? in publicana re, quo in genere mihi neglegenti(気を抜く) esse non licet,
それをもっとも感じるのは、気を抜くことが許されない政治の中に身を置いた時だろうか?
an in forensi labore, quem antea propter ambitionem sustinebam, nunc, ut dignitatem tueri gratia(奪 信望) possim,
それとも法廷活動――以前は野心のためにやっていたけれども、今では人々の好意を得て威信を保つためにしているわけだが――において、だろうか?
an in ipsis domesticis negotiis, in quibus ego cum antea tum vero post discessum fratris te sermonesque nostros desidero?
それとも、家の問題――これに関しても、弟が去った今、以前にも増して君と君との会話が恋しくてならない――においてだろうか?私には分からない。
Postremo(要するに) non labor meus non requies, non negotium non otium, non forenses res non domesticae, non publicae non privatae carere diutius tuo suavissimo atque amantissimo consilio ac sermone possunt.
要するに、労苦においても、休息においても、仕事においても、余暇においても、外の仕事も、家のことも、公的にも、私的にも、私は君の親愛の情に満ちた助言と心地よい会話から長く離れていることはできない、ということなのだ。
7. Atque harum rerum commemorationem(言及) verecundia saepe impedivit utriusque nostrum;
けれども、お互い恥ずかしくて、こういうことを言うのはしばしばためらわれてしまう。
nunc autem ea fuit necessaria propter eam partem epistulae tuae, per quam te ac mores(生き方) tuos mihi purgatos ac probatos esse voluisti.
だが、今回は君が自分と自分の生き方を私に釈明し、それを認められることを望んでいたので、きちんと言わなくてはならなかった。
Atque in ista incommoditate alienati illius animi et offensi illud inest tamen commodi,
弟の気持ちが君に背き、腹を立てているのは困ったことだが、悪くないこともある。
quod et mihi et ceteris amicis tuis nota fuit et abs te aliquanto ante testificata tua voluntas omittendae provinciae,
君は私に対してだけでなく他の君の友人たちにも、自分が属州に行くつもりのないことを今回のことが起きるよりいくらか前に言って知られていたから、
ut, quod una non estis, non dissensione ac discidio(不和) vestro, sed voluntate ac judicio tuo factum esse videatur.
君たち二人が会わなくても、それは仲間割れとか争いとかによるのではなく、君の意志と判断でしているのだと思われるだろうから。
Quare et illa, quae violata, expiabuntur,
ともかく、君たち二人の傷つけられた仲もいつかは元に戻ってくれるだろう。
et haec nostra, quae sunt sanctissime conservata, suam religionem(神聖さ) obtinebunt.
そして、君と私の友情は決して破れずに、固く守られたまま続いていくだろう。
8. Nos hic in re publica infirma, misera commutabilique versamur.
私はこちらで、あやふやで悲惨で移ろいやすい政情の中でふりまわされている。
Credo enim te audisse nostros equites paene a senatu esse dijunctos(絶つ);
騎士たちがほとんど元老院から離反してしまったということを君も聞いていると思う。
qui primum illud valde(大いに) graviter tulerunt(腹を立てる), promulgatum ex senatus consulto fuisse, ut de eis, qui ob judicandum accepissent, quaereretur(捜査する).
彼らはまず、裁判に関して金銭を受け取った者について捜査する元老院決議の公示をとても不満に思っていた。
Qua in re decernenda cum ego casu(偶然) non affuissem(出席),
それが決議された時、たまたま私は出席していなかった。
sensissemque(気付く) id equestrem ordinem ferre moleste neque aperte dicere,
そこで、騎士階級がそのことをきわめて不服としているものの、公には主張していないのを見て取って、
objurgavi(非難する) senatum, ut mihi visus sum, summa cum auctoritate,
元老院を――自分の思うところでは――大いに権威を発揮して叱責した。
et in causa non verecunda(尊敬すべき) admodum gravis et copiosus fui.
あまり立派とは言えない一件のためではあったが、きわめて重々しく、言葉豊かに述べた。
9. Ecce aliae deliciae(贅沢) equitum vix ferendae!
それから、ほら、騎士たちがまた別の、およそ耐えがたい要求をもち出したんだよ。
quas ego non solum tuli, sed etiam ornavi.
けれども、私はそれに耐えただけでなく、もっともらしい弁論で正当化してもやった。
Asiam qui de censoribus conduxerunt(請負う), questi(苦情) sunt in senatu se cupiditate prolapsos(失敗) nimium magno conduxisse,
彼らは監察官からアジアを競り落としたときに、自分たちは欲張りすぎてあまりの高値で請け負ってしまったと元老院で不平を言って、
ut induceretur(取り消す) locatio(契約), postulaverunt.
契約を取り消してほしいと要求したのだ。
Ego princeps in adjutoribus(支持者) atque adeo(いやむしろ) secundus;
私は騎士階級の支持者の先頭に立っていたが、実のところは二番手だった。
nam, ut illi auderent(勇敢にする) hos postulare, Crassus eos impulit.
なぜなら、クラッススがけしかけて彼らにこういう大胆な要求をさせたからだ。
Invidiosa res, turpis postulatio et confessio temeritatis(無分別).
まったくいまいましく鉄面皮な要求で、思慮のないことを自分で告白しているようなものだ。
Summum erat periculum, ne, si nihil impetrassent(要求を通す), plane alienarentur a senatu.
しかし、もし要求が全然通らなければ、彼らが元老院から完全に離反してしまうという危険がおおいにあった。
Huic quoque rei subventum(助ける) est maxime a nobis perfectumque(もたらす), ut frequentissimo senatu et libentissimo uterentur(享受する)
それで、この件にも私は大いに助力してやり、満場の元老院において、議員たちからきわめて好意的な反応を得る中、
multaque a me de ordinum dignitate et concordia dicta sunt Kal. Decembr. et postridie.
十二月一日とその翌日にわたって、両階級の威信と協調について大いに語るということに持ち込んだ。
Neque adhuc res confecta est, sed voluntas senatus perspecta;
今のところ結果は出ていないが、元老院の意向は見通せている。
unus enim contra dixerat Metellus consul designatus.
というのも、反論しているのは次期執政官のメテッルス一人だけだからだ。
Atqui erat dicturus, ad quem propter diei brevitatem perventum non est, heros ille noster Cato.
我らが英雄のカトーも反論しようとしていたが、その日は時間切れで彼のところまでまわらなかった。
10. Sic ego conservans rationem institutionemque(慣習) nostram tueor(保つ), ut possum, illam a me conglutinatam concordiam.
私はこのように自分の政治的方針を維持し、私が達成した階級間の協調をできるだけ守ろうとしている。
Sed tamen, quoniam ista sunt tam infirma, munitur(守る) quaedam nobis ad retinendas opes(影響) nostras tuta(安全な), ut spero, via;
だが、情勢は非常に不安定なので、私の影響力を維持するための何らかの安全な道筋を固めなくてはならない。
quam tibi litteris satis explicare non possum, significatione(暗示) parva ostendam tamen.
この手紙ではそれを十分に説明するわけにはいかないが、ちょっとした手がかりをあげることにしよう。
Utor Pompeio familiarissime.
私はポンペイウスときわめて親しくしている。
Video, quid dicas.
それを聞いて君が何と言うかは分かっているが。
Cavebo, quae sunt cavenda,
気をつけるべきところは気をつける。
ac scribam alias ad te de meis consiliis capessendae rei publicae plura.
国政を掌握する計画については、別の時にもっと詳しくお伝えしよう。
11. Lucceium scito consulatum habere in animo(考える) statim petere.
ルッケイウスが、すぐさま執政官に立候補しようと考えていることをお知らせしておこう。
Duo enim soli dicuntur petituri,
二人しか立候補しないと言われているからだ。
Caesar (cum eo coire per Arrium cogitat)
一人はカエサルだ――ルッケイウスは彼とはアッリウスを通じて手を結べると踏んでいる。
et Bibulus (cum hoc se putat per C. Pisonem posse conjungi).
もう一人はビブルスだ――こちらとは、ガイウス・ピソーを通じて。
Rides? Non sunt haec ridicula, mihi crede.
おかしいって?いやいや、別におかしいことはないよ。
Quid aliud scribam ad te, quid?
他に何か書くことはあっただろうか?
Multa sunt, sed in aliud tempus.
実はたくさんあるのだが、またこの次にしよう。
<Tu fac ut nos quod ad tempus> exspectare velis, cures(配慮する) ut sciam.
いつお戻りか、教えてほしい。
jam illud modeste rogo, quod maxime cupio, ut quam primum venias. Nonis Decembribus.
控え目な言い方をしたが、本当に何よりもそう願っている。どうか早く帰ってきてくれたまえ。十二月五日
前六十年
18(1.XVIII)
Cicero Attico Sal.
[Rome, January 20, 60]
前六十年一月二十日、ローマ
キケロよりアッティクスへ
[1] Nihil mihi nunc scito tam deesse quam hominem eum, quocum omnia, quae me cura aliqua(奪) afficiunt, una communicem, qui me amet, qui sapiat, quicum ego cum loquar, nihil fingam, nihil dissimulem, nihil obtegam.
今何が欲しいといって、心配事を何でも一緒に語り合える人、私のことを愛してくれて、賢明で、一緒に話す時に何も偽ったり、装ったり、隠したりする必要のない人ほど欲しくてたまらないものはない。
Abest enim frater ἀφελέστατος et amantissimus.
あの純朴で愛情に満ちた弟もいないのだし。
†Metellus† non homo, sed "litus(海岸) atque aer(空気) et solitudo mera(まったく)."
片やメテッルスは人間ではなく、「海岸、大気、まったくの荒涼」だ。
Tu autem, qui saepissime curam et angorem animi mei sermone et consilio levasti(除く) tuo, qui mihi et in publica re socius et in privatis omnibus conscius et omnium meorum sermonum et consiliorum particeps esse soles, ubinam es?
いったい、いつも私の悩みや心配に語りかけ助言して癒しを与えてくれる君、公的生活を分かつ仲間であり、個人的事情を知り抜いていて、話し合いに乗り、計画を分かち合ってくれる君は、いったい今どこにいるのだろう?
Ita sum ab omnibus destitutus(見捨てられた).
私はまったく見捨てられてしまっていて、
ut tantum requietis(属 安息) habeam, quantum cum uxore et filiola et mellito(可愛い) Cicerone consumitur(過ごす).
妻と娘と可愛いキケロと過ごすくらいしか安らぎがない。
Nam illae ambitiosae nostrae fucosaeque(偽りの) amicitiae sunt in quodam(一種の) splendore forensi(公共の), fructum domesticum(私的な) non habent.
というのも、打算的で虚飾に満ちた交友関係は、公的生活においては多少の輝きを発揮するものではあるが、個人的な実りは持たないからだ。
Itaque, cum bene completa domus est tempore matutino(早朝の), cum ad forum stipati(取り巻かれ) gregibus amicorum descendimus,
朝には、我が家は挨拶をしに来る者たちで一杯になり、中央広場へと向かう時には友人たちの群れに取り囲まれて行くのだけれども、
reperire ex magna turba neminem possumus, quocum aut jocari libere aut suspirare(ため息) familiariter possimus.
それだけたくさんの人々の中で、心置きなく冗談を言ったり、親しげに耳打ちしたりできる人は誰一人としていないのだ。
Quare te exspectamus, te desideramus, te jam etiam arcessimus(招く).
だからこそ、君のことを待ち受け、留守をつらく思うのだ。いやもう、帰ってきてくれとまで言ってしまおう。
Multa sunt enim, quae me sollicitant anguntque;
心労の種が山積しているのだ。
quae mihi videor aures nactus(達する) tuas unius ambulationis(散歩) sermone exhaurire(除く) posse.
君に聞いてもらえれば、ちょっとそこらを一回りして話すだけで消し飛んでしまうと思うのだが。
[2] Ac domesticarum quidem sollicitudinum aculeos(苦悩) omnes et scrupulos(心配) occultabo,
家の心配事の与える苦痛については、言わないでおこう。
neque ego huic epistulae atque ignoto tabellario(飛脚) committam.
ここに記して、よく分からない運び手に託すわけにはいかない。
Atque hi (nolo enim te permoveri) non sunt permolesti,
この問題は、君がひどく心を痛めないように言っておくが、苦難の極みにあるというわけではない。
sed tamen insident(とどまる) et urgent
だが、どっしりと根を下ろし、しつこく悩ませる。
et nullius amantis consilio aut sermone requiescunt(休む);
おまけに、助言してくれたり、話に乗ってくれる親しい人はおらず、まったく安らぎが得られない。
in re publica vero, quamquam animus est praesens,
一方、国政においては、何でもする気構えはできている。
tamen vulnus(目) etiam atque etiam(何度も) ipsa medicina(主) efficit(引き起こす).
だが、現状は、いくら治療してもそれそのものが傷を作ってしまうという状態だ。
Nam, ut ea breviter, quae post tuum discessum acta sunt, colligam(まとめる), jam exclames necesse est res Romanas diutius(長く) stare non posse.
君の出発後に起こったことを簡単にまとめて言えば、君は「ローマはもうおしまいだ」と叫ぶに違いない。
Etenim post profectionem tuam primus, ut opinor, introitus(始まり) fuit in causam fabulae Clodianae,
クローディウスの茶番劇の最初の幕が開いたのは確か君の出発後だったと思うが、
in qua ego nactus, ut mihi videbar, locum resecandae(矯正する) libidinis et coercendae(罰する) juventutis;
私は自分ではこれを、したい放題の放埒を切り倒し、若い世代を懲らしめる機会を得たものと考えていた。
vehemens(精力的な) fui et omnes profudi(惜しみなく使う) vires animi atque ingenii mei
だから、あらんかぎりの精神力と知力をふりしぼったのだ。
non odio adductus alicuius, sed spe non corrigendae sed sanandae(癒やす) civitatis.
誰か特定の人物を憎んでしたことではなく、共和国に癒しを与えよう――正そうなどとは望むべくもない――と思ってのことだった。
[3] Adflicta res publica est empto constupratoque(汚す) judicio.
だが裁判は買収され汚されて、共和国は痛撃を受けた。
Vide, quae sint postea consecuta.
これに続いて、何が起こったか。
Consul est impositus(任命する) is nobis, quem nemo praeter nos philosophos aspicere(目で見る) sine suspiritu(ため息) posset.
我々のような哲学者でもないかぎり、溜息をつかずには見ていられないような人間が執政官にすえられたのだ。
Quantum hoc vulnus!
何という痛手だろう!
facto senatus consulto de ambitu(賄賂), de judiciis, nulla lex perlata(通過する),
賄賂に関して、裁判に関して元老院決議が成立したのに、一つも法の形にはならなかった。
exagitatus(苦しめる) senatus, alienati equites Romani quod erat 'qui ob rem judicandam'.
元老院は激しく非難され、騎士たちは「裁判に関して・・・」のために離反した。
Sic ille annus duo firmamenta rei publicae per me unum constituta evertit;
こうして去年一年で、私がただ一人で築き上げた共和国の二つの柱が覆されてしまった。
nam et senatus auctoritatem abjecit et ordinum concordiam dijunxit.
つまり、元老院の権威は地に堕ちたし、階級問の協調には亀裂が入った。
Instat(迫る) hic nunc ille annus egregius.
そこに、この結構な年が明けたというわけだ。
Ejus initium ejus modi fuit, ut anniversaria(記念日) sacra Juventatis non committerentur;
この年は、ユウェンタスの歳祭が行われないということから始まった。
nam M. Luculli uxorem Memmius suis sacris initiavit;
というのも、メンミウスがマルクス・ルクルス(ルクルス弟)の妻を自分の秘儀の手ほどきをしたからだ。
Menelaus aegre id passus divortium fecit.
メネラオス殿はこれに耐えずして、妻を離縁した。
Quamquam ille pastor Idaeus Menelaum solum contempserat, hic noster Paris tam Menelaum quam Agamemnonem liberum non putavit(奴隷扱いする=侮辱する).
もっとも、かのイーダの羊飼いの方はメネラオスだけを侮辱したわけだが、こちらの現代版パリスは、メネラオスばかりかアガメムノンの妻も寝とった。
[4] Est autem C. Herennius quidam tribunus pl., quem tu fortasse ne nosti quidem;
ところで、ガイウス・ヘレンニウスとかいう護民官がいる。君は彼のことはまったく知らないはずだ。
tametsi(やはり) potes nosse, tribulis(同じ選挙区) enim tuus est,
いや、知っているのかもしれない。なぜなら、彼は君と同じトリブスに属しているからだ。
et Sextus, pater ejus, nummos vobis dividere(配る) solebat.
彼の父親のセクストゥスは、君らに小銭を配るのを常としていた。
Is ad plebem P. Clodium traducit,
さて、このヘレンニウスが、クローディウスを平民にしようとしている。
idemque fert(要求する), ut universus populus in Campo Martio suffragium de re Clodi ferat(投票する).
そしてさらに、マルスの野で全市民がこのことについて投票するよう提案している。
Hunc ego accepi in senatu, ut soleo, sed nihil est illo homine lentius(無感覚).
私はいつもどおり元老院でこの男の言うことを認めてやったが、これほど鉄面皮な人間はいない。
[5] Metellus est consul egregius et nos amat, sed imminuit(だめにすら) auctoritatem suam, quod habet dicis causa(形式上) promulgatum(公表) illud idem de Clodio.
メテッルスは立派な執政官で、私に好意を持ってくれている。だが、形の上だけではあるが、クローディウスの上の件について同じことを提案して、権威を失墜させている。
Auli autem filius, o di immortales! quam ignavus(無気力) ac sine animo miles!
アウルスの息子アフラニウスの方は、おお神よ、何と意気地なしで、気概のない兵士であることか!
quam dignus, qui Palicano, sicut facit, os ad male audiendum cottidie(毎日) praebeat(さらす)!
パリカヌスの悪罵に対して毎日顔をさらしているのが実に相応しい―――実際、そうしているのだが――人物だ。
[6]agraria(農地法) autem promulgata est a Flavio sane levis, eadem fere quae fuit Plotia.
さて、フラウィウスは農地法を公示したが、軽薄なもので、プロティウス法と大体同じだ。
sed interea πολιτικός ἀνήρ οὐδ᾽ ὄναρ quisquam inveniri potest.
こういう状態が続く中では、政治家には夢の中でさえお目にかかれない。
qui poterat, familiaris noster (sic est enim; volo te hoc scire Pompeius togulam(トガ) illam pictam silentio tuetur suam.
そういう真の政治家になることができたはずの、私の親しい――実際、そうなのだ。心に留めておいてくれたまえ――ポンペイウスは、何も言わずに色とりどりの御衣装を大事に守っている。
Crassus verbum nullum contra gratiam.
クラッススは人気を落とすようなことは何も言わない。
Ceteros jam nosti; qui ita sunt stulti, ut amissa re publica piscinas suas fore salvas sperare videantur.
他の連中のことは、言うまでもないだろう。愚かにも彼らは、たとえ共和国が滅んだとしても自分の庭の池は無事であってほしいと願っているようだ。
[7] Unus est, qui curet constantia magis et integritate(高潔) quam, ut mihi videtur, consilio aut ingenio, Cato;
ただ一人カトーが頑張っている。だが、私の見るところでは、それは判断力や知性からくるものというより、頑固一徹な正直さによるもののようだ。
qui miseros publicanos, quos habuit amantissimos sui, tertium jam mensem vexat neque iis a senatu responsum dari patitur.
彼は自分を強く支持してくれていた哀れな徴税請負人たちをもうこれで三ヵ月目に突入するほどに苦しめ続け、元老院が彼らに答えを与えないようにしている。
Ita nos cogimur reliquis de rebus nihil decernere, ante quam publicanis responsum sit.
それで我々は、徴税請負人に答えるまでは、他のことについて何も決定できないことになっている。
Quare etiam legationes rejectum(延期する) iri puto.
したがって、使節についても延期されるものと思う。
[8] Nunc vides quibus fluctibus jactemur,
さて、これで私がどんな波に翻弄されているかお分かりだろう。
et, si ex iis, quae scripsimus tanta, etiam a me non scripta perspicis,
私が書いたことから、書いていないことまでも見通してくれるなら、
revise(戻る) nos aliquando
もういい加減、こちらに戻ってきてほしい。
et, quamquam sunt haec fugienda, quo te voco, tamen fac ut amorem nostrum tanti aestimes, ut eo vel cum his molestiis(面倒でも) pervenire velis.
誰でも逃げ出したくなるようなところに帰ってきてほしいと言っているわけだが、互いの愛情に免じて、こんな面倒があっても帰ってくる気持ちになってくれたまえ。
Nam, ne absens censeare, curabo edicendum et proponendum locis omnibus;
といっても、君の財産評定が不在者扱いで行われないように、告示を出してあらゆる場所に掲示されるようにとりはからうつもりだ。
sub lustrum(監察官の清め) autem censeri germani negotiatoris(商人) est.
ルストルム(七月の財産評定の最後の清めの儀式)の頃に帰ってきて財産評定を受けるのは、本当の商人のすることだから、帰ってこなくても大丈夫だよ。
Quare cura, ut te quam primum videamus. Vale. Kal. Febr. Q. Metello, L. Afranio coss.
そんなわけだから、なるべく早く君の顔を見られるようにしてくれたまえ。どうぞお元気で。クィントゥス・メテッルスとルキウス・アフラニウスが執政官の年の一月二十日
19(1.XIX)
Cicero Attico Sal.
[Rome, March 15, 60]
前六十年三月十五日、ローマ
キケローよりアッティクスへ
[1] Non modo si mihi tantum esset oti, quantum est tibi, verum etiam si tam breves epistulas vellem mittere, quam tu soles, facile te superarem et in scribendo multo essem crebrior quam tu.
私が君と同じくらい時間に余裕があり、また君のように短い手紙でも送ってしまう気になれば、簡単に君に勝れるし、もっと頻繁に手紙を出せるだろう。
Sed ad summas atque incredibiles occupationes meas accedit, quod nullam a me volo epistulam ad te sine argumento ac sententia pervenire.
だが、私は本当に信じられないほど忙しく、何かしかるべき話題や意見でもないかぎり、手紙を出す気になれないのだ。
Et primum tibi, ut aequum(好都合) est civi amanti patriam, quae sint in re publica, exponam; deinde, quoniam tibi amore nos proximi sumus, scribemus etiam de nobis ea, quae scire te non nolle arbitramur.
さて、まず初めに、祖国を愛する市民である君にふさわしく、共和国がいかなる状況であるか述べることにしよう。それから、君の愛情の対象として祖国に次ぐ第二位を占めているのは私であるから、おそらく君も知りたいと思われる私の近況についてお伝えすることにしよう。
[2] Atque in re publica nunc quidem maxime Gallici belli versatur metus. Nam Haedui fratres nostri pugnam nuper malam pugnarunt, et Helvetii sine dubio sunt in armis excursionesque in provinciam faciunt.
そこで、まず国政についてだが、目下ガリアとの戦争の恐れが取り沙汰されている。というのも、我々の兄弟のハエドゥイ族が最近劣勢の戦いをしたので、ヘルウェティイ族が武装して属州に攻撃を仕掛けてることは疑いがないからだ。
Senatus decrevit, ut consules duas Gallias sortirentur, delectus(徴兵) haberetur, vacationes ne valerent, legati cum auctoritate mitterentur, qui adirent(行く) Galliae civitates darentque operam, ne eae se cum Helvetiis conjungerent.
これに対して、元老院は以下のように決議した。すなわち、現執政官には退任後両ガリアが割り当てられること、徴兵を行い、賜暇は無効とし、権威ある使節をガリア諸部族に送って、ヘルウェティイ族と手を結ばないよう尽力させること。
Legati sunt Q. Metellus Creticus et L. Faccus et, τό ἐπί τῇ φακῇ μύρον, Lentulus Clodiani filius.
使節に決まったのは、クィントゥス・メテッルス・クレティクスと、ルキウス・フラックスと、あとは猫に小判だが、クローディアヌスの息子のレントゥルスだ。
[3] Atque hoc loco illud non queo praeterire, quod, cum de consularibus mea prima sors exisset, una voce senatus frequens retinendum me in urbe censuit.
そして、ここで省略できないのは、執政官格の人たちの中で真っ先に私が使節を決める籤に当たった時、満場の元老院議員が声を合わせて、私のことは都に残しておかなくてはならないと決定したことだ。
Hoc idem post me Pompeio accidit, ut nos duo quasi pignora(保証) rei publicae retineri videremur. Quid enim ego aliorum in me ἐπιφωνήματα(喝采) exspectem, cum haec domi nascantur?
同じことが、私の後でポンペイウスにも起こった。私たち二人が共和国安寧の保証であるといった格好になった。こんな素晴らしいことが国内であるというのに、他民族の歓呼を求める必要など、どこにあるだろうか。
[4] Urbanae autem res sic se habent. Agraria lex a Flavio tribuno pl. vehementer agitabatur auctore(提唱者) Pompeio;
都の状況は、以下のようなものだ。ポンペイウスをバックにした護民官のルキウス・フラウィウスが農地法を強力に推進している。
quae nihil populare habebat praeter auctorem. Ex hac ego lege secunda contionis voluntate(好意) omnia illa tollebam, quae ad privatorum incommodum(不利益) pertinebant,
だが、この法案には、その提唱者以外には、何一つ人気のあるものはない。そこで私は集会で、出席者の好意が寄せられる中、この法案から個人の不利益に結びつくことはすべて除こうとした。
liberabam(免除) agrum eum, qui P. Mucio, L. Calpurnio consulibus publicus fuisset,
つまり、プブリウス・ムキウスとルキウス・カルプルニウスが執政官だった年(前133年)に公有地であった土地は、この法の適用の対象外にしようとした。
Sullanorum hominum possessiones confirmabam, Volaterranos et Arretinos, quorum agrum Sulla publicarat neque diviserat, in sua possessione retinebam;
また、スラの兵士たちの所有を認め、スラが公有地としたものの分配はしなかったウォラテッラエとアレティウムの土地の所有もそのままにしようとした。
unam rationem non reiciebam, ut ager hac adventicia(特別の) pecunia emeretur, quae ex novis vectigalibus per quinquennium(五年) reciperetur(受ける).
私がこの法案で唯一拒否しなかったのは、新たに今後五年間の属州の税収から得られる特別の基金で、土地を買い上げるということだけだ。
Huic toti rationi agrariae senatus adversabatur suspicans Pompeio novam quandam potentiam(権力) quaeri;
一方、元老院はこの農地法案の内容全体に反対しようとしている。それは、ポンペイウスが何か新しい権力を得ることが狙いなのではないかと疑ったからだ。
Pompeius vero ad voluntatem perferendae(通過させる) legis incubuerat(しがみつく). Ego autem magna cum agrariorum gratia confirmabam omnium privatorum possessiones;
だが、ポンペイウスは、何が何でも法を通過させる気になっている。私としては、土地分配にあずかる人々からも大いに好意を寄せられつつ、すべての個人の所有を保証しようとしている。
is enim est noster exercitus, hominum, ut tute scis, locupletium;
君も知ってのとおり、彼らは私の援軍となってくれる豊かな人々だからだ。
populo autem et Pompeio (nam id quoque volebam) satis faciebam emptione,
だが、その一方で、土地の買い上げを主張することによって一般大衆とポンペイウスにも満足がいくようにしたいと思っている。
qua constituta diligenter et sentinam urbis exhauriri et Italiae solitudinem frequentari posse arbitrabar.
この手立てがきちんと整えば、都の最下層民は一掃され、イタリアの寒村は人口が増えることになると私は考えている。
Sed haec tota res interpellata bello refrixerat.
だが、ガリアとの戦争という邪魔が入って、この政策全体が中断してしまった。
Metellus est consul sane bonus et nos admodum diligit; ille alter nihil ita est, ut plane, quid emerit, nesciat.
メテッルスは立派な執政官で、私に大いに好意を示してくれている。もう一人の方(=アフラニウス)はまったくどうしようもなく、自分が何を買ったのか全然分かっていない。
[5] Haec sunt in re publica, nisi etiam illud ad rem publicam putas pertinere,
以上のようなことが、国政に関する全てだ。もっとも、次のことも国政に関係すると君が思うというなら、話は別だ。
Herennium quendam, tribunum pl., tribulem tuum sane hominem nequam atque egentem, saepe jam de P. Clodio ad plebem traducendo agere coepisse. Huic frequenter interceditur. Haec sunt, ut opinor, in re publica.
君と同じ選挙区のヘレンニヴウスとかいうつまらない貧乏な輩が、プブリウス・クローディウスを平民に移す件について活動を始めた。しかし、彼には強く拒否権が発動されている。まあ、こんなところで国政関係の話は終わりだ。
[6] Ego autem, ut semel Nonarum illarum Decembrium junctam invidia ac multorum inimicitiis eximiam(並外れた) quandam atque immortalem gloriam consecutus sum, non destiti(完やめる) eadem animi magnitudine in re publica versari et illam institutam ac susceptam dignitatem tueri,
次に、私の方の状況について。あの十二月五日(前63年カティリナ残党処刑)に、多くの人々の嫉妬と敵意の的となった輝かしい不滅の栄光を得て以来、私は常に精神を高く持って国政にあたり、自分で築き上げ肩に負った威信を守り続けてきた。
sed, posteaquam primum Clodi absolutione levitatem infirmitatemque judiciorum perspexi, deinde vidi nostros publicanos facile a senatu dijungi, quamquam a me ipso non divellerentur,
だが、ここに来て、まずグローディウスの無罪放免の件で審判人たちがいかに軽薄でもろいかを知り、次いで我々の徴税請負人たちは私自身からは離れなかったのに、元老院からいとも簡単に離反するのを見てしまった。
tum autem beatos homines, hos piscinarios dico, amicos tuos, non obscure nobis invidere, putavi mihi maiores quasdam opes et firmiora praesidia esse quaerenda.
その一方で、恵まれた人々、君の友人の高級魚の愛好者たちは、私に対する嫉妬を隠そうとしないのも見た。そこで私は、もっと大きな後ろ楯と、より強力な防壁を探さなくてはならないと思ったのだ。
[7] itaque primum, eum qui nimium diu de rebus nostris tacuerat, Pompeium adduxi(気にさせる) in eam voluntatem, ut in senatu non semel, sed saepe multisque verbis huius mihi salutem imperii atque orbis terrarum adjudicarit(帰する);
それで、まず手初めに、私の業績についてあまりにも長いあいだ沈黙を守っていたポンペイウスを、元老院で一度ならずたびたび、しかも多大の言葉を費やして、ローマ共和国の命令権と全世界の安泰を私のおかげであると述べる気にさせた。
quod non tam interfuit mea (neque enim illae res aut ita sunt obscurae, ut testimonium, aut ita dubiae, ut laudationem desiderent) quam rei publicae,
これは、共和国にとって重要なことであり、私にとってはそれほど重要ではない。なぜなら、私の業績は、他人に証言してもらわなくてはならないほど目立たないものではないし、他人の賞賛演説がなくては困るほどにあやふやなものでもないからだ。
quod erant quidam improbi, qui contentionem(争い) fore aliquam mihi cum Pompeio ex rerum illarum dissensione arbitrarentur.
私の業績に関して意見の相違からポンペイウスと私のあいだに何らかの争いを生み出そうと考える悪党どもがいたからだ。
Cum hoc ego me tanta familiaritate conjunxi, ut uterque nostrum in sua ratione munitior et in re publica firmior hac conjunctione esse possit.
だが、私は彼と非常に密接に結びつき、その結果、我々双方が自分の足場を安全に固め、政治活動においてもいっそう強力になることができた。
[8] odia autem illa libidinosae et delicatae juventutis, quae erant in me incitata, sic mitigata sunt comitate quadam mea, me unum ut omnes illi colant(敬愛する);
その一方で、放縦で堕落した若者たちが私に向けていた憎悪は、私のある種の愛想のよさで和らげられ、その結果、彼ら全員が私に特別の敬意を払うようになっている。
nihil jam denique a me asperum in quemquam fit nec tamen quicquam populare ac dissolutum, sed ita temperata tota ratio est, ut rei publicae constantiam praestem, privatis meis rebus propter infirmitatem bonorum, iniquitatem malevolorum, odium in me improborum adhibeam(適用する) quandam cautionem et diligentiam
今では、私は誰にも手厳しいことを言ったりしない。だが、かといって、大衆に迎合したり節度に欠けたりするということはない。全体的にうまく均衡を保って、国政に関しては堅忍不抜の態度を崩さず、個人的なことに関しては、よき人々があまり当てにならず、悪意ある人々は公平でなく、悪党どもは私を憎悪しているのだから、何らかの予防策を取り、気を抜かないつもりだ。
atque ita, tametsi his novis amicitiis implicati sumus, ut crebro mihi vafer(巧妙) ille Siculus insusurret(囁く) Epicharmus cantilenam(歌) illam suam: νᾶφε(素面でいろ) καί μέμνασ' ἀπιστεῖν; ἄρθρα(要点) ταύτα τᾶν φρενῶν. Ac nostrae quidem rationis ac vitae quasi quandam formam, ut opinor, vides.
けれども、このポンペイウとの新しい友誼関係に踏み込んだといっても、かの抜け目のないシキリア人エピカルモスが、あの古い歌をしばしば私に囁きかけるのだ――「頭を確かに、人を信じるな。これが知性の要だ」。私の考え方と生き方は、たぶんこれで分かってもらえるだろう。
[9] De tuo autem negotio saepe ad me scribis. Cui mederi nunc non possmus; est enim illud senatus consultum summa pedariorum(平議員) voluntate nullius nostrum auctioritate factum.
君がしばしば書いてきている用件のことだが、今のところ、それについてはどうともすることができない。というのも、あの元老院決議は平(ひら)の議員たちの熱意でなされたもので、我々の誰の主導でなされたものでもないからだ。
Nam, quod me esse ad scribendum vides, ex ipso senatus consulto intellegere potes aliam rem tum relatam, hoc autem de populis liberis sine causa additum.
確かに、私の名前がそれに併記されているのは君もごらんのとおりだけれども、この決議の内容そのものから、あの時は別の議題が議事にかけられていて、統治の自由を保障されている民族についての項目は、それに理由もなく付け加えられたものだということが分かると思う。
Et ita factum est a P. .Servilio filio, qui in postremis sententiam dixit, sed immutari hoc tempore non potest.
この付加は、息子の方のプブリウス・セルウィリウスによってなされたもので、彼は最後の頃に意見を表明したのだ。けれども、今のところ、この項目を変更することはできない。
Itaque conventus, qui initio celebrabantur, jam diu fieri desierunt(完やめる).
初めのうちは多くの出席者を集めた会合も、今では開かれなくなってしまった。
Tu si tuis blanditiis(甘言) tamen a Sicyoniis nummulorum(お金) aliquid expresseris, velim me facias certiorem.
もし君がうまく言いくるめて、シキュオン人からわずかばかりでも金をしぼり取ることができたら、ぜひ知らせてくれたまえ。
[10] Commentarium consulatus mei Graece compositum misi ad te.
私の執政官職について、ギリシア語で概要的に書いたものを君に送った。
In quo si quid erit, quod homini Attico minus Graecum eruditumque videatur, non dicam, quod tibi, ut opinor, Panhormi Lucullus de suis historiis dixerat,
もしその中に、アッティカの人から見てギリシア語らしくなく、つたないと思われるところがあっても、ルクルスがパノルムス(=パレルモ)でだったか、自分の歴史書について君に言ったことを私は言うつもりはない。
se, quo facilius illas probaret(証明する) Romani hominis esse, idcirco barbara quaedam et soloeca dispersisse;
つまり彼は、その歴史書がローマ人の手によるものだと簡単に分からせるように、わざといくつかの外国人風の用法や誤った用法を散りばめておいたと言ったのだ。
apud me si quid erit ejus modi, me imprudente erit et invito. Latinum si perfecero, ad te mittam. Tertium poema exspectato, ne quod genus a me ipso laudis meae praetermittatur.
私の場合は、何かそういう類のものがあれば、無意識に、望まずにしたものだ。ラテン語版のも仕上げたら送るつもりだ。その次には、詩も期待していてくれたまえ。自分を賞賛するのに使える型式は何一つ見逃さないようにしなくては。
Hic tu cave dicas: τίς πατέρ᾽ αἰνήσει; si est enim apud homines quicquam quod potius(もっと) laudetur, nos vituperemur(受) qui non potius alia laudemus; quamquam non ἐγκωμιαστικά sunt haec, sed ἱστορικά, quae scribimus.
ここで、「誰が自分の親を褒めたりしようか」とは言いなさるな。他にもっと褒めるに値することがあれば、それを褒めなせればしかられても仕方ないが、そんなものはないので仕方がない。といっても、私の書いているのは賞賛演説ではなくてあくまでも歴史書だ。
Quintus frater purgat(無罪を主張) se mihi per litteras et affirmat nihil a se cuiquam de te secus(悪く) esse dictum.
弟のクィントゥスが自分の身の証を立て、誰にも君の悪口を言っていないと言ってよこしてきた。
Verum haec nobis coram summa cura et diligentia sunt agenda;
しかし、これは、私たちが直接会って、よく気をつけ、注意深く扱わなくてはならない。
tu modo nos revise(命) aliquando. Cossinius hic, cui dedi litteras, valde mihi bonus homo et non levis et amans tui visus est et talis, qualem esse eum tuae mihi litterae(主) nuntiarant(過去完). Idibus Martiis.
はやくこちらにおいでなさい。この手紙を託すコッシニウスは、しっかりしたとてもよい人物だと思う。君になついているのがよく分かる。本当に君が手紙で知らせてきた人そのままだ。三月十五日
20(1.XX)
Cicero Attico Sal.
[Rome, May 60]
前六十年五月11日以後、ローマ
キケロよりアッティクスへ
[1] Cum e Pompeiano me Romam recepissem(帰る) a.d. IV Id.(Idus) Mai.(Maias), Cincius noster eam mihi abs te epistulam reddidit(届ける), quam tu Id.(Idibus) Febr. dederas. Ei nunc epistulae litteris his respondebo.
五月十二日にポンペイの別荘からローマに戻ったところへ、君が二月十三日に託した手紙をうちのキンキウスが届けてくれた。これは、その手紙に対する返事だ。
Ac primum tibi perspectum esse judicium de te meum laetor,
まず初めに、私が君について思っていたことを、君がよく分かってくれたのがとても嬉しい。
deinde te in iis rebus, quae tibi asperius a nobis atque adeo a nostris(身内の) et injucundius(不愉快) actae videbantur, moderatissimum fuisse vehementissime gaudeo
それから、私いやむしろ私の身内が、君に対してひどく不快な仕打ちをしてしまったが、それに君が実に辛抱強く耐えてくれたことを本当に心から嬉しく思う。
idque neque amoris mediocris et ingenii summi ac sapientiae judico.
それは君のひとかたならぬ愛情、気高い性格、賢明きの証であると考えている。
Qua de re cum ad me ita suaviter, diligenter, officiose, humaniter scripseris, ut non modo te hortari(促す) amplius non debeam,
また、君はこの件について、実に快く、誠心誠意を尽くし、思いやりを込めて書いてきてくれたので、私としても、君からこれ以上のことを求めるなどということは決してあってはならないだけでなく、
sed ne exspectare quidem abs te aut ab ullo homine tantum facilitatis ac mansuetudinis(寛大) potuerim,
これほどまでの物分かりのよさや温順さは、君からも他の誰からも期待することはできないだろう。
nihil duco esse commodius quam de his rebus nihil jam amplius scribere. Cum erimus congressi, tum, si quid res feret(許す), coram inter nos conferemus(討議する).
だから、もうこの件については、これ以上問題にしないのがいちばんいいと思う。できれば、今度お会いする折に二人でじっくりつきあわせて考えることにしよう。
[2] Quod ad me de re publica scribis, disputas tu quidem et amanter et prudenter, et a meis consiliis ratio tua non abhorret;
次に、国政について君が書いていることついてだが、君の言っていることには心の優しさと賢明さがよく表れている。また、君の判断はぼくの考えとぴったり一致するものだ。
nam neque de statu nobis nostrae dignitatis est recedendum neque sine nostris copiis intra alterius praesidia veniendum,
つまり、私は今の高い地位から退くわけにもいかないし、かつまた自分の部隊を持たずに他人の陣営の中に入るわけにもいかないということだ。
et is de quo scribis, nihil habet amplum, nihil excelsum, nihil non submissum(卑しい) atque populare.
そして、君が書いている例の人物(=ポンペイウス)には、心の広さとか気高さはおよそなく、あるのは品性に欠ける人気取り根性だけだ。
Verum tamen fuit ratio mihi fortasse ad tranquillitatem meorum temporum(地位) non inutilis, sed mehercule rei publicae multo etiam utilior quam mihi,
それにもかかわらず、ぼくの考えは、私の地位に安定をもたらすために大いに役立つものだが、それはわたし個人にとってより、むしろ共和国にとってはるかに有益なことなのだ。
civium improborum impetus in me reprimi(阻止) cum hominis amplissima fortuna, auctoritate, gratia fluctuantem(不確か) sententiam confirmassem(強化する) et a spe malorum ad mearum rerum laudem convertissem.
それは、強運、権威、影響力をそなえた例の人物の揺らぐ意見を確固たるものとすることで、彼を悪意ある人々の期待から引き離して、私の業績を賞賛するように仕向けることで、悪党どもの私に対する攻撃を抑え込む、ということだった。
Quod si cum aliqua levitate mihi faciendum fuisset, nullam rem tanti aestimassem(接過去完);
もし仮に私が何か軽薄な態度を取らなくてはならないのだったとしたら、何をやってもそんなに価値はないと考えただろう。
sed tamen a me ita sunt acta omnia, non ut ego illi assentiens levior, sed ut ille me probans gravior(尊敬される) videretur.
そうではなくて、私が取り組んだことの全ては、私が彼と同調することで私が軽薄と思われるのではなく、彼が私の存在を認めることで威信を高めるようにすることだった。
[3] Reliqua sic a me aguntur(現) et agentur(未), ut non committamus(引き起こす), ut ea, quae gessimus(完), fortuito gessisse videamur.
今後の私の行動については、私の功績が、何かのまぐれ当たりで出来たことだと思われないようにすることで、それは今も将来も変わらない。
Meos bonos viros, illos quos significas, et, eam quam mihi dicis obtigisse(降りかかる), Σπάρταν non modo numquam deseram, sed etiam, si ego ab illa deserar(受), tamen in mea pristina sententia permanebo.
君が指摘する私の味方であるあのよき人々と、私に割り当てられたと君の言う領域(=閥族派)を、私は決して捨てるつもりはない。それどころか、もし私の方がこの領域から見捨てられても、それでもなお私は、自分が長きにわたって保持し続けてきた見解に留まるつもりだ。
Illud tamen velim existimes, me hanc viam optimatem post Catuli mortem nec praesidio ullo nec comitatu tenere.
だが、君に評価してもらってもいいと思うのは、私がこうした閥族派の道を、カトゥルスが死んでからも、なんの陣営も仲間もまったくなしに維持しているということだ。
Nam, ut ait Rhinton, ut opinor, 'οἱ μὲν παρ' οὐδέν εἰσι, τοῖς δ' οὐδὲν μέλει'.
確か詩人リントンが言っているように、「ある者たちは何の役にも立たず、またある者たちは何一つ気にしない」という状況だ。
Mihi vero ut(いかに) invideant piscinarii nostri, aut scribam ad te alias aut in congressum nostrum reservabo.
まったく、高級魚の愛好者たちが私をどれほどねたんでいるかということは、別の時に書くか、あるいはお会いする時までとっておこう。
A curia autem nulla me res divellet(未), vel quod ita rectum est, vel quod rebus meis maxime consentaneum, vel quod a senatu quanti fiam minime me paenitet.
しかし、いかなることも私を元老院議事堂から引き剥がすことはないだろう。それが正しいことであり、私の功績にも最も一致したことであり、元老院から私に与えられた評価にはまったく不満がないからだ。
[4] De Sicyoniis, ut ad te scripsi antea, non multum spei est in senatu; nemo est enim jam qui queratur. Quare, si id exspectas, longum est; alia via, si qua potes, pugna.
シキュオン人の件については、以前にも書いたように、元老院にはあまり期待できない。もう誰もこの件について不満を述べる人がいないのだ。だから、元老院を待っていると長くなる。できれば、ほかの筋で頑張ってくれたまえ。
Cum est actum, neque animadversum est, ad quos pertineret, et raptim in eam sententiam pedarii cucurrerunt.
あれが決まった時は、どういう人たちに関係が出てくるか注意が払われなかったし、他人の後に従うばかりの議員たちが、さっさとその意見のもとに参じてしまったのだ。
Inducendi(取り消す) senatus consulti maturitas(好機) nondum est, quod neque sunt, qui querantur, et multi partim malevolentia(悪意), partim opinione aequitatis delectantur.
この元老院決議を無効にするのは、まだ時期尚早だ。不満を述べている人は誰もいないし、多くの人々が、一部は悪意から、一部は公平心から、この決議に満足しているのだから。
[5] Metellus tuus est egregius consul; unum reprehendo, quod otium e Gallia nuntiari non magno opere gaudet. Cupit, credo, triumphare. Hoc vellem mediocrius; cetera egregia.
君のメテッルスは立派な執政官だ。だが、一つだけ難を言えば、ガリアの情勢が落ち着いたという知らせをあまり歓迎しなかった。彼は凱旋式をあげたくてたまらないのだ。ここはもう少し慎んでほしいが、他は立派だ。
Auli filius vero ita se gerit, ut ejus consulatus non consulatus sit, sed Magni nostri ὑπώπιον(汚点).
だが、アウルスの息子アフラニウスのふるまいはといえば、彼の執政官職は執政官職などと言えたものではなく、推薦した我らがマグヌス・ポンペイウスの汚点だ。
[6] De meis scriptis misi ad te Graece perfectum consulatum meum.
私の書いたもののうちから、私の執政官職についてギリシア語で完成させたものをお送りした。
Eum librum L. Cossinio dedi. Puto te Latinis meis delectari, huic autem Graeco Graecum invidere. Alii si scripserint, mittemus ad te; sed, mihi crede, simul atque hoc nostrum legerunt, nescio quo pacto retardantur.
ルキウス・コシニウスに託した。君は私がラテン語で書いたものは喜んでくれるだろうけれども、このギリシア語で書いた作品には、ギリシア人として君が嫉妬するだろう。もし他の人が書いてくれたら、それもお送りする。だが、いいかね、私が書いたこれを読んだら、皆きっとやる気をなくすに違いない。
Nunc, ut ad rem meam redeam, L. Papirius Paetus, vir bonus amatorque noster, mihi libros eos, quos Ser. Claudius reliquit, donavit.
ところで、僕に気になることがある。立派な人柄で、私の友人のルキウス・パピリウス・パエトゥスが、自分の兄セルウィウス・クラウディウスの遺した蔵書を私に贈ってくれたのだ。
Cum mihi per legem Cinciam licere capere Cincius, amicus tuus, diceret, libenter dixi me accepturum, si attulisset.
君の友人のキンキウスが言うには、私がそれをもらうことはキンキウス法で許されているとのことだ。それで私はパエトゥスに、こちらに持ってきていただければ喜んで頂戴すると言った。
Nunc, si me amas, si te a me amari scis, enitere(努力する) per amicos, clientes, hospites, libertos denique ac servos tuos, ut scida(パピルス) ne qua depereat;
さて、もし私のことを愛してくれているなら、君が私に愛されていることを知っているなら、君の友人、庇護民、客人、解放奴隷、奴隷、それらの書物の一葉たりとも散逸しないよう力を尽くしてほしいのだ。
nam et Graecis iis libris, quos suspicor, et Latinis, quos scio illum reliquisse, mihi vehementer opus est.
というのも、それらの書物の中におそらく含まれていると思われるギリシア語の書物も、そしてあることが確実なラテン語の書物も、私には大いに必要なものだからだ。
Ego autem cottidie magis, quod mihi de forensi labore temporis datur, in iis studiis conquiesco(安らぎを得る).
私は法律の仕事から割くことのできる時間をこういう学問に費やして安らぐことが、日増しに多くなってきている。
Per mihi, per, inquam, gratum(pergratus) feceris(未来完), si in hoc tam diligens fueris(未来完), quam soles in iis rebus, quas me valde velle arbitraris,
本当に、君は私の強い要望を理解してくれた場合にいつも熱心に対応してくれるが、この件についても、そうしてくれたら、大いにありがたい。
ipsiusque Paeti tibi negotia commendo, de quibus tibi ille agit maximas gratias, et, ut jam invisas(inviso訪問する) nos, non solum rogo, sed etiam suadeo.
また、パエトゥスの個人的な用件についてもお願いしたい。これについて彼はとても感謝している。それから、いまからこちらに来てくれたまえと、君にお願いするだけでなく勧告しておく。
21(2.I) Scr. Ant. ut vid., forte iii Non. Jun. an. 60.
CICERO ATTICO SAL.
前六十年六月三日頃(?)、アンティウム(アストゥラのすぐ西)
キケローよりアッティクスへ
[1] Kal. Jun.(Juniis) eunti mihi Antium et gladiatores(対) M. Metelli cupide relinquenti venit obviam tuus puer(召使).
六月一日に、マルクス・メテッルスが主催する剣闘士競技会を逃れようとアンティウムに向かう途中、君のよこした使いの少年に出会ったよ。
is mihi litteras abs te et commentarium consulatus mei Graece scriptum reddidit.
彼は私に君の手紙と、私の執政官職について君がギリシア語で簡略に記録してくれたものを届けてくれた。
in quo(その際) laetatus sum me aliquanto ante(少し前に) de isdem rebus Graece item scriptum librum L. Cossinio ad te perferendum(届ける) dedisse;
その時、私の方も同じことをやはりギリシア語で書いたものを、少し前にルキウス・コッシニウスに君のもとに届けてくれと頼んでおいたのは良かったと思った。
nam si ego tuum ante legissem, furatum(盗む) me abs te esse diceres.
もし私が君のを先に読んでいたら、君は私が君の作品から盗んだと言うだろうからね。
quamquam tua illa (legi enim libenter) horridula mihi atque incompta(飾りのない) visa sunt, sed tamen erant ornata hoc ipso quod ornamenta neglexerant et, ut mulieres, ideo bene olere(臭う), quia nihil olebant, videbantur.
さて、君の書いてくれたものは嬉しく読ませてもらった。少々無骨で洗練されていないように思われるけれども、そのように飾り気を排したこと自体が、かえって飾りとなっているようだ。女性同様、香水をつけていないためにかえってよい香りがする。
meus autem liber totum Isocrati myrothecium(香油箱) atque omnis ejus discipulorum(弟子) arculas(小箱) ac non nihil etiam Aristotelia pigmenta(染料) consumpsit.
それに対して、私が書いたものは、かのイソクラテスの香油箱と、彼の弟子たちの香水箱を総動員して、さらにアリストテレス風の紅までもたっぷり使ったものなのだ。
quem tu Corcyrae, ut mihi aliis litteris significas, strictim(ざっと) attigisti, post autem, ut arbitror, a Cossinio accepisti.
それを君はコルキュラ島で見かけたと別の手紙で言っているが、その後、推察するに、君は私が送ったものをコッシニウスから受け取ったはずだ。
quem tibi ego non essem ausus mittere nisi eum lente ac fastidiose probavissem.
それは、もしも私自身が、これを遅々たる歩みにて、かつこれ以上ないほどに辛辣なる鑑識眼をもってあらかじめ厳格に吟味し、太鼓判を押していなかったならば、君のような御仁に対して、私は到底お送りする勇気など持ち得なかったものだ。
[2] quamquam ad me rescripsit jam Rhodo Posidonius se(→excitatum), nostrum illud ὑπόμνημα cum legeret, quod ego ad eum ut ornatius de isdem rebus scriberet miseram, non modo non excitatum esse ad scribendum sed etiam plane deterritum.
もっとも、すでにロードス島のポセイドニオスから私のもとへ返信が届いており、彼が言うには、我が例の『覚え書(ヒュポムネーマ)』――私が彼に対し、同じ題材をもっと華麗な文体で執筆してもらわんがために送りつけた、あの覚え書だが――それを読んだところ、自分など到底執筆の意欲を掻き立てられるどころか、完全に戦意を喪失してしまったと言うんだ。
quid quaeris(一般の二人称)? conturbavi Graecam nationem. ita vulgo(大勢) qui instabant(要求) ut darem sibi quod ornarent jam exhibere mihi molestiam(困らせる) destiterunt(やめる). tu, si tibi placuerit liber, curabis ut et Athenis sit et in ceteris oppidis Graeciae; videtur enim posse aliquid nostris rebus lucis afferre.
これ以上、何を望むのか。 私は自らの文筆をもってギリシア民族総体を震撼せしめてやったのだ。こうして、「色をつけて出版してやるから原稿をくれ」と私に執拗に迫っていた有象無象のギリシア人どもは、今や一斉に、私を煩わせるのをやめてしまったよ。ついては、もしこの書物が君の鑑識眼に叶うものなら、これがアテナイの街はもとより、ギリシアの他のあらゆる都市にも行き渡るよう、しかるべく写本の流通を手配して欲しい。この書は、我らが成し遂げた偉業(カティリーナ陰謀鎮圧)に対し、いささかならぬ栄光の光彩を添え得るものと確信しているよ。
[3] Oratiunculas autem et quas postulas et pluris etiam mittam, quoniam quidem ea, quae nos scribimus adulescentulorum studiis excitati, te etiam delectant.
さて、君が所望された、例の小弁論集の件だが、求められたもののみならず、さらに数を増やして進呈しよう。我が拙き著作は、向学心に燃える若者たちの熱意に促されて書いているものだが、他ならぬ君をも大いに愉しませているとあらば、送らぬわけにはいかない。
fuit enim mihi commodum, quod in eis orationibus quae Philippicae nominantur enituerat(過去完 輝く) civis ille tuus Demosthenes, et quod se ab hoc refractariolo(理屈ぽい) judiciali dicendi genere abjunxerat(離れる) ut σεμνότερός τις et πολιτικώτερος videretur, curare ut meae quoque essent orationes quae consulares nominarentur.
時に、かの『フィリッピカ』と称する大演説群において、君の同郷人たるあのデモステネスがその才を燦然と輝かせ、法廷のあの理屈っぽく、小理屈に終始する泥仕合めいた弁論スタイルから見事に脱却し、より威厳に満ち(セムノテロス )、より国家の高みに立った(ポリティコテロス)大政治家としてその姿を現したことから、私もまた、自らの演説のうち『執政官演説集』と称されるべき作品群をまとめることは、自分にとって実に好都合なことなんだ。
quarum una est in senatu Kal. Januariis, altera ad populum de lege agraria, tertia de Othone, quarta pro Rabirio, quinta de proscriptorum filiis, sexta cum provinciam in contione deposui(放棄), septima cum Catilinam emisi, octava quam habui ad populum postridie quam Catilina profugit, nona in contione quo die Allobroges indicarunt(暴露), decima in senatu Nonis Decembribus. sunt praeterea duae breves, quasi ἀποσπασμάτια legis agrariae.
その記念碑的な演説の内訳は、以下の通りである。第一の演説は、農地法に反対して一月元日、元老院にて、第二は、農地法に反対して民衆を前に熱弁を振るったもの。第三は、オトの法案をめぐる民衆の暴動を鎮めたもの(散逸)。第四は、ラビリウスを弁護したもの。第五は、公権剥奪者(スラ粛清の犠牲者)の子弟の権利に関するもの(散逸)。第六は、民衆集会において、私が執政官特権たる属州総督の地位を自ら放棄した時のもの(散逸)。第七は、私がカティリナをローマから放逐した時のもの。第八は、カティリナが逃亡したその翌日、民衆に向けて語ったもの。第九は、アッロブロゲス族の使節らが陰謀の決定的な証拠を暴露したまさにその日、民衆集会にて行ったもの。そして第十の演説は、あの陰謀者の処刑を決めた運命の十二月五日、元老院にて轟かせたもの。これらに加え、農地法に関するいわば「断片(アポスパスマティア)」とでも呼ぶべき、二つの短い弁論が添えられている。
hoc totum σῶμα(体) curabo ut habeas. et quoniam te cum scripta tum res meae delectant, isdem ex libris perspicies et quae gesserim et quae dixerim; aut ne poposcisses(過去完); ego enim tibi me non offerebam.
この「演説集の全集」(ソーマ)を、君の手元に確実にお届けできるよう手配しよう。君は我が文筆のみならず、私が成し遂げた国家の事績をも深く愛好してくれているのだから、これらの書物をひもとけば、私が国家の危急に際していかに戦い、いかに語ったか、そのすべてを克明に見透かすことができるはずだよ。もしや「そこまでは求めていない」などとは、今更おっしゃいますな。 そもそも、請われもしないのに、私の方からこれを押し売りしたわけではないのだから(笑)。
[4] quod quaeris quid sit quod te arcessam, ac simul impeditum te negotiis esse significas neque recusas quin, non modo si opus sit sed etiam si velim, accurras(駆け付ける), nihil sane est necesse, verum tamen videbare mihi tempora peregrinationis commodius(適切) posse discribere(割当).
「なぜそこまで自分をローマへ呼び立てるのか」と君は尋ね、同時に「今は色々と仕事が立て込んでいる」とも仄めかしておられる。しかし、ただ仕事が忙しいというだけで、もし私が必要とするならば、いや、私がただ望むだけで、万難を排して駆けつける覚悟があるとおっしゃる。いや、実を言えば、どうしても来なければならぬというほどの切迫した理由は、何一つ無いんだ。ただ私としては、君がその異国(ギリシア)への旅の旅程を、もう少しうまく都合が付けられるのではないかと思ったんだよ。
nimis abes diu, praesertim cum sis in propinquis locis, neque nos te fruimur et tu nobis cares.
いささか君の留守は長すぎ。しかも、すぐ近場に滞在しているというのに。かくて我々は君という存在を享受できず、君もまた、我らを欠いたまま日々を過ごしている。
ac nunc quidem otium est, sed, si paulo plus furor Pulchelli progredi posset, valde ego te istim excitarem(召喚).
もっとも、現今のローマは嵐の前の静けさのごとく平穏を保ってはいる。しかし、もしあの綺麗いな坊や(プルケッルス:クロディウス)の狂気が、これ以上ほんの少しでも前進するような事態になれば、その時こそ私は、君をその滞在地から大声で呼び戻すことになるよ。
verum praeclare Metellus impedit et impediet. quid quaeris? est consul φιλόπατρις et, ut semper judicavi, natura bonus.
幸いなことに、現在はメテッルスが実に見事に奴の野心の足止めをしてくれており、今後も阻み続けてくれるに違いない。これ以上、何を望めるだろう。この執政官(メテッルス)こそは、真の祖国を愛する者(フィロパトリス)であり、私がかねてより評価してきた通り、本質において極めて誠実な男なのだ。
[5] Ille autem non simulat sed plane tribunus pl. fieri cupit. qua de re cum in senatu ageretur, fregi(完) hominem et inconstantiam ejus reprehendi qui Romae tribunatum pl. peteret cum in Sicilia aedilitatem(造営官) se petere dictitasset(過去完接),
くだんの男だが、あれは決してポーズで言っているのではない。本気で、心底から護民官の地位を欲しているのだ。この件が元老院の議場で議論に上がった際、私は奴の鼻面を文字通りへし折ってやりました。そして、その目に余る気まぐれな態度を完膚なきまでに糾弾してやった。何しろ奴は、シチリア島では造営官になりたいと周囲に吹聴していたくせに、今度はここローマの護民官になりたいと言っているのだから。
neque magno opere dixi esse nobis laborandum(気をもむ), quod nihilo magis ei liciturum(許される) esset plebeio rem publicam perdere(滅ぼす) quam(no more than) similibus ejus me consule patriciis esset licitum.
さらに私は、演説の中でこう言い放ってやった。「我々は何も、それほど大いに気をもむ必要などない。なぜなら、私が執政官の年(前六三年)に、奴と同類の貴族どもに国家を滅ぼすことが許されなかったのと同様、奴が平民になったとて、国家を破滅させることなど断じて許されはしないのだから」と。
jam cum se ille septimo die venisse a freto(海峡) neque sibi obviam quemquam prodire(出迎える) potuisse et noctu se introisse dixisset in eoque se in contione jactasset(自慢), nihil ei novi dixi accidisse.
さて、あの男が民衆集会の壇上で、「自分はシチリア海峡からわずか七日にしてローマへ帰着したのだ。だが、誰も私を出迎えることができなかった。私は夜中にローマに入ったのだ」などと、得意満面に大言壮語を弄しておりましたので、私は奴に対し、何一つ珍しい事態など起きてはいない、と釘を刺してやった。
ex Sicilia septimo die Romam: at tribus horis Roma Interamnam(インテラムナ). noctu introisse: idem ante. 'non est itum obviam: ne tum quidem cum iri (obviam阻止する)maxime debuit.'
「シチリアから七日でローマへだと? ――以前のお前は、わずか三時間でローマからインテラムナの街までアリバイ作りに駆け抜けたではないか。夜中に入京しただと?――それも以前と同じ(女装して人妻の寝室に忍び込んだ時と全く同じ)ではないか。誰も出迎えに来なかった(敬意を払わなかった)だと? ――当然だろう、最も「出迎えてお前を捕縛すべき」だったあの時でさえ、誰も出迎えて立ちはだからなかったのだからな」と。
quid quaeris? hominem petulantem modestum(大人しい) reddo(〜にする) non solum perpetua gravitate orationis sed etiam hoc genere dictorum.
これ以上、何を望めるでしょうか。私はこの不遜極まる男を、終始一貫した厳粛なる弁論のみならず、こうした即興の辛辣なる機知の刃をもって、実におとなしい従順な男へと仕立て直してやったのである。
itaque jam familiariter cum ipso cavillor(からかう) ac jocor(ふざける); quin etiam cum candidatum deduceremus(随行), quaerit ex me num consuessem(過去完>consuesco) Siculis locum(座席) gladiatoribus dare. negavi.
かくて最近では、私は奴とあたかも旧知の仲のごとく、親しげにからかい合い、冗談を交わすまでに至っている。現に、とある共通の友人の候補者を支持して皆で付き従っていた折、奴は私に向かって、こう尋ねてきた。「キケロ殿、あなたは(シチリア総督時代の人脈があるというのに)剣闘士の競技会で、シチリア人たちのために特等席を融通してやるような習慣はお持ちでないのか」と。私が「そのようなことはせぬ」と突っぱねると、奴はこう続けた。
'at ego' inquit 'novus patronus instituam(席を設ける); sed soror, quae tantum habeat consularis loci, unum mihi solum pedem dat' 'noli,' inquam 'de uno pede sororis queri(不平); licet etiam alterum tollas.'
「いや、彼らの新たな保護者となったこの私は、ぜひとも席を設けてやろうと考えておるのだ。しかし困ったことに、我が姉ときたら、せっかく執政官の身内としての強大な権限(広い特等席)を持っているというのに、私にはほんの一足分しか譲ってくれなくてね」
そこで私は、間髪入れずにこう言い放ってやったのです。「おいおい、姉君が『一本の足』しかくれないからとて、そう不平を言うものではない。なんなら、お前が彼女の『もう一本の足』をも、お前の手で持ち上げて広げればよいではないか(=股を開かせればよかろう)」と。――
non consulare inquies(>inquam) dictum. fateor; sed ego illam odi male consularem. 'ea est enim seditiosa(扇動的), ea cum viro bellum gerit' neque solum cum Metello sed etiam cum Fabio, quod eos nihili esse moleste fert.
ふむ、元元老院執政官たる高潔な身分にある者が口にするには、あまりに品格を欠いた暴言であると、君は私を咎めるかも知れない。確かに、認めよう。しかし私は、あの執政官の妻のくせに、あまりにだらしない男狂いのあの女が、心底から忌々しくてならんのだ。何しろあの女は、稀に見るじゃじゃ馬であり、己の夫(メテッルス・ケレル)に対して家庭内で公然と戦争を仕掛けているばかりか、夫のみならずクイントゥス・ファビウスとまで大喧嘩をしている。彼が、姉弟のあの不埒極まる悪行を断固として拒み、真っ向から反対していることが、あの女にとっては、忌々しくて邪魔で仕方がないのでありましょう。
[6] Quod de agraria lege quaeris, sane jam videtur refrixisse(冷める). quod me quodam modo molli(軟弱) bracchio de Pompei familiaritate objurgas(非難), nolim ita existimes, me mei praesidi causa cum illo conjunctum esse, sed ita res erat instituta ut, si inter nos esset aliqua forte dissensio, maximas in re publica discordias versari esset necesse. quod a me ita praecautum atque provisum est non ut ego de optima illa mea ratione decederem sed ut ille esset melior et aliquid de populari levitate deponeret.
さて、君が前の手紙で尋ねた農地法案の件だが、これはいささか熱が冷めてきたようだ。時に君は、私がポンペイウスと親密に交わしていることについて、やんわりと私を咎めているようだが、断じて、私が己の保身のために奴と結託したなどとは、思っていただきたくない。事の真相はこうだ。もし我ら二人の間に、仮にも何らかの決定的な亀裂が生じるようなことがあれば、この共和国に未曾有の大混乱が巻き起こることは、火を見るより明らかだった。ゆえに私は、あらかじめ手を打ち、万全の予防策を講じたのだ。それも、私がこれまで貫いてきた最高の政治的信念から一歩たりとも退くためではなく――むしろ、彼をより善き共和国の味方たる存在へと変え、奴のあの大衆迎合的な軽薄さを、いくぶんかでも捨て去らせんがためだ。
quem de meis rebus, in quas(攻撃) eum multi incitarant(過去完), multo scito gloriosius quam de suis praedicare(賞賛); sibi enim bene gestae, mihi conservatae rei publicae dat testimonium.
知っての通り、多くの私を妬む者どもが、奴を唆して私に敵対させようと画策したにもかかわらず、今の彼は、自分自身の東方遠征の軍功を語るよりも、はるかに仰々しく、輝かしい言葉で私の事績を称賛しておるのですよ。「自分は国家をよく治めたに過ぎぬが、キケロは国家そのものを救い、存続させたのだ」と、彼自身が証言しているのですから。
hoc facere illum mihi quam prosit nescio; rei publicae certe prodest. quid?(さらに) si etiam Caesarem cuius nunc venti valde sunt secundi reddo meliorem, num tantum obsum(害する) rei publicae?
こうした奴の態度が、どれほど私個人に政治的利益をもたらすかは、私にも分からない。しかしながら、共和国にとって極めてプラスであることだけは、間違いない。さらに言うならば、もし私が、今やまさに順風満帆のあのカエサルすらも、その悪しき傾向を正し、より善き政治家へと変えてみせたなら、それでも君は、私が国に対してそれほど多大なる害悪を流している、などとおっしゃるつもりだろうか。
[7] quin etiam si mihi nemo invideret, si omnes, ut erat aequum, faverent, tamen non minus esset probanda medicina quae sanaret vitiosas partis rei publicae quam quae exsecaret.
そもそも、仮に誰一人として私を嫉む者がおらず、すべての者が、当然そうあるべきであったように私を支持してくれていたとしても、国家の腐敗した部位を治療するにあたっては、これを(カティリナの時のような)一刀両断に切除する医術のみならず、穏やかに快癒へと導く医術とて、同様に評価されるべきであります。
nunc vero, cum equitatus ille quem ego in clivo Capitolino te signifero ac principe collocaram senatum deseruerit, nostri autem principes digito se caelum putent attingere si mulli barbati in piscinis sint qui ad manum accedant, alia autem neglegant,
ましてや、かつてカティリナ事件のときにカピトリウムの坂に、他ならぬ君を旗手としその指導者として私が配置したあの頼もしき騎士階級の面々は、今や元老院を見捨ててしまった。その一方で、我らが元老院の重鎮たちときたら、己の別荘の養魚池に飼っているヒゲ持ちのボラどもが、自分の手から直に餌を食うまでに懐いたとあらば、それだけで、あたかも至上の幸福を掴んだかのごとく有頂天になり、他の事はことごとくネグレクトしておる始末。
nonne tibi satis prodesse videor si perficio(〜にする) ut nolint obesse qui possunt?
このような状況下において、もしこの私が国家を転覆せしめ得る絶大な権力を持つ者どもに対し、少なくとも、国家の邪魔をすることだけは思いとどまらせるよう手懐けてみせたなら、それだけでも、私は十分に国家への大いなる貢献をしていると思わないかね。
[8] nam Catonem nostrum non tu amas plus quam ego; sed tamen ille optimo animo utens et summa fide nocet interdum rei publicae;
そもそも、我らがカトのことを、君が私以上に愛しているなどということはあるまい。しかしながら、あの男は、これ以上ないほどに至高の善意と至誠をもって行動していながら、その実、時として国家に計り知れぬ害悪を流している。
dicit enim tamquam in Platonis πολιτείᾳ, non tamquam in Romuli faece sententiam. quid verius quam in judicium venire qui ob rem judicandam pecuniam acceperit? censuit hoc Cato, assensit senatus; equites curiae bellum, non mihi; nam ego dissensi.
何となれば、奴はまるでプラトンの理想国家 (ポリテイア) のなかに暮らしているかのごとき調子で意見を述べるが――我らが生きる現実は、ロムルスの糞尿溜に他ならんのだから。考えてもみたまえ。「賄賂を受け取って不正な裁判判決を下した者どもを、法廷に引きずり出して裁くべきだ」という主張ほど、正論なるものが他にあるかね。カトはこれを元老院で提案し、元老院もこれに同意した。結果、どうなったか。騎士階級は元老院に対して公然と戦争を宣言したのだ。私に対してではないぞ、私はこの案に反対して彼らの仲を取り持とうとしたのだ。
quid impudentius publicanis renuntiantibus? fuit tamen retinendi ordinis causa facienda jactura(損失を被る). restitit et pervicit(主張を通す) Cato.
あるいは、あの徴税請負人どもが、「東方属州での見積もりを誤ったから徴税請負の契約を破棄してくれ」と要求してきた件、これほど恥知らずな言い分が他にあるかね。しかしながら、騎士階級の引き止め我らの陣営の連帯を維持するためには、少々の損失には目をつぶって、彼らの言い分を呑んでやるべきであったのだ。されどカトは断固として抵抗し、己の正義を押し通して元老院の承認を叩き潰してしまった。
itaque nunc consule in carcere incluso, saepe item seditione commota, aspiravit(支持する) nemo eorum quorum ego concursu(集めて) itemque ii consules(S) qui post me fuerunt rem publicam defendere solebant(V).
かくて今や、現職の執政官(メテッルス・ケレル)が護民官の手によって監獄に投じられ、度重なる暴動が煽動されているというのに、かつてこの私が、そして私の後の執政官たちが、国家を防衛せんとするや否や、我らのもとへ怒涛のごとく馳せ参じてくれたあの騎士階級の面々は、今や誰一人として、我らに息を吹きかけて力を貸してくれようともしない。
'quid ergo? istos' inquies 'mercede(賄賂で) conductos(集める) habebimus?' quid faciemus, si aliter non possumus? an libertinis(解放奴隷) atque etiam servis serviamus? sed, ut tu ais, ἅλις σπουδῆς.
ふむ、君は「おいキケロ、それならば我らは、あのような強欲な連中を金で買収して機嫌をとって従わせねばならぬというのか」と、私に反論するかも知れん。だが、他にどうしようもないとあらば、一体どうすればよいのだ。我らは騎士階級との連帯を断たれた挙句、暴動を起こす解放奴隷どもと奴隷どもの軍門に下り、彼らに仕える身にでも落ちぶれよとでも言うのかね。いや、おっと。君の手紙の口真似を借りるならば、ここらで真面目な話はもうおしまい(ハリス・スプーデース) といたしましょう(笑)。
[9] Favonius meam tribum tulit honestius quam suam, Luccei perdidit. accusavit Nasicam inhoneste, ac moleste tamen; dixit ita ut Rhodi videretur molis(石臼) potius quam Moloni operam dedisse(骨を折る). mihi quod defendissem leviter suscensuit(腹を立てる). nunc tamen petit iterum rei publicae causa. Lucceius quid agat scribam ad te cum Caesarem videro, qui aderit biduo.
ファヴォニウス(カトの熱狂的な追随者)の選挙結果だが、奴は我が選挙区においては、己の地元の選挙区におけるよりも、はるかにまっとうな票を集めたものの、ルッケイウスの選挙区では大惨敗を喫いたよ。その後、奴は選挙違反でナシカ(クイントゥス・メテルス)を告発したが、そのやり口たるや、実に見苦しく、また無様なものだった。その際の奴の弁論ときたら、まるで、かつて留学先のロドス島において、大雄弁家モロンの指導を仰いだのではなく、製粉所の石臼(モーラエ)でも引っ張る仕事に精を出していたのではないかと疑いたくなるほどの単調極まる泥臭い代物だったよ。なお、この裁判で私がナシカを弁護したことについて、奴は私に対して少々へそを曲げている。されど奴は今や、懲りもせず国家のためと称して、再び立候補の準備を進めている。ルッケイウスが今後いかなる動きに出るかについては、あと二日もすればこちらへ到着するはずの、あのカエサルに面会したのちに、改めて君に一筆したためることといたそう。
[10] quod Sicyonii te laedunt, Catoni et ejus aemulatori attribues(帰する) Servilio. quid? ea plaga nonne ad multos bonos viros pertinet? sed si ita placuit, laudemus, deinde in dissensionibus soli relinquamur?
シキュオンの街の連中が利息の支払いを渋って君に損害を与えている件について、君はその原因がカトおよび彼を猿真似しているセルウィリウスの厳格すぎる法(高利貸しの禁止)のせいであると言うだろう。まったくその通りだ。されど、奴らが下したあの融通の利かぬ痛撃は、他ならぬ多くの善き人々(名門派の富豪たち)をも直撃し、大いなる傷を負わせているのではあるまいか。しかし、彼らがそう決めたからには、拍手喝采してやればよかろう。そしてその挙句、いざ敵方との本格的な政治的決戦が始まったその時には、味方の支援をことごとく失い、我らだけで孤立無援の戦いを強いられるのがオチでありますな。
[11] Amalthea mea te exspectat et indiget tui. Tusculanum et Pompeianum valde me delectant, nisi quod me, illum ipsum vindicem(救済者) aeris alieni, aere non Corinthio sed hoc circumforaneo(借金) obruerunt(押しつぶす).
我が別荘の書斎たる『アマルテア館』は、首を長くして君の到来を待ちわびており、君という存在を狂おしいほどに必要としておりますぞ。現在、トゥスクルムやポンペイの別荘は私を大いに愉しませてくれておりますが、唯一の欠点は、かつてカティリーナ陰謀に際して「国家の債務の救済者」として名を馳せたこの私自身が、今や、かの高貴なるコリントス製の名品青銅ならぬ、このローマ広場の闇金から調達した借金まみれの青銅の重みに、文字通り押し潰されそうになっていることでありましょうか(笑)。
in Gallia speramus esse otium. Prognostica(気象予想) mea cum oratiunculis prope diem exspecta et tamen quid cogites de adventu tuo scribe ad nos. nam mihi Pomponia nuntiari(V) jussit te mense Quintili Romae fore(S). id a tuis litteris quas ad me de censu tuo miseras discrepabat(食い違う).
ガリアの情勢については、幸いにして平穏であることを切に願うばかりです。我が『プログノスティカ』(気象予報詩)の写本は、例の「ささやかな演説集」とともに、近日中にお手元へ届くよう手配します。それはそれとして、君自身がローマへの帰還について一体いかように考えておられるのか、どうか私に書き送っていただきたい。何となれば、君の妹君のポンポニアから私への伝言があり、それによると「兄は七月にはローマに滞在する予定です」とのこと。されどこれは、君が自らの資産申告(七月に終わりルストゥルムがある)の件について私に書き送ってきた、あの手紙の旅程(財産調査は留守にする。18番参照)とはいささか食い違いがあるように思われるのですがね。
[12] Paetus, ut antea ad te scripsi, omnis libros quos frater suus reliquisset mihi donavit. hoc illius munus in tua diligentia positum est(掛かっている). si me amas, cura ut conserventur et ad me perferantur; hoc mihi nihil potest esse gratius. et cum Graecos tum vero diligenter Latinos ut conserves velim. tuum esse hoc munusculum(贈り物) putabo.
パエトゥスは、以前にも君に書き送りました通り、亡き兄が遺したすべての蔵書を私に形見分けしてくれました。この彼からの大いなる贈り物を現実に我が手に収められるか否かは、ひとえに君の入念なる差配にかかっているのです。もし私を愛してくれているならば、それらの書物が霧散することなく保管され、我がもとへと確実に送り届けられるよう、万全の注意を払っていただきたい。私にとって、これ以上に嬉しく、有り難き贈り物は他に存在いたしません。とりわけ、ギリシア語の書物はもとより、ラテン語の書物についても、同様に念を入れて確保していただきたい。これら一連の手配の労苦そのものを、私は君からの至上の贈り物として受け止める所存です。
ad Octavium dedi litteras; cum ipso nihil eram locutus; neque enim ista tua negotia provincialia esse putabam neque te in tocullionibus(けちな金貸し) habebam. sed scripsi, ut debui, diligenter.
なお、オクタウィウス(次期法務官、アウグストゥスの父)に対しては、君のためにしかるべき推薦状を認めておいた。実は、彼本人とはまだ直かに言葉を交わしてはいない。なぜなら、君が属州(マケドニア)の地で進めているあの例の集金業務が、法務官の管轄に属するような大層な公式案件であるとは思いもよらなかったし、何より、私は君のことを、地方でチマチマと金を貸し付けて暴利を貪る、あの「ちびのドケチ高利貸し」の同類だなどとは、これっぽっちも思っていなかったものですからな(笑)。とはいえ、手紙自体は、我が義務に違わず、これ以上ないほどに入念かつ丁寧に彼への強力なコネとなるよう書いておきましたので、どうぞご安心なさい。
23(2.III) Scr. ad villam m. Dec. an.60.
CICERO ATTICO SAL.
前六十年十二月
キケロからアッティクスへ
[1] primum, ut opinor, εὐαγγέλια(よい知らせ). Valerius absolutus est Hortensio defendente. id judicium Auli filio condonatum putabatur; et Epicratem suspicor, ut scribis, lascivum fuisse. etenim mihi caligae(軍靴) ejus et fasciae(脚絆) cretatae non placebant. quid sit sciemus cum veneris.
まず第一に、私の思うに、良い知らせがある。ウァレリウスは、ホルテンシウスの弁護によって無罪となった。この判決は、アウルスの息子(アフラニウス、ポンペイウス派)への譲歩によるものと考えられていた。そして、君が書いている通り、エピクラテス(=ポンペイウス)は調子に乗って振る舞っていたのではないかと私は疑っている。実のところ、私は彼の軍靴も、白粉を塗った脚絆も気に入らなかったのだ。それがどういうことなのかは、君がここに来たら分かるだろう。
[2] fenestrarum angustias quod reprehendis, scito te Κύρου παιδείαν reprehendere. nam cum ego idem istuc dicerem, Cyrus aiebat viridariorum(庭園) διαφάσεις(景色) latis luminibus(窓) non tam esse suavis.
君が我が家の窓の狭さを非難するのなら、それは『キュロスの教え』を非難しているようなものだと知るがいい。というのは、私が君と全く同じ非難をしたとき、建築家のキュロスは、広い窓から見る庭園の景色は、それほど心地よいものではないと言ったからだ。
etenim ἔστω ὄψις μὲν ἡ A, τò δὲ ὁρώμενον τò ΒΓ, ἀκτῖνες(光線) δὲ †AITA†. vides enim cetera. nam si κατ' εἰδώλων(像) ἐμπτώσεις(流入) videremus, valde laborarent εἴδωλα in angustiis. nunc fit lepide illa ἔκχυσις(流出) radiorum(光線).
実のところ、視点を A、見られる対象を BC、光線を AITA としよう。君にはもう、これ以降の原理が見えているだろう。もし我々が「像の流入」によって物を見ているのだとしたら(エピクロス派の説)、その像は狭い窓でひどく苦しむことになるだろう。しかし実際には、目からの「光線の放射」が実に見事に機能しているのだから狭くても問題ないのだ(ユークリッドの説)。
cetera si reprehenderis, non feres tacitum(私は黙っていない), nisi si quid erit ejus modi quod sine sumptu(費用) corrigi possit.
わが家のこれ以外の場所を君が非難するなら、私は黙っていないぞ。ただし、費用をかけずに修正できるようなことなら別だがね。」
[3] Venio nunc ad mensem Januarium et ad ὑπόστασιν(方針) nostram ac πολιτείαν(政治的), in qua Σωκρατικῶς εἰς ἑκάτερον, sed tamen ad extremum, ut illi solebant, τὴν ἀρέσκουσαν.
さて、話は翌年の一月、そして私の身の処し方と政治的立場のことになる。この問題について、私はソクラテス風に対話を通じて両論を検討しているが、最終的にはソクラテスたちがいつもやっていたように、最も気に入った意見を選ぶつもりだ。
est res sane magni consili. nam aut fortiter resistendum est legi agrariae(農地法), in quo est quaedam dimicatio(闘争) sed plena laudis,
これは実に重大な決断を要することだ。というのも、選択肢は三つある。第一に、農地法に敢然と抵抗すること。これには激しい闘争が伴うが、大いなる名誉に満ちている。
aut quiescendum, quod est non dissimile atque ire in Solonium aut Antium,
第二に、沈黙を守ること。これはソロニウムやアンティウムの別荘に引きこもるのと大差ない。
aut etiam adjuvandum, quod a me aiunt Caesarem sic exspectare ut non dubitet.
あるいは第三に、農地法を支持することだ。人々の言うところでは、カエサルは私がそうしてくれるだろうと、いささかも疑わずに期待しているらしい。
nam fuit apud me Cornelius, hunc dico Balbum, Caesaris familiarem. is affirmabat illum omnibus in rebus meo et Pompei consilio(助言) usurum daturumque operam ut cum Pompeio Crassum conjungeret.
というのも、コルネリウス――例のカエサルの腹心バルブスのことだが――が私の元へやって来たのだ。彼は、カエサルがあらゆる事柄において私とポンペイウスの助言に従うつもりであり、さらに、ポンペイウスとクラッススを和解させるために全力を尽くすつもりだと断言していた。
[4] hic sunt haec: conjunctio mihi summa cum Pompeio, si placet, etiam cum Caesare, reditus in gratiam cum inimicis, pax cum multitudine, senectutis otium.
この選択肢を選べば、次のようなメリットがある。ポンペイウスとの最高の親密関係、望むならカエサルとの縁故、かつての政敵たちとの和解、民衆との平和、そして老後の安寧だ。
sed me κατακλεὶς(結び) mea illa commovet quae est in libro tertio:
しかし、私の心を動かしてやまないのは、あの自作の詩の第三巻にある、私自身の結びの言葉なのだ。
'interea cursus, quos prima a parte juventae
quosque adeo consul virtute animoque petisti,
hos retine(保持) atque auge(高める) famam laudesque bonorum.'
「されど、汝が若き日の始まりしより、また執政官として美徳と勇気をもって追い求めてきたその道を、そのまま維持せよ。そして善き人々からの名声と称賛をさらに高めるのだ」
haec mihi cum in eo libro in quo multa sunt scripta ἀριστοκρατικῶς(貴族的) Calliope(ミューズ) ipsa praescripserit(命ずる), non opinor esse dubitandum quin semper nobis videatur
多くのことが気高い調子で書かれたあの書物の中で、カリオペ自身がこのように私に命じたのだから、私にとって進むべき道にいささかの疑念の余地もない。私にとっては常にこのホメロスの言葉こそが真理と思えるのだ。」
'εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης.
「祖国のために戦うこと、これこそが最高の吉兆である。」(ホメロス『イリアス』第12巻243行)
Sed haec ambulationibus(散歩) Compitaliciis(コンピタリア) reservemus(取っておく). tu prid. Compitalia memento. Balineum(風呂) calfieri(熱する) jubebo. et Pomponiam Terentia rogat(招く); matrem adjungemus(未 参加させる). Θεοφράστου περὶ φιλοτιμίας affer(持ってくる) mihi de libris Quinti fratris.
まあ、こうした重い話は、コンピタリア祭のときの散歩の楽しみに取っておこう。コンピタリア祭の前日のことを忘れないでくれよ。お風呂を沸かして待っているからね。私の妻テレンティアが、君の姉妹のポンポニアも招待している。私たちの母親も同席させよう。それから、弟クィントゥスの蔵書の中から、テオフラストスの『名誉心について』を持ってきておくれ。
26(2.VI) Scr. Anti. paulo post superiorem m. Apr. an. 59
CICERO ATTICO SAL.
前五十九年四月、アンティウム
キケロよりアッティクスへ(「第一回三頭政治」が本格的に始動し、キケロが愛した「共和政の伝統」が力ずくでねじ伏せられつつある暗黒期。政治に絶望し、へそを曲げたキケロは現実逃避中)
[1] Quod tibi superioribus litteris promiseram, fore ut opus exstaret(世に現れる) huius peregrinationis(旅), nihil jam magno opere confirmo(確約); sic enim sum complexus otium ut ab eo divelli(引き離す) non queam.
先の君への手紙において、「このローマを離れた旅の成果として、見事な著作を世に送り出してみせる」と約束いたしましたが、あの件については、今やもう大それた確約などいたしませんぞ。何となれば、私はこのアンティウムの隠遁生活をあまりに深く愛してしまい、もはやここから引き剥がされることなど到底できそうにないからであります。
itaque aut libris me delecto, quorum habeo Anti festivam(見事な) copiam, aut fluctus numero (nam ad lacertas(サワラ captandas tempestates non sunt idoneae); a scribendo prorsus abhorret animus.
そんなわけで、私はここアンティウムの別荘に揃っている、実に見事な蔵書の数々に耽るか、さもなくば、ただぼんやりと海を眺めて波の数でも数えて過ごしております。――というのもね、アジ釣りに出かけようにも、あいにくこのところは天候が適しておらんのです。かくて、何かを執筆しようなどという気は、今や我が心から完全に失せてしまいました。
etenim γεωγραφικά quae constitueram magnum opus est. ita valde Eratosthenes, quem mihi proposueram, a Serapione et ab Hipparcho reprehenditur. quid censes si Tyrannio accesserit?
そもそも、私が大作として志していたあの『地理学研究(ゲオグラピカ)』なるものは、考えてみれば恐ろしく骨の折れる代物なのです。私が手本にしようと目論んでいたエラトステネスの学説たるや、セラピオンやヒッパルコスらの手によって、実に見事に、徹底的に論破されているではありませんか。ここにさらにテュランニオ(キケロの友人)の批判まで加わった日には、一体どうなると思うかね。
et hercule sunt res difficiles ad explicandum et ὁμοειδεῖς nec tam possunt ἀνθηρογραφεῖσθαι quam videbantur et, quod caput est,
いやはや、実際問題、この分野は解説するのも難解なうえに、内容がどれも似たり寄ったり(ホモエイデイス) で、当初考えていたほどには華美に描写(アンテログラペイスタイ) できるものではなかったのです。そして、何よりも最大の理由を申し上げましょう。
mihi quaevis satis justa causa cessandi(何もしない) est;
今の私にとっては、サボるための理由になり得るものなら、どんな些細な口実であれ、すべてがこの上なく正当な理由になるということであります(笑)。
qui etiam dubitem an hic Anti considam(定住) et hoc tempus omne consumam, ubi quidem ego mallem(~の方が幸せ) duumvirum quam Romae fuisse.
現に私は、いっそのことこのままここアンティウムに永住し、残りの人生のすべての時間をここで消費してしまおうかと本気で迷っているくらいなのですからな。ああ、あの騒々しいローマの地で執政官などという重責に就くくらいなら、このひなびた田舎町で二人官(地方自治体の町長)にでもなっていた方が、どれほど幸せであったことか。
[2] tu vero sapientior Buthroti domum parasti. sed, mihi crede, proxima est illi municipio haec Antiatium civitas.
それに引き換え、君ときたら、さらに一枚上手であって、あの遥か彼方の水清きブトロトゥムの地に別荘 を構えられた。されど、私を信じてほしい。このアンティウムのコミュニティとて、君のあの理想郷のごとき自治都市に、勝るとも劣らぬほどに素晴らしい場所なのですぞ。
esse locum tam prope Romam ubi multi sint qui Vatinium numquam viderint, ubi nemo sit praeter me qui quemquam ex viginti viris vivum et salvum velit, ubi me interpellet nemo, diligant omnes!
何しろ、ローマからこれほどほど近い場所にありながら、かの三頭政治の薄汚き手先たるウァティニウスの面(つら)など一度も拝んだことがないという清らかな民がこれほど大勢おり、さらには、あのカエサルの農地法で私腹を肥やす二十人委員会の面々に対し、この私を除けば皆が奴らの死を願っているような、そんな奇跡の土地が実在するのですからな。ここにあっては、私の隠遁の平穏を妨げる不届き者など誰一人としておらず、それどころか、住民のすべてが私を心から歓迎してくれている。ああ、これほど素晴らしい楽園が、他にあるでしょうか。
hic, hic nimirum πολιτευτέον; nam istic non solum non licet sed etiam taedet(うんざり). itaque ἀνέκδοτα quae tibi uni legamus(読む) Theopompio genere aut etiam asperiore multo pangentur(作る). neque aliud jam quicquam πολιτεύομαι nisi odisse improbos et id ipsum nullo cum stomacho sed potius cum aliqua scribendi voluptate.
ここだ、まさにこの地こそが、私が政治(ポリテウテオン)を行うべき場所に違いありませんぞ。 なにしろ、あちらにあっては、政治に関わることなど三頭政治の横暴ゆえにおよそ許されぬばかりか、もはや考えるだけで虫酸が走るほどなのですからな。そんなわけですから、私は今、君という唯一人の読者のためだけに読ませるための、世に出さぬ裏歴史(アネクドタ) を執筆中であります。その筆致たるや、あの悪名高き毒舌の歴史家テオポンポスの文体をも凌ぐ、遥かに過激で容赦のない辛辣さをもって編まれることになるでしょう。今の私にとって、これ以上に「政治を行う」ことなど、他にありはしません。すなわち、三頭政治の悪党どもを徹底的に憎悪すること、ただこれだけです。 しかも、それを憤怒に胃を痛めながらやるのではなく、むしろ奴らの悪行を暴き立てるという文筆家としての大いなる悦楽をもって遂行しているのであります(笑)。
sed ut ad rem, scripsi ad quaestores urbanos de Quinti fratris negotio. vide quid narrent, ecquae spes sit denari(ローマの銀貨) an cistophoro(アジアの貨幣κιστοφόρος) Pompeiano jaceamus(卑しめられる). praeterea de muro statue quid faciendum sit. aliud quid? etiam(そうだ): quando te proficisci istinc putes fac ut sciam.
さて、本題に移りましょう。弟のクィントゥスの属州総督としての財務案件について、私は市財務官たちへ手紙を書き送っておきました。ついては、彼らが何と言っているか、確認してみておくれ。我々が価値の高いローマのデナリウス銀貨で支給してもらえる見込みがあるのか、それとも価値の落ちる、あのポンペイウス好みのキストポロス貨のままで大損をこいて、そのままお座なりに放置されてしまうのか、動向を探ってほしいのです。それからもう一つ、我が家の壁の工事の件について、どう処置すべきか方針を決めておいてください。ほかに何かあったかな。ああ、そうだ。君がローマをいつ出発するつもりなのか、それだけは必ず事前に知らせておいておくれ。
29(2.IX) Scr. Anti. medio m. Apr. an. 59
CICERO ATTICO SAL.
前五十九年四月十六、十七日、アンティウム
キケロよりアッティクスへ(三頭政治家どもの横暴を嘆く)
[1] Subito cum mihi dixisset Caecilius quaestor puerum se Romam mittere, haec scripsi raptim,
財務官のカエキリウスから、「これから急ぎの使者をローマに送る」と突然告げられたので、私もそれに便乗するために、慌ててこの手紙を書き殴っているところです。
ut tuos mirificos cum Publio(クローディウス) dialogos, cum eos de quibus scribis, tum illum quem abdis(隠す) et ais longum esse quae ad ea responderis perscribere, <jucundissimos mihi fuisse ostenderem>;
目的はただ一つ、君が送ってくれた君とプブリウス・クローディウスとの間で交わされたという、あの驚くべき対談の報告に、興奮のあまり居ても立ってもいられず取り急ぎ返事を書くためです。君が手紙に書いてくれた件はもちろんのこと、君が「これに対する自分の返答をすべて書き記すには長くなりすぎる」と言って思わせぶりに隠している「あの対話」についてもです。
illum vero qui nondum habitus est, quem illa βοῶπις, cum e Solonio redierit, ad te est relatura, sic velim putes, nihil hoc posse mihi esse jucundius.
いやそれどころか、まだ行われてはいないものの、あの牛の眼をしたメガミサマ(クローディア)がソロニウムの領地から戻った暁には君に報告することになっているという次の対談にいたっては、もう、私にとってこれほど痛快でワクワクする楽しみな話は他にないと、そう思ってもらって間違いありません。
si vero quae de me pacta sunt ea non servantur, in caelo sum, ut sciat hic noster Hierosolymarius(エルサレムの) traductor(移籍させた者) ad plebem quam bonam meis putidissimis(鼻につく) orationibus gratiam rettulerit. quarum exspecta divinam παλινῳδίαν.
もしも三頭政治の連中との間で私に関して交わされた「手を出さないという密約」が破られるのだとしたら、私はむしろ「天にも昇る心地(望むところだ) 」です。そうなれば、私のかつての同盟者にして「エルサレム征服王」たる、あの「平民への身分変更の仲介人」(ポンペイウス)も、私が彼を散々褒めちぎってやったあのいささか鼻につく退屈な演説の数々に対して、一体どれほど見事な恩返し痛烈な裏切りをしてくれたものか、思い知ることになるでしょうからな。彼らのために、私がこれまでの全肯定のスタンスを180度覆す神がかり的な撤回詩(パリノーディア)を用意してあるので、楽しみに待っているといい。
etenim, quantum conjectura(推測) auguramur(推測), si erit nebulo(悪党) iste cum his dynastis(君主) in gratia, non modo de 'cynico(犬儒派) consulari' sed ne de istis quidem 'piscinarum Tritonibus' poterit se jactare(威張る). non enim poterimus ulla esse invidia(妬みの的) spoliati(奪う) opibus(富) et illa senatoria potentia(権力).
実のところ、情勢からの推測の限りでは、あの悪党(クローディウス)がこの君主ども(三頭政治の指導者たち)の寵愛を受け続けるとしても、奴はあの「犬儒派の元執政官(=私)」をコケにすることはおろか、あの政治を忘れて魚を飼っている「養魚池のトリトンども(=守旧派の元執政官たち)」に対してさえ、マウントを取ることはできなくなるはずです。なぜなら、富も元老院での権力もすべて剥ぎ取られて落ちぶれた今の私たちには、奴が嫉妬するような政治的価値など、もはや何も残っていないのですから。
sin autem ab iis dissentiet, erit absurdum in nos invehi(攻撃). verum tamen invehatur(接). festive, mihi crede, et minore sonitu quam putaram, orbis(車輪) hic in re publica est conversus(回転) citius omnino quam potuit.
逆に、もし奴が彼ら(三頭政治)と袂を分かつのだとしたら、奴が彼らの手先として我々を糾弾しにやってくるなどというのは、お門違いのナンセンスというものでしょう。まあ、それでも奴が吠えたいというなら、吠えさせておけばいい。それにしても、信じてほしい、我が国家のこの「車輪の回転」は、私が予想していたよりも遥かに静かに、そして何よりも、およそお目にかかれないほどの「異常な速さ」で一回転して破滅へと向かってしまいました。
id (fuit)culpa Catonis, sed rursus improbitate(横暴) istorum, qui auspicia, qui Aeliam legem, qui Juniam et Liciniam, qui Caeciliam et Didiam neglexerunt, qui omnia remedia rei publicae effuderunt(投げ捨て), qui regna quasi praedia(私有地) tetrarchis, qui immanis pecunias paucis dederunt.
この原因を作ったのは妥協を許さぬカトーの頑迷さですが、それをこれほど最悪の形に悪化させたのは、ひとえに奴ら三頭政治家どもの不届き千万な横暴のせいです。 奴らは鳥卜を無視し、アエリア法を無視し、ユニウス・リキニウス法もカエキリウス・ディディウス法も完膚なきまでに踏みにじり、国家に残されていたすべての救命策をドブに投げ捨ててしまった。そればかりか、諸外国の王位をまるで自分たちの私有地であるかのように他国の小王たちに分配し、特定の少数の身内にばかり、莫大な巨万の富を湯水のように与え続けているのですからな。
[2] video jam quo invidia transeat et ubi sit habitatura(住む). nihil me existimaris neque usu(経験) neque a Theophrasto didicisse, nisi brevi tempore desiderari nostra illa tempora videris.
大衆の怨嗟が今やどこへ向かって流れていき、どこに居座ろうとしているのか、私にはもう、はっきりと見えております。もしも近い将来、あの私が国家を救ったかつての我らの時代を人々が涙して懐かしむようにならぬのであれば、君は、この私がこれまでの政治的経験からも、あるいはアリストテレスの高弟たるあのテオプラストスの政治哲学からも、何一つ学んでこなかった無能な男だと、そう見下してもらって一向にかまいませんぞ。
etenim, si fuit invidiosa senatus potentia, cum ea non ad populum sed ad tris homines immoderatos redacta(置く) sit, quid jam censes fore?
それというのも、かつての元老院の権力がそれほどまでに人々の憎悪の対象であったというのなら、その権力が民衆の手に渡るのではなく、ただ三人の歯止めの利かない傲慢な男たちの手に収まってしまった今、一体これからどれほど凄まじい反発が起きると君はお思いか。
proinde isti(主複) licet faciant quos volent consules, tribunos pl., denique etiam Vatini strumam(甲状腺腫) sacerdoti διβάφῳ vestiant, videbis brevi tempore magnos non modo eos qui nihil titubarunt(落ち度がない) sed etiam illum ipsum qui peccavit(過つ), Catonem.
ですから、あの三頭政治家どもには、自分たちの好きな者を執政官にでも、護民官にでも仕立て上げさせるがよい。いや、それどころか、あのカエサルの下卑た手先たるウァティニウスの首の腫れ物に、神聖なる二度染めの紫衣(ディバポイ)を纏わせるような暴挙に出させておくがいい。君は間もなく目撃することになるでしょう。一度も足を踏み外さなかった清廉潔白な者たちはもちろんのこと、あの頑迷さゆえに手落ちのあったカトーでさえもが、人々からどれほど偉大な存在として仰がれるようになるかをな。
[3] nam nos quidem, si per istum tuum sodalem(仲間) Publium licebit, σοφιστεύειν cogitamus, si ille cogit(強いる), at tantum dumtaxat(せいぜい) nos defendere, et, quod est proprium artis huius, ἐπαγγέλλομαι(宣言) 'ἄνδρ' ἀπαμύνεσθαι ὅτε τις πρότερος χαλεπήνῃ'.
さて、私自身の身の振り方ですがね、もし君のあのお仲間であるプブリウス(クローディウス)が許してくれるのであれば、私はこの地で哲学を講じ(ソフィステウエイン)思索にふけるつもりでおります。だが、もし奴がそれを許さず、私を追い込んでくるというのであれば、その時は、ひたすら自己防衛に徹するのみです。そして、まさにこの術の真骨頂として、私は次の言葉を宣言(エパンゲッロマイ) しておきましょう。
「先に仇なす者がいるならば、これを迎え撃ち、断固として退けるべし」(ホメロス『イリアス』第24巻369行等)。
patria propitia(慈悲深い) sit. habet a nobis, etiam si non plus quam debitum est, plus certe quam postulatum est.
我が祖国の御加護があらんことを。この国家は私から、たとえ義務以上のものは受け取っていないとしても、少なくとも国家が私に要求した以上のものは確実に受け取ったはずですぞ。
male vehi malo alio gubernante quam tam ingratis vectoribus bene gubernare. sed haec coram commodius.
こんなにも恩知らずな乗客たち(愚かな民衆や政治家ども )を乗せて、私が執政官として見事に船の舵を握るくらいなら、いっそ、他の誰かが操縦して難破しかけて無様に進む泥舟の客室に、ただ揺られているだけのほうが、私にとっては遥かにマシというものです。まあ、今後の具体的な身の処し方の話は、近いうちに直接会って話すほうが、より都合が良いでしょう。
[4] Nunc audi(命) quod quaeris. Antium me ex Formiano recipere cogito a.d.v Nonas Maias. Antio volo Nonis Maiis proficisci in Tusculanum. sed cum e Formiano rediero(=redivero未来完) (ibi esse usque ad pr. Kal. Maias volo), faciam statim te certiorem. Terentia tibi salutem, καὶ Κικέρων ὁ μικρὸς ἀσπάζεται(よろしく) Τίτον(ティトゥス・ポンポニウス・アッティクス) τὸν Ἀθηναῖον.
さて、君が手紙で尋ねてくれた件について答えておきましょう。私は、五月三日に、フォルミアエ(前の手紙で4月24日までにフォルミアエに行くことが出ている)の別荘からアンティウムへと戻るつもりでおります。そして、五月七日には、アンティウムを発ってトゥスクルムの別荘へ向かいたいと考えています。ただ、フォルミアエから戻った際には(あちらには四月三十日まで滞在するつもりなのですが)、すぐに君に確実な予定を知らせることにいたします。妻のテレンティアから君にくれぐれもよろしくとのこと。そして、ちびっ子キケロからも、アテネ人のアッティクスおじさんへ、いっぱいのハグとご挨拶を。
36(2.XVI) Scr. in Formiano prid. Kal(Kalendas). vel Kal(Kalendis). Mai(Maiis) an. 59(§1第一節を見よ)
CICERO ATTICO SAL.
前五十九年四月二十九日あるいは五月一日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Cenato mihi et jam dormitanti pridie Kalendas Maias(4月29日) epistula est illa reddita(配達) in qua de agro Campano scribis. quid quaeris? primo ita me pupugit(悩ます) ut somnum mihi ademerit(奪う), sed id cogitatione magis quam molestia.
夕食を終え、もううとうととし始めていた四月二十九日、君からのあの手紙が届いた。そこにはカンパニアの土地(公有地分配法案)について書かれていた。いやはや、何と言ったらいいか。最初、その知らせは私をひどく刺激し、眠気を吹き飛ばしてしまった。しかし、それは怒りや苦痛からというよりも、深く考え込んでしまったからだ。
cogitanti autem haec fere succurrebant(思い付く). primum ex eo quod superioribus litteris scripseras, ex familiari(側近) te(S) illius audisse(V) prolatum iri aliquid quod nemo improbaret(不可とする), maius aliquid timueram. hoc mihi ejus modi non videbatur.
考えを巡らせるうちに、およそ次のような思いが浮かんできた。第一に、君が前の手紙で「誰もが反対しないような法案が提出されるだろうと、彼の側近から聞いた」と書いていたので、私はもっと恐ろしい事態を予想していた。だが、今回の件はそれほど最悪なものとは私には思えなかった。
deinde, ut me egomet consoler, omnis exspectatio largitionis(贈与) agrariae in agrum Campanum videtur esse derivata, qui ager(土地), ut dena jugera sint, non amplius hominum quinque milia potest sustinere; reliqua omnis multitudo ab illis(三頭政治家) abalienetur(遠ざける) necesse est.
第二に、私自身の気休めかもしれないが、農地分配による大衆の期待はすべてこのカンパニアの土地に集まってしまっているようだ。しかしこの土地は、一人あたり10ユゲラ(約2.5ヘクタール)ずつ分配するとしても、せいぜい5千人しか養うことができない。残りの大多数の群衆は、彼ら三頭政治側に反感を抱くに違いない。
praeterea, si ulla res est quae bonorum animos, quos jam video esse commotos(動揺), vehementius possit incendere, haec certe est, et eo magis quod portoriis(関税) Italiae sublatis, agro Campano diviso, quod vectigal superest domesticum praeter vicesimam(20分の1)? quae mihi videtur una contiuncula(奪 民会) clamore pedisequorum(従僕) nostrorum esse peritura(pereo消える).
さらに、もしすでに動揺している良識派の元老院階級の心をより激しく燃え上がらせるものがあるとすれば、まさに今回の件がそれだ。イタリアの関税(行商人税)が廃止され、カンパニアの土地まで分配されてしまった今、奴隷解放税(5%の税)のほかに国内にどんな税収が残っているというのか。それすらも、私たちの従僕たち(解放奴隷、民会に出れた)の怒号が飛び交う、たった一回の民会であっさりと消え去ってしまうように私には思えるのだ。
[2] Gnaeus quidem noster jam plane quid cogitet nescio:
'φυσᾷ(吹く) γὰρ οὐ σμικροῖσιν αὐλίσκοις ἔτι,
ἀλλ᾿ ἀγρίαις φύσαισι(荒い息) φορβειᾶς(口当て) ἄτερ',
我がグナエウス・ポンペイウスが一体何を考えているのか、今や私にはさっぱり分からない。彼はもはや、小さな笛を吹いているのではなく、口当てを外して荒い息で吹いているのだから(彼はもはや、穏やかで控えめな政治的駆け引きをしている段階ではない。抑制を失い、周囲を威圧するような狂暴な軍事力や強権の行使を鳴らし響かせている)
qui quidem etiam istuc adduci potuerit. nam adhuc haec ἐσοφίζετο(屁理屈), se leges Caesaris probare, actiones(執行) ipsum praestare(責任を負う) debere; agrariam legem sibi placuisse, potuerit intercedi(拒否権行使) necne(〜かどうか) nihil ad se pertinere;
彼が一体どのようにしてあの境地にまで追い込まれてしまったのか。というのも、これまでは、彼は次のように屁理屈をこねて(エソピデト)言い逃れをしていたからだ。「自分はカエサルの法案の中身を承認しているだけで、その実際の強硬な執行手続きについてはカエサル自身が責任を負うべきだ。農地法自体には賛成だったが、それに護民官の拒否権が使えたか否かなど自分には関係のないことだ。
de rege Alexandrino placuisse sibi aliquando confici, Bibulus de caelo tum servasset necne sibi quaerendum non fuisse; de publicanis(徴税請負人), voluisse illi ordini commodare, quidquld futurum fuerit si Bibulus tum in forum descendisset se divinare non potuisse.
アレクサンドリアの国王(プトレマイオス12世)の件については、いつかは解決されるべきだと賛成していたが、そのとき同僚執政官のビブルスが鳥占いのために空を監視していたか否か(=手続き上の違法性があったか)を調べるのは自分の仕事ではない。徴税請負人(騎士階級)の件については、あの階級の便宜を図りたかっただけだし、もしあのときビブルスがフォルムに降りてきていたらどうなっていたかなど、予言できるわけがなかった」
nunc vero, Sampsicerame, quid dices? vectigal te nobis in monte Antilibano(レバノン) constituisse, agri Campani abstulisse? quid? hoc quem ad modum obtinebis(正当化)? 'oppressos vos' inquit 'tenebo exercitu Caesaris.'
しかし今となっては、サンプシケラムス(=ポンペイウス)よ、お前は一体何と言うつもりだ。「カンパニアの土地は奪い取ったが、お前たちのためにアンティリバノス山(レバノン)に租税を設けてやった」とでも言うのか。一体全体、この暴挙をどのようにして正当化するつもりなのだ。すると彼は言う。「お前たち元老院派を、カエサルの軍隊によって抑え込んでおくつもりだ」と。
non mehercule me(oppressum) tu quidem tam isto exercitu quam ingratis animis eorum hominum qui appellantur boni, qui mihi non modo praemiorum(報奨) sed ne sermonum quidem umquam fructum(報い) ullum aut gratiam rettulerunt.
誓って言うが、私はお前のその軍隊など怖くはない。むしろ私が傷ついているのは、いわゆる善き人々(=元老院・門閥派の保守層)の恩知らずな態度に対してだ。彼らは私に対し、いかなる報いも与えないばかりか、労いの言葉ひとつ、感謝の念ひとつ、これまで返してくれたことがないのだから。
[3] quod si in eam me partem incitarem, profecto jam aliquam reperirem resistendi viam. nunc prorsus hoc statui ut, quoniam tanta controversia est Dicaearcho, familiari tuo, cum Theophrasto, amico meo, ut ille tuus τòν πρακτικὸν βίον longe omnibus anteponat, hic autem τòν θεωρητικόν, utrique a me mos gestus(振舞う) esse videatur.
だが、もし私が徹底抗戦の方向へ身を投じようとするなら、抵抗するための何らかの道は今でも見出せるに違いない。しかし今や、私は完全にこう決意したのだ。君の好きなディカイアルコス(前4世紀の実践哲学者)と、私の好きなテオプラストス(前4世紀の理論哲学者)との間で、次のような大きな論争があるのだから。すなわち、君のディカイアルコスが活動的生活(トン・プラクティコン・ビオン)を他のあらゆるものより遥かに上位に置くのに対し、こちらのテオプラストスは観照的生活(トン・テオレティコン)を上位に置いている。私はこれまでの人生でその両方の顔を立ててきたのだと。
puto(思う) enim me Dicaearcho affatim satis fecisse; respicio(臨む) nunc ad hanc familiam(学派) quae mihi non modo ut requiescam(休息) permittit, sed reprehendit quia non semper quierim(休息>quiesco). qua re incumbamus(専念), o noster Tite(アッティクス), ad illa praeclara studia et eo unde discedere(離れる) non oportuit aliquando revertamur.
実際、私はディカイアルコスに対しては、もう十分すぎるほど義理を果たした(=政治家として十分に働いた)と思っている。だから今は、こちらの学派(テオプラストス)に目を向けようと思う。この学派は、私に休息を許してくれるだけでなく、なぜこれまでずっと休息してこなかったのかと私を叱責してくれるほどなのだ。だから、我がアッティクスよ、私たちはあの輝かしい哲学の研究に没頭しようではないか。そして、そもそもいつまでも離れるべきではなかったあの場所へと、今こそ戻ろうではないか。
[4] quod de Quinti fratris epistula scribis, ad me quoque fuit 'πρόσθε λέων, ὄπιθεν δὲ' ― quid dicam nescio. nam ita deplorat primis versibus mansionem suam ut quemvis movere possit, ita rursus remittit(和らげる) ut me roget ut annalis suos emendem(校正) et edam(出版).
弟のクイントゥスの手紙について君が書いてきた件だが、私のところにも同じ手紙が来ていた。「前は獅子、後ろは……」どう言えばいいかわからない。冒頭の数行では、自分の任期延長をあれほど嘆き悲しむので、誰でも心を動かされそうなのに、すぐにトーンを変えて、私に自分の年代記を校訂して出版してほしいと頼んでくるのだから。
illud tamen quod scribis animadvertas velim de portorio circumvectionis; ait se de consili(側近) sententia rem ad senatum rejecisse(委ねる). nondum videlicet meas litteras legerat(過去感) quibus ad eum re consulta et explorata perscripseram(詳しく書く) non deberi. velim si qui Graeci jam Romam ex Asia de ea causa venerunt videas et, si tibi videbitur, iis demonstres quid ego de ea re sentiam.
ただ、君が指摘していたアジア属州における港湾循環税については、よく注意してほしい。彼は側近たちの意見でこの問題を元老院に委ねたと言っている。どうやらまだ私の手紙を読んでいなかったようだ。私は彼に、よく検討・調査した上で、その税は課すべきではないと詳しく書いて送ったのだが。もしアジアからこの件の陳情で既にギリシア人がローマに来ているようなら、ぜひ会って調べてほしい。そして、君が適切と思うなら、私の考えを彼らに伝えてほしい。
si possunt decidere(折り合う), ne causa optima in senatu pereat, ego satis faciam publicanis; εἰ δὲ μή (vere tecum loquar), in hac re malo universae Asiae et negotiatoribus; nam eorum quoque vehementer interest. hoc ego sentio valde nobis opus esse. sed tu id videbis.
もし両者が妥協できるなら、この上なく正当な大義(元老階級と騎士階級の調和)が元老院で失われないように、私は徴税請負人たちを納得させてみせよう。しかし、さもなければ(エイデメー)、正直に言うと、この件ではアジア属州全体とローマ商人たちの側に立ちたい。なぜなら彼らにとってもこれは極めて重大な関心事だからだ。私は、彼らが妥協することが我々にとって大いに必要なことだと感じている。だが、そのあたりの見極めは君に任せる。
Quaestores autem, quaeso, num etiam de cistophoro dubitant? nam si aliud nihil erit, cum erimus omnia experti, ego ne illud quidem contemnam quod extremum est;
ところで、財務官たちは、まさかキストポロス(アジアの銀貨)の支払いの件についてまでも、渋っているのだろうか。もし他に何も手立てがなく、あらゆる手段を尽くしたなら、私は最後の手段である換金率での妥協さえも軽視するつもりはない。
Te in Arpinati videbimus et hospitio agresti accipiemus, quoniam maritimum hoc contempsisti.
君とはアルピヌムの田舎の家で会おう。田舎風のもてなしで迎えるよ。君がこの海辺のフォルミアエの家を軽蔑したのだからね
37(2.XVII) Scr. in Formiano in. m. Mai. an. 59
CICERO ATTICO SAL.
前書簡より程なく(前五十九年五月)、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Prorsus(全く) ut scribis ita sentio, turbatur Sampsiceramus. nihil est quod non timendum sit; ὁμολογουμένως(明らかに) τυραννίδα συσκευάζεται(準備する).
まったく、君の書いているとおりのことを私も感じている。サンプシケラムスは荒れ狂っている。あらゆることを予期しておかねばならない。彼は明らかに王政のための準備をしているのだ。
quid enim ista repentina affinitatis(婚姻) conjunctio, quid ager Campanus, quid effusio pecuniae significant?
そうでないとしたら、あの突然の婚姻関係(カエサルの娘との)や、カンパニアの土地、金のばらまきは何を意味するというのだ。
quae si essent extrema(最後), tamen esset nimium mali, sed ea natura rei est ut haec extrema esse non possint.
たとえこれで終わってくれるとしても、すでにもう十二分にひどいことだ。しかし、物事の自然の成り行きとして、これで終わりということはありえない。
quid enim? eos haec ipsa per se delectare possunt? numquam huc venissent nisi ad alias res pestiferas aditus(入口) sibi compararent.
なぜかって。上のようなことそれ自体は、彼らにとって別に面白いことでも何でもないからだ。これらのことは、別のおぞましい目的への足がかりにすぎないのだ。
verum, ut scribis, haec in Arpinati a.d.vi circiter Id.Mai. non deflebimus,
だが、君も書いているように、五月十日かそこらにアルピヌムでお会いする時には、こういうことについて嘆くのはよそう。
ne et opera et oleum(油) philologiae nostrae perierit; sed conferemus tranquillo animo.
そんなことをして、これまで学問に捧げてきた努力と時間を無駄にするのはやめよう。平静な心で話し合うことにしよう。
[2] di immortales neque tam me εὐελπιστία(希望) consolatur ut antea quam ἀδιαφορία(無関心), qua nulla in re tam utor quam in hac civili et publica.
不死の神々よ。私を慰めてくれるのは、以前のように楽観主義ではなくて、無関心になることだ。共和国や国政については、無関心になることに大いに努めている。
quin etiam quod est subinane in nobis et non ἀφιλóδοξον(うぬぼれない) (bellum est enim sua vitia nosse) id afficitur quadam delectatione.
たしかに、私の愚かしい名声欲(自分の欠点を認めるのはよいことだ)は、ある種の喜びをもたらしてくれる。
solebat enim me pungere(悩ます) ne Sampsicerami merita in patriam ad annos sescentos maiora viderentur quam nostra. hac quidem cura certe jam vacuus sum.
というのは、これまでは、六百年後にはサンプシケラムス(ポンペイウスのこと)の祖国に対する貢献が私のそれより上まわると見えるのではないかという思いが、いつもこの胸を悩ましてきたが、少なくともこの心配からは解放されたからだ。
[3] jacet(倒れた) enim ille sic ut Phocis Curiana stare videatur. sed haec coram.
というのも、彼の今回のしくじりぶり(三頭政治に走ったこと)はクリウスの『ポーキスの女』でさえ成功作と見えるほどだからだ。だが、この話はアルピヌムで会った時にしよう。
tu tamen videris mihi Romae fore ad nostrum adventum, quod sane facile patiar si tuo commodo fieri possit;
とは言っても、君は私がローマに着く頃にまだローマにいるようだね。君に都合がいいなら、ローマでも構わない。
sin ut scribis ita venies, velim ex Theophane expiscere quonam in me animo sit Arabarches.
だが、御自分で書いているように本当にアルピヌムに来てくれるつもりなら、アラバルケス(アラビア王、ポンペイウスのこと)が私についてどう思っているか、テオパネス(ポンペイウスの友人)に探りを入れておいてほしい。
quaeres scilicet κατὰ τὸ κηδεμονικὸν et ad me ab eo quasi ὑποθήκας(忠告) afferes quem ad modum me geram. aliquid ex ejus sermone poterimus περὶ τῶν ὅλων(全体) suspicari(推測).
もちろん君は僕との親戚のよしみでそうしてくれるだろう。そして、彼から聞いたことを、私がどう身を処すべきかの所見として伝えてほしい。彼の話すことから、全体のことについていくらか窺うことができると思われる。
39(2.XIX) Scr. Romae inter Non et prid. Id. Quint. an. 59
CICERO ATTICO SAL.
前五十九年七月七日と十四日の間、ローマ
キケロよりアッティクスへ
Multa me sollicitant et ex rei publicae tanto motu et ex his periculis quae mihi ipsi intenduntur(向ける). et sescenta(無数) sunt, sed mihi nihil est molestius quam Statium manu missum(解放);
多くのことが私を不安にさせている。国家のこれほどの大激動からも、また私自身に向けられている数々の危険からもだ。数え切れないほどの問題があるが、私にとって、スタティウスが解放されたことほど忌々しいことはない。
'nec meum imperium, ac mitto imperium, non simultatem meam
reverteri saltem!'
「わしの権威を、いや権威はいいとして、わしの反対を恐れもしないとは、まったく遠慮なしなのか」(テレンティウス『ポルミオ』232)
nec quid faciam scio neque tantum est in re quantus est sermo. ego autem ne irasci possum quidem iis quos valde amo; tantum doleo ac mirifice quidem.
私はどうすべきか分からず、また、世間の噂で言われているほど、実際の問題(スタティウスの影響力)が深刻なわけでもない。しかし、私は自分が心から愛している者たち(弟のクィントゥスなど)に対して、怒ることさえできないのだ。ただただ悲しく、それも驚くほど深く心を痛めている。
cetera in magnis rebus. minae Clodi contentionesque quae mihi proponuntur modice me tangunt. etenim vel subire eas videor mihi summa cum dignitate vel declinare(避ける) nulla cum molestia posse. dices fortasse: 'dignitatis ἅλις tamquam δρύος! saluti, si me amas, consule(命 配慮せよ).'
その他の気になる重大な事柄について。私に突きつけられているクロディウスの脅迫や対決姿勢は、さほど私を動揺させてはいない。というのも、私は最高の尊厳を持ってそれらに立ち向かうことも、あるいは何の苦もなく回避することもできると思えるからだ。君はこう言うかもしれない。「尊厳などもう飽きた。どんぐりを食べるのに飽きたようにな。私を愛しているなら、身の安全を第一に考えなさい」と。
me miserum! cur non ades? nihil profecto te praeteriret(見逃す). ego fortasse τυφλώττω(目がくらんで) et nimium τῷ καλῷ προσπέπονθα(熱中>προσπάσχω).
私はなんと惨めなのだろう。なぜ君はここにいてくれないのか。君がいてくれたなら、間違いなく何ひとつ見落とすことはなかっただろうに。おそらく、私は目が眩んでおり(トゥフロートー)、理想に魅了されすぎているのだろう(トー・カロー・プロスペポンタ)。
[2] scito nihil umquam fuisse tam infame, tam turpe, tam peraeque(等しく) omnibus generibus(階層), ordinibus, aetatibus(世代) offensum(不快な) quam hunc statum(政体) qui nunc est, magis mehercule quam vellem non modo quam putarem.
知ってほしい。現在のこの三頭政治体制ほど、不名誉で、卑劣で、あらゆる階層、階級、世代の人々からこれほど一様に嫌悪されたものは、いまだかつて存在しなかったということを。ヘラクレスにかけて誓うが、それは私が予想していた以上であり、いや、そうあってほしくないと願っていた以上の惨状なのだ。
populares isti jam etiam modestos homines sibilare(やじる) docuerunt.
あの「民衆派」を気取る連中(=カエサルたち)は、今や、普段は穏健な人々でさえも野次るように仕込んでしまった。
Bibulus in caelo est nec qua re scio, sed ita laudatur quasi qui 'unus homo nobis cunctando restituit rem'.
ビブルス(カエサルと対立していた保守派の執政官)は、天にも昇るほどの人気だ。なぜこれほどなのか私にも分からないが、まるで彼こそが「ただ一人の人、持久戦によって我らの国を再興せし者」(エンニウス)であるかのように讃えられている。
Pompeius, nostri amores, quod mihi summo dolore est, ipse se afflixit(破滅させる). neminem tenent voluntate(賛同); an metu necesse sit iis uti vereor.
私たちの最愛の人であったポンペイウスは――これが私にとって最大の苦痛なのだが――自らの手で自分を破滅させてしまった。彼らは誰の心も掴んでおらず、恐怖によって権力を行使せざるを得なくなるのではないかと、私は恐れている。
ego autem neque pugno cum illa causa propter illam amicitiam neque approbo, ne omnia improbem quae antea gessi. utor via. media.
しかし私としては、あのポンペイウスたちの大義とも、かつての友情があるために戦うことはしない。かといって賛同もしない。もし賛同すれば、私がこれまで行ってきたすべての共和政を守るための業績を、自ら否定することになってしまうからだ。私は真ん中の道を歩んでいる。
[3] Populi sensus maxime theatro et spectaculis perspectus est; nam gladiatoribus qua dominus(主催者) qua advocati sibilis(やじ) conscissi(切裂く); ludis Apollinaribus Diphilus tragoedus(悲劇役者) in nostrum Pompeium petulanter(厚かましく) invectus(非難) est;
民衆の感情は、とりわけ劇場や見世物においてはっきりと示されている。というのも、剣闘士試合では、主催者(ガビニウス)もその賓客たち(三頭政治家たち)も激しい野次によってズタズタに切り裂かれたからだ。また、アポロン競技祭の舞台では、悲劇役者のディフィルスが、我らのポンペイウスに対して不躾に非難を浴びせかけた。
'nostra miseria tu es magnus' miliens coactus est dicere; 'eandem virtutem istam veniet tempus cum graviter gemes' totius theatri clamore dixit itemque cetera. nam et ejus modi sunt ii versus ut in tempus ab inimico Pompei scripti esse videantur.
「我らの不幸によって、汝は『偉大(マグヌス)』なり」という箇所では、彼は何度も何度もアンコールの声が上がった。また、「まさにその同じ汝の力を、汝は深く嘆き悲しむ時がやがて訪れるであろう」という箇所も、劇場全体の大喝采の中で語られ、その他の台詞も同様の喝采を浴びた。というのも、それらの詩句はまるで、この時のためにポンペイウスの政敵によって書かれたかのような代物だったからだ。
'si neque leges neque mores cogunt' et cetera magno cum fremitu(拍手喝采) et clamore sunt dicta. Caesar cum venisset mortuo plausu, Curio filius est insecutus(後に続く). huic ita plausum est ut salva re publica Pompeio plaudi solebat.
「法律も道徳も汝を縛らないのであれば」などの箇所も、大きなざわめきと拍手喝采の中で語られた。カエサルが入場したときには拍手は死に絶え、反三頭政治派の若きクリオがその後に続くと、共和国が健全であった頃にポンペイウスへと送られていたような、凄まじい拍手が彼に浴びせられた。
tulit Caesar graviter. Litterae Capuam ad Pompeium volare dicebantur. inimici erant equitibus qui Curioni stantes plauserant, hostes omnibus; Rosciae legi, etiam frumentariae minitabantur. sane res erat perturbata.
カエサルはこれを不快に思いました。カプアにいるポンペイウスのもとへ、この事態を知らせる手紙が飛ぶように送られていると噂(うわさ)が立った。三頭政治家たちは立ち上がってクリオに拍手を送った騎士身分に対して憤慨し、あらゆる人々に敵意を向けてた。彼らは劇場の特等席を規定したロスキウス法や、さらには穀物法の廃止・変更をちらつかせて脅した。実に情勢は大混乱していた。
equidem malueram quod erat susceptum ab illis silentio transiri, sed vereor ne non liceat. non ferunt homines quod videtur esse tamen ferendum; sed est jam una vox omnium magis odio firmata quam praesidio.
私としては、彼ら三頭政治家たちが企てたことが、いっそ沈黙のうちに通り過ぎてくれればよかった(民衆が騒ぎ立てて彼らを刺激しない方がよかった)が、そうもいかないのではないかと危惧している。人々は、耐え忍ぶべきと思われることにさえ、もはや耐えようとしない。しかし今や、全員の意見は一つにまとまっていたが、それは三頭政治への憎しみによって強固になったもので、具体的な力の裏打ちを欠いていた。
[4] Noster autem Publius mihi minitatur, inimicus est. impendet negotium(事態), ad quod tu scilicet advolabis(飛んでくる). videor mihi nostrum illum consularem exercitum(軍隊) bonorum omnium, etiam sat bonorum habere firmissimum. Pompeius significat studium erga me non mediocre; idem affirmat verbum de me illum non esse facturum; in quo non me ille fallit(騙す) sed ipse fallitur.
ところで、我がプブリウス・クローディウスは私を脅迫しており、私の敵だ。重大な事態が差し迫っており、その時にはもちろん、君も飛んで駆けつけてくれることだろう。私には、あの「かつての執政官時代の我が軍勢」、すなわち、すべての善き人々、あるいはそれなりに善き人々からなる盤石な支持基盤が控えているように思われる。ポンペイウスは私に対して並々ならぬ好意を示している。彼は、あの男が私に対して一言たりとも危害を加えるような発言を口にすることはないと断言している。しかし、その件に関して、ポンペイウスが私を騙しているのではなく、彼自身が騙されているのだ。
Cosconio mortuo sum in ejus locum invitatus. id erat vocari in locum mortui(属 矢面に立たされる). nihil me turpius apud homines fuisset neque vero ad istam ipsam ἀσφάλειαν quicquam alienius. sunt enim illi apud bonos invidiosi, ego apud improbos; meam retinuissem invidiam, alienam adsumpsissem.
コスコニウス(土地分配を仕切る二十人委員)が死去したため、私はその空席となった地位に就くよう招かれた。それはまさに「火中の栗を拾わされる」ようなものだった。世間において、私にとってこれほど不名誉なことはなかっただろうし、君が言うまさにその安全(アスファレイア)にとっても、これほど不相応なことはなかっただろう。というのは、彼ら二十人委員会は善き人々の間で憎まれており、私自身は悪しき人々の間で憎まれている。もし私が加わっていれば、私自身の悪評を維持したまま、彼らの悪評まで背負い込むことになっていたからだ。
[5] Caesar me sibi vult esse legatum. honestior declinatio(回避) haec periculi; sed ego hoc non repudio. quid ergo est? pugnare malo. nihil tamen certi. iterum dico 'utinam adesses!' sed tamen si erit necesse, arcessemus.
カエサルは私を自分の副官にしたがっている。これに就任するは、クロディウスによる危険を回避するための、より名誉ある逃げ道ではある。しかし、私はこれも拒んでいる。では、どうするつもりなのか。私は戦う方を望んでいる。とはいえ、まだ何も決まっていない。改めて言う、「君がここにいてくれたなら」と。しかし、それでも必要になれば、君を呼び寄せるつもりだ。
Quid aliud? quid? hoc opinor. certi sumus perisse omnia; quid enim ἀκκιζόμεθα(しらを切る) tam diu?
他に何かあるだろうか。何が。私はこう考えている。私は、すべてが破滅してしまったことを確信している。そもそも、なぜ私はこれほど長く、本心を隠してしらを切っている(アッキゾメタ)のだろうか。
Sed haec scripsi properans et mehercule timide. posthac ad te aut, si perfidelem habebo cui dem, scribam plane omnia aut, si obscure scribam, tu tamen intelleges. in iis epistulis me Laelium, te Furium faciam; cetera erunt ἐν αἰνιγμοῖς. hic Caecilium colimus et observamus(尊重) diligenter. edicta Bibuli audio ad te missa. iis ardet dolore et ira noster Pompeius.
しかし、私はこれらのことを急いで、そして誓って言うが、怯えながら書いた。今後は、もし完全に信頼できる信書の使いがいれば、すべてを明快に書くつもりだし、仮に私が暗号めかして書いたとしても、君なら理解してくれるだろう。それらの手紙の中では、私は自分のことをレリウス、あなたのことをフリウスと呼ぶことにする。その他のことは暗号)の中(エン・アイニグモイス)に包んでおく。ここでは君の伯父のカエキリウスを熱心に敬い、お世話している。ビブルス(共同執政官)の布告が君のもとへ送られたと聞いている。それらの布告のせいで、我らのポンペイウスは苦痛と怒りで燃え上がっている。
73(4.I) Scr. Romae c. iv Id. Sept. an. 57
CICERO ATTICO SAL.
前五十七年九月十日頃
キケロよりアッティクスへ(亡命先から帰ったことを伝える手紙)
[1] Cum primum Romam veni fuitque cui recte ad te litteras darem, nihil prius faciendum mihi putavi quam ut tibi absenti de reditu nostro gratularer(感謝).
僕がローマに到着し、君宛ての手紙を確実に託せる者が見つかるやいなや、何よりもまず、ここに不在の君に対して、僕の帰還を祝福しなければならないと考えた。
cognoram(過去完) enim, ut vere scribam(未), te in consiliis mihi dandis(忠告する) nec fortiorem nec prudentiorem quam me ipsum nec etiam pro praeterita(過去の) mea in te observantia(敬愛) nimium(過度な) in custodia(保護) salutis meae diligentem(入念) eundemque te, qui primis temporibus erroris nostri aut potius furoris particeps et falsi timoris socius fuisses, acerbissime(苦しんで) discidium(別れ) nostrum tulisse plurimumque operae, studi, diligentiae, laboris ad conficiendum reditum meum contulisse.
なぜなら、ありのままを書くなら、僕は知っているからだ。君が僕に助言をくれるとき、僕自身よりも勇敢だったわけでも、思慮深かったわけでもなく、また、僕が過去に君に尽くしてきたほどには、僕の安全を守るために過度に念を入れてくれたわけでもなく、最初の時期には僕の過ち、いやむしろ狂気を共にし、偽りの恐怖を分かち合っていたその君が、僕の亡命を誰よりも激しく悲しみ、そして、僕の帰還を成し遂げるために、多大なる尽力、熱意、配慮、そして労力を注いでくれたことを。
[2] itaque hoc tibi vere affirmo, in maxima laetitia et exoptatissima(切望) gratulatione(祝福) unum ad cumulandum(完成) gaudium conspectum(姿) aut potius complexum mihi tuum defuisse.
それゆえ、僕は君にこれだけは真実として断言する。この上ない歓喜と、誰もが待ち望んでいた祝福の中で、私の喜びを完璧なものにするために唯一欠けているのは、君に会うこと、というよりも、君と抱擁を交わすことだけなのだ。
quem semel nactus si umquam dimisero(手放す) ac nisi etiam praetermissos fructus tuae suavitatis praeteriti temporis omnis exegero(取り立てる), profecto hac restitutione fortunae me ipse non satis dignum judicabo.
ひとたび君をこの手に取り戻したなら、僕は二度と君を手放すことはないし、僕たちが離れていた過去の時間に味わい損ねた、君との楽しい時間のすべてを残さず取り戻して満喫するだろう。さもなければ、私は自分自身を、この運命の回復に全く値しない人間であると見なすに違いない。
[3] nos adhuc, in nostro statu quod difficillime recuperari(回復) posse arbitrati sumus, splendorem nostrum illum forensem(法廷の) et in senatu auctoritatem et apud viros bonos gratiam(声望) magis quam optaramus(過去完) consecuti sumus;
これまでのところ、僕の現在の立場について言えば、最も回復しにくいと思っていたこと、すなわち、法廷におけるあの輝き、元老院での影響力、そして善き人々の間での声望を、期待していた以上に取り戻すことができた。
in re autem familiari, quae quem ad modum fracta, dissipata, direpta sit non ignoras(知らない), valde laboramus tuarumque non tam facultatum(財力) quas ego nostras esse judico quam consiliorum ad colligendas et constituendas reliquias(残骸) nostras indigemus.
しかし、私有財産については非常に苦労している。君もよく知っているように、どれほど壊滅し、散逸し、略奪されたか。そして、散逸した残骸を集め、再建するために、君の財力よりは(それは君のものは僕のものだと思っているが)、君の助言を必要としているのだ。
[4] Nunc etsi omnia aut scripta esse a tuis arbitror aut etiam nuntiis ac rumore perlata, tamen ea scribam brevi quae te puto potissimum ex meis litteris velle cognoscere.
さて、今のところ、君は使用人などから、すべてをすでに手紙で知ったか、あるいは使者や噂を通じて聞いているとは思うが、それでも僕は、君が僕の手紙から特に知りたいと思うことを、簡潔に書いておこう。
Prid. Nonas Sextilis Dyrrachio sum profectus ipso illo die quo lex est lata de nobis. Brundisium veni Nonis Sextilibus. ibi mihi Tulliola mea fuit praesto(近くに) natali suo ipso die, qui casu idem natalis erat et Brundisinae coloniae et tuae vicinae Salutis; quae res animadversa a multitudine summa Brundinisorum gratulatione celebrata est.
八月四日に、僕はギリシアのデュッラキウムを出発した。それはちょうど僕に関する帰還法が可決された日だった。八月五日にブルンディシウム(=イタリアの踵)に到着した。そこで私の可愛いトゥッリアが、ちょうど彼女の誕生日に出迎えてくれた。偶然にもその日は、ブルンディシウム植民市の創立記念日でもあり、君の近くのサルス神殿の祭日でもあった。この偶然に人々が気づくと、市民の大群衆が最高に祝賀を盛り上げた。
ante diem iii Idus Sextilis cognovi, cum Brundisi essem, litteris Quinti fratris mirifico studio omnium aetatum atque ordinum, incredibili concursu Italiae, legem comitiis centuriatis esse perlatam. inde a Brundisinis honestissime ornatus iter ita feci ut undique ad me cum gratulatione legati convenerint.
八月十一日、僕がブルンディシウムに滞在中に、弟クイントゥスの手紙によって、あらゆる年齢層・身分の人々が、イタリア全土から信じられないほど集まって、驚くべき熱意をもって、百人隊民会で帰還法が可決されたことを知った。その後、僕はブルンディシウム市民から非常に丁重に見送られて出発したが、その旅の途中、至る所で使節が祝賀のために僕のもとに集まってきた。
[5] Ad urbem ita veni ut nemo ullius ordinis homo nomenclatori notus fuerit qui mihi obviam non venerit, praeter eos inimicos quibus id ipsum, se inimicos esse, non liceret aut dissimulare aut negare. Cum venissem ad portam Capenam, gradus templorum ab infima(最下層) plebe completi erant.
僕がローマの街へと到着したとき、僕の名簿係に名前を知られているあらゆる階層の人々が、僕を迎えに出てきた。ただし、僕の敵である事を、隠すことも否定することも出来ない敵たちは除いて。僕がカペーナ門に到着したときには、諸神殿の階段は最下層の平民たちで埋め尽くされていた。
a qua plausu maximo cum esset mihi gratulatio significata, similis et frequentia et plausus me usque ad Capitolium celebravit in foroque et in ipso Capitolio miranda multitudo fuit. postridie in senatu qui fuit dies Nonarum Septembrium, senatui gratias egimus.
彼ら平民たちから最大級の拍手をもって祝福の意が示されると、それに劣らぬほどの群衆が拍手をしながら、私をカピトリウムの丘までずっと伴い、称え続けた。広場においても、そしてカピトリウムの丘そのものにおいても、驚くべき数の群衆がひしめき合っていた。その翌日、すなわち九月五日、元老院が開催され、僕は元老院に対して感謝の演説を行った。
[6] Eo biduo(2日後), cum esset annonae(穀物) summa caritas(高値) et homines ad theatrum primo, deinde ad senatum concurrissent, impulsu Clodi mea opera(私のせい) frumenti inopiam esse clamarent,
その凱旋の二日後、九月七日、穀物価格が極限まで高騰して、人々が最初は劇場へ、次いで元老院へと押し寄せ、クローディウスの扇動に乗せられ「キケロのせいで穀物不足が起きている」と叫び立て、
cum per eos dies senatus de annona haberetur et ad ejus procurationem(世話) sermone(声) non solum plebis verum etiam bonorum Pompeius vocaretur idque ipse cuperet multitudoque a me nominatim ut id decernerem postularet, feci et accurate(入念に) sententiam(提案) dixi.
その数日間、元老院で穀物問題についての審議が行われ、その調達・監督の任務にポンペイウスを就けるべきだという話が、平民の間だけでなく、善き人々の間からも上がって来て、ポンペイウス自身もそれを望み、群衆もまた、僕がそれを元老院で提案するよう、名指しで要求してきたとき、僕は民衆の要求に応じて、入念に自身の提案を述べた。
Cum abessent consulares, quod tuto se negarent posse sententiam dicere, praeter Messallam et Afranium, factum est senatus consultum in meam sententiam, ut cum Pompeio ageretur ut eam rem susciperet lexque ferretur.
執政官経験者たちは、安全に発言することができないと主張して、メッサッラとアフラニウスを除いて欠席したが、「ポンペイウスに対して、その任務の全権を引き受けるよう交渉し、しかるべき法案を提出する」という内容の僕の提案通りに元老院決議が通過した。
quo senatus consulto recitato, cum multitudo more hoc insulso(悪趣味な) et novo plausum meo nomine recitando dedisset, habui contionem. eam omnes magistratus praesentes praeter unum praetorem et duos tribunos pl. dederunt.
この元老院議決が民衆の前で読み上げられたとき、群衆は近頃の悪趣味な流行に従って、僕の名前が読み上げられると拍手喝采を送った。そこで、僕は民衆集会で演説を行った。その場にいた政務官たちも、一人の法務官と二人の護民官を除いて、全員が僕に演説の機会を与えてくれたのだ。
[7] Postridie senatus frequens et omnes consulares nihil Pompeio postulanti negarunt. ille legatos quindecim(15) cum postularet, me principem nominavit et ad omnia me alterum se fore dixit.
その翌日、多くの議員が出席して元老院が開催され、執政官経験者たちは全員、ポンペイウスのどんな要求も拒まなかった。ポンペイウスは十五人の副官を要求した際、僕をその筆頭に指名し、あらゆる事柄において、僕を「もう一人の自分」として遇するつもりだと言った。
legem consules conscripserunt qua Pompeio per quinquennium(5年) omnis potestas rei frumentariae toto orbe terrarum daretur, alteram Messius qui omnis pecuniae dat potestatem et adjungit classem et exercitum et maius imperium in provinciis quam sit eorum(総督) qui eas obtineant.
執政官たちは、ポンペイウスに五年間にわたり、全世界における穀物問題の全権を与えるという法案を起草した。しかしポンペイウスの支持者であるメッシウス(護民官)は、もう一つの法案を提出したのだ。それは、ポンペイウスに全財産の管理権を与え、さらに艦隊と軍隊を付け加え、属州においては、現在そこを統治している総督たちよりも上位の命令権を付与するというものでした。
illa nostra lex consularis nunc modesta videtur, haec Messi non ferenda. Pompeius illam velle se dicit, familiares(彼の側近) hanc. consulares duce Favonio fremunt;
僕の提案に基づいた執政官たちの法案は、今や穏当なものに思えるが、このメッシウスの法案は到底受け入れ難いものだ。ポンペイウス自身は前者を望んでいると言っていますが、彼の側近たちは後者を望んでいる。執政官経験者たちは、ファヴォニウス(前護民官、カトーの支持者)を前面に立てて不平を言うばかりだ。
nos tacemus et eo magis quod de domo nostra nihil adhuc pontifices responderant(過去完). qui si sustulerint religionem, aream praeclaram habemus; superficiem(建物) consules ex senatus consulto aestimabunt; sin aliter, demolientur, suo nomine locabunt, rem totam aestimabunt.
こうした状況の中で僕は沈黙を保っているが、それは何よりも、僕の邸宅について、神祇官たちが未だに何の回答も出していないからだ。もし彼らが僕の家の敷地から宗教的な縛り(神聖化)を取り除いてくれるなら、僕はパラティヌスの丘の素晴らしい一等地を手にすることになる。そして建物の損害については、元老院議決に基づき、執政官たちがその価値を査定して補償してくれるだろう。しかし、もし結果が異なれば、彼らは現在の建物(神殿)を取り壊して、彼らの名において建て直し、土地建物全部の損失を査定することになる。
[8] Ita sunt res nostrae, 'ut in secundis fluxae(不安定), ut in adversis bonae'. in re familiari valde sumus, ut scis, perturbati. praeterea sunt quaedam domestica quae litteris non committo. quin tum fratrem insigni pietate, virtute, fide praeditum(持つ) sic amo ut debeo.
僕の現状はまさに、「逆境にあっては確かなものが、順境にあってはむしろ移ろいやすい」といった有様だ。家計の面では、君も知っての通り、非常に困窮し、混乱している。さらに、手紙には書き記すことのできない、家庭内の問題もいくつか抱えている。一方で、際立った情愛と美徳、そして誠実さを備えた弟のことを、僕は当然そうあるべきであるように、心から愛している。
te exspecto et oro ut matures(急ぐ) venire eoque animo venias ut me tuo consilio egere non sinas. alterius vitae quoddam initium ordimur(始める). jam quidam(誰か) qui nos absentes defenderunt incipiunt praesentibus(nobis) occulte irasci, aperte invidere. vehementer te requirimus.
僕は君の帰りを待ちわびており、どうか急いで来てくれるよう、そして、僕が君の助言を欠くようなことのないようにするつもりで来てくれるよう懇願する。僕は今、いわば第二の人生の始まりを紡ぎ出そうとしているところだ。しかし、僕がローマに不在だったときには僕を擁護してくれた一部の人たちが、いざ僕が目の前に戻ってくると、陰で腹を立てて、表立って嫉妬し始めている。僕は、君という存在を激しく必要としている。
80(4.V) Scr. in Antiati m. April. aut Mai. an. 56
CICERO ATTICO SAL.
前書簡より程なく、アンティウム
キケロよりアッティクスへ(三頭政治への敗北の告白)
Ain tu? me existimas(思う) ab ullo malle(不) mea legi probarique quam a te? cur igitur cuiquam misi prius? Urgebar ab eo(カエサルかポンペイ) ad quem misi, et non habebam exemplar(写し).
本気で言っているのか? 私の書いたものを、君以外の誰かに一番に読んでもらい、認めてもらいたいなどと私が思うはずがないだろう。ではなぜ、他の誰かに先に送ったのか? 送り先の相手(※おそらくポンペイウスかカエサル)から早くしろと催促されていたし、手元に写しがなかったのだ。」
quid? etiam (dudum enim circumrodo(齧る) quod devorandum est) subturpicula mihi videbatur esse παλινῳδία(転向).
それに何と言えばいいか…(ずっと口の周りでモグモグ噛みしめていたが、もう飲み込んでしまわねばなるまい)、あの『転向声明』 (パリノーディア)は、自分でもいささか破廉恥に思えたのだ。
sed valeant(知るものか) recta, vera, honesta consilia. non est credibile quae sit perfidia(裏切り) in istis principibus(指導者、元老院保守派), ut volunt esse et ut essent si quicquam haberent fidei. senseram(過去完) noram(過去完) inductus(唆す), relictus, projectus(投げ出す) ab iis.
だが、正しく、真実で、誠実な方針など、もう糞食らえだ。 あの『国家の指導者たち』の裏切りがどれほど酷いものか、とても信じられないだろう。彼らは指導者面をしたがるし、もし少しでも誠実さがあれば本当に指導者になれただろうに。私は彼らに騙され、見捨てられ、投げ出されて、身に染みて思い知ったのだ。
tamen hoc eram animo(决心) ut cum iis in re publica(国政) consentirem. idem erant qui fuerant. vix aliquando te auctore(助言) resipui(正気に返る).
それでも私は、国政において彼らと意見を同じくしようと心に決めていたのだ。だが彼らは相変わらず(嫉妬深い裏切り者の)ままだった。君の助言があって、ようやく私は正気に返ったのだ。
dices ea te suasisse quae facerem, non etiam ut scriberem. ego mehercule mihi necessitatem volui imponere huius novae conjunctionis(結合), ne qua mihi liceret relabi(逆戻り) ad illos qui etiam tum cum misereri mei debent non desinunt invidere.
君は「私に三頭政治派と同調して行動しろとは勧めたが、彼らを賛美する文章まで書けとは言っていない」と言うだろう。だが、誓って言うが、私はこの(三頭政治との)新しい絆に、自分自身をがんじがらめに縛り付けたかったのだ。そうでもしなければ、私が惨めな状態にあるときでさえ、私への嫉妬を止めようとしないあの連中(元老院保守派)のところへ、再びフラフラと戻ってしまうかもしれないからだ。
sed tamen modici(控え目) fuimus ἀποθεώσει(神格化>ἀποθέωσις), ut scripseram, erimus uberiores(盛大に), si et ille libenter accipiet et hi subringentur(顔をしかめる) qui villam me moleste(不快) ferunt habere quae Catuli fuerat, a Vettio me emisse non cogitant, qui domum negant oportuisse me aedificare, vendere aiunt oportuisse.
とはいえ、私の書いた神格化は、以前手紙に書いた通りまだ控えめなものだ。もし彼(カエサル)が喜んで受け取ってくれれば、もっと盛大に書くつもりさ。そうなれば、あの連中は鼻を鳴らして悔しがるだろう。連中は、私が(かつての偉大な名士)カトゥルスのものだった別荘を所有していることに不満を漏らし、私がそれを(正当に)ウエッティウスから買い取ったという事実を無視している。また、私が(追放から戻って)家を再建すべきではなかった、むしろ売却すべきだったなどと言っている連中だ。
sed quid ad hoc si, quibus sententiis dixi quod et jam ipsi probarent, laetati sunt tamen me contra Pompei voluntatem dixisse? finis sit. quoniam qui nihil possunt(権力) ii me nolunt amare, demus(接) operam ut ab iis qui possunt diligamur.
それどころか、私が元老院で彼ら自身も賛成するよう演説をしたときでさえ、彼らは私がポンペイウスの意向に反して発言したということばかりを面白がっていたのだ。もうおしまいだ。何の権力もない者たちが私を愛してくれないというのなら、権力を持つ者たち(三頭政治派)から愛されるように努力しようではないか。
dices "vellem jam pridem." scio te voluisse et me asinum germanum fuisse. sed jam tempus est me ipsum a me amari, quando ab illis nullo modo possum.
君は「もっと早くそうすればよかったのに」と言うだろう。分かっている、君がそう望んでいたことも、私が本物の愚か者だったことも。だが、彼らからどうしても愛されない以上、もうこれからは、自分で自分を愛してあげるべき時なのだ。
Domum meam quod crebro invisis(inviso訪れる) est mihi valde gratum. viaticum(食事) Crassipes(キケロの娘トゥッリアの婚約者) praeripit(奪う). tu "de via recta in hortos?" videtur commodius. ad te postridie scilicet; quid enim tua? sed viderimus. Bibliothecam(図書室) mihi tui pinxerunt(飾る) cum structione(本棚) et sittybis(付箋). eos velim laudes.
君は我が家をたびたび見回ってくれているようで、本当に感謝している。私の帰国祝いはクラッシペスに横取りされてしまった。「彼の庭園に来いというのか」と君は言うかもしれない。そのほうが都合がいいかもしれない。もちろん翌日は君の所へ行く。君の都合はどうかな。まあ、追々考えよう。君の職人たちが、本棚と図書ラベルで私の図書室を見事に飾ってくれた。彼らを褒めてやってほしい。
82(4.VIIIa).Marcus Tullius Cicero, Epistulae ad Atticum
五六年十一月十七日頃(?)、アンティウムあるいはトゥスクルム
キケロよりアッティクスへ
Apellas vix discesserat, cum epistula. quid ais?
アペッラスが発ったかと思ったら、君の手紙が届いた。だが、何だって?
putasne fore ut legem non ferat?
君は本当に、彼が法を提示しないつもりだと思うのかね?
dic, oro te, clarius; vix enim mihi exaudisse(聞き取る) videor.
お願いだから、もっと大きな声で言ってくれたまえ。空耳ではないかと思うのだ。
verum statim fac ut sciam, si modo tibi est commodum.
だが、早く知らせてほしい、君の方に差し支えがなければだが。
ludis(見世物) quidem quoniam dies est additus, eo etiam melius hic eum diem cum Dionysio conteremus(過ごす). 5
見世物が一日多くなったので、余計その日はこちらでディオニュシウスと過ごしたいと思っている(から、知らせてくれるならこちらに頼む)。
De Trebonio, prorsus tibi assentior. de Domitio,
トレボニウスに関しては、まったく君の言うことに同意する。ドミティウスについては、
'σύκῳ, μὰ τὴν Δήμητρα, σῦκον οὐδὲ ἓν
οὕτως ὅμοιον γέγονεν'
デメテルにかけて、二つの無花果といえどもこれほど似ていることはない(出典不明)
(eadem)quam est ista περίστασις(状況) nostrae(与), vel quod ab iisdem vel quod praeter opinionem vel quod viri boni nusquam;
危害を及ぼす人も同じだし、人々の予期に反したこと、というのも似ているし、よき人々の援護がない、という点もそうだ。
unum dissimile, quod huic merito.
だが、一つだけ違っているのは、彼の場合は自業自得であるということだ。
nam de ipso casu(不運) nescio an illud melius.
また、不幸そのものについて言えば、私の方がましではないかと思う。
quid enim hoc miserius quam eum qui tot annos quot habet designatus consul fuerit fieri consulem non posse,
というのも、生まれた時からずっと執政官になると目された(それほど家柄や実力に恵まれている)人が、実際に執政官になれないことほど惨めなことがあるだろうか。
praesertim cum aut solus aut certe non plus quam cum altero petat?
特に、対立候補者が皆無、あるいはせいぜい一人しかいないという状況だから、なおさらなのだ。
si vero id est, quod nescio an sit, ut non minus longas jam in codicillorum(書き物板) fastis(リスト) futurorum consulum paginulas(区画) habeant quam factorum(過去の),
もし本当に(多分本当だろうが)これまでの執政官の数に劣らない数の未来の執政官のリストを書いた(三頭政治家の)小さな巻物があって、
quid illo miserius nisi res publica, in qua ne speratur quidem melius quicquam?
共和国は別として、彼ほど惨めなものが他にあるだろうか。共和国はもう何一つ改善は期待できない。
De Natta ex tuis primum scivi litteris.
ナッタの死去の件については、君の手紙で初めて知った。
oderam hominem.
不愉快きわまりない男だった。
de poëmate quod quaeris, quid si cupiat effugere(逃げる)? quid? sinam?
また、詩作について君は訊ねているが、もしその詩が逃げ出したがっているとしたら、どうだろうか。どうしよう、私はそれを許しておいていいだろうか?
de Fabio Lusco quod eram exorsus, homo peramans nostri semper fuit nec mihi umquam odio.
すでに述べかけていたことだが、ファビウス・ルスクについては、常に私に好意を持ってくれ、私の方でも彼にはいささかも含むところはなかった。
satis enim acutus et permodestus ac bonae frugi(立派な).
彼は申し分なく賢く、非常に慎み深く、立派な人物なのだ。
eum, quia non videbam, abesse putabam:
ここのところ彼を見かけなかったので、留守にしているのだと思っていた。
audivi ex Gavio hoc Firmano Romae esse hominem et fuisse assiduum(ずっと).
だが、君も知っているフィルムムのガウィウスから、このファビウスが今ローマにおり、しかもずっといたのだと聞いた。
percussit animum.
それで私は大きな衝撃を受けた。
dices 'tantulane causa?'
「それくらいのことでかね」と君は言うだろう。
permulta ad me detulerat non dubia de Firmanis fratribus.
だが、ファビウスは、フィルムムの兄弟について、非常に多くの確かな情報を私にもたらしてくれていたのだ。
quid sit quod se a me removerit, si modo removit, ignoro.
なぜ彼が私のもとを去ってしまったのか――本当に去ってしまったのならだが――、私には見当もつかない。
De eo quod me mones, ut et πολιτικῶς me geram et τὴν ἔσω γραμμὴν teneam, ita faciam.
君が忠告してくれたこと――政治的にふるまい、引かれた線の内側に留まること――は、言われたとおりにしようと思う。
sed opus est maiore prudentia, quam a te, ut soleo, petam.
だが、それにはもっと賢明さが必要だ。それは君から与えてもらいたい。
tu velim ex Fabio, si quem habes aditum, odorere
ファビウスに近づく機会があれば、上のようなことについて探りを入れてもらいたい。
et istum convivam(会食仲間) tuum degustes
また、君の例の会食者をちょっと味見してほしい。
et ad me de his rebus et de omnibus cottidie scribas.
こういうことや、その他あらゆることについて、毎日手紙を書いてほしい。
ubi nihil erit quod scribas, id ipsum scribito.
何も書くことがないなら、そのことそのものを書いてほしい。
cura ut valeas.
では、お元気で。
90(4.XV) Scr. Romae vi K. Sext. an. 54 (§8)
CICERO ATTICO SAL.
[1] De Eutychide gratum qui vetere praenomine, novo nomine T. erit Caecilius, ut est ex me et ex te junctus Dionysius M. Pomponius.
解放奴隷とされたエウテュキデスの件、非常に嬉しく思う。彼は君の養父の古い個人名と新しい氏族名を受け継ぎ、ティトゥス・カエキリウスとなるわけだね。それは、ディオニュシオスが僕と君の二人の名前を結びつけたマルクス・ポンポニウスと同じようなものだ。
valde mehercule mihi gratum est Eutychidem tua erga me benevolentia suam illam in meo dolore συμπάθειαν neque tum mihi obscuram neque post(副) ingratam fuisse.
本当に、エウテュキデスが、私に対する君の好意の表れである解放を通じて、僕が追放の苦しみにあった時に見せた彼の同情(シュンパテイア)に、当時の僕も気付いており、その後も決して忘れていなかったことを身を以て知ったことが、僕には心から嬉しく思われる。
[2] Iter Asiaticum tuum puto tibi suscipiendum fuisse; numquam enim tu sine justissima causa tam longe a tot tuis et hominibus et rebus carissimis et suavissimis abesse voluisses. sed humanitatem tuam amoremque in tuos reditus celeritas declarabit. sed vereor ne lepore suo detineat diutius praetor Clodius et homo pereruditus, ut aiunt, et nunc quidem deditus Graecis litteris Pituanius. sed si vis homo esse, recipe te ad nos ad quod tempus confirmasti. Cum illis tamen cum salvi venerint Romae vivere licebit. [3] Avere te scribis accipere aliquid a me litterarum. dedi ac multis quidem de rebus ἡμερολεγδόν perscripta omnia; sed ut conicio, quoniam mihi non videris in Epiro diu fuisse, redditas tibi non arbitror. genus autem mearum ad te quidem litterarum ejus modi fere est ut non libeat cuiquam dare nisi de quo exploratum sit tibi eum redditurum.
[4] Nunc Romanas res accipe. a.d.iiii Nonas Quintilis Sufenas et Cato absoluti, Procilius condemnatus. ex quo intellectum est τρισαρεοπαγίτας ambitum, comitia, interregnum, maiestatem, totam denique rem publicam flocci non facere, patrem familias domi suae occidi nolle, neque tamen id ipsum abunde; nam absolverunt xxii, condemnarunt xxviii. Publius sane diserto epilogo lacriminans mentis judicum commoverat. Hortalus in ea causa fuit cuius modi solet. nos verbum nullum; verita est enim pusilla, quae nunc laborat, ne animum Publi offenderem.
[5] His rebus actis Reatini me ad sua Tempe duxerunt ut agerem causam contra Interamnatis apud consulem et decem legatos, quod lacus Velinus a M'. Curio emissus interciso monte in Nar defluit; ex quo est illa siccata et umida tamen modice Rosia. vixi cum Axio, qui etiam me ad septem aquas duxit.
[6] Redii Romam Fontei causa a.d. vii Idus Quint. veni in spectaculum primum magno et aequabili plausu. sed hoc ne curaris; ego ineptus qui scripserim. deinde Antiphonti operam. is erat ante manu missus quam productus. ne diutius pendeas, palmam tulit; sed nihil tam pusillum, nihil tam sine voce, nihil tam . . . verum haec tu tecum habeto. in Andromacha tamen maior fuit quam Astyanax, in ceteris parem habuit neminem. quaeris nunc de Arbuscula; valde placuit. ludi magnifici et grati; venatio in aliud tempus dilata.
[7] Sequere nunc me in campum. ardet ambitus; sema de toi ereo; faenus ex triente Idibus Quintilibus factum erat bessibus. dices "istuc quidem non moleste fero." o virum! o civem! Memmium Caesaris omnes opes confirmant. Cum eo Domitium consules junxerunt, qua pactione epistulae committere non audeo. Pompeius fremit, queritur, Scauro studet, sed utrum fronte an mente dubitatur. ἐξοχὴ in nullo est; pecunia omnium dignitatem exaequat. Messalla languet, non quo aut animus desit aut amici sed coitio consulum et Pompeius obsunt. ea comitia puto fore ut ducantur. tribunicii candidati jurarunt se arbitrio Catonis petituros. apud eum HS quingena deposuerunt ut qui a Catone damnatus esset id perderet et competitoribus tribueretur.
[8] Haec ego pridie scribebam quam comitia fore putabantur. sed ad te v Kal. Sextil. si facta erunt et tabellarius non erit profectus, tota comitia perscribam. quae si, ut putantur, gratuita fuerint, plus unus Cato potuerit quam omnes leges omnesque judices.
[9] Messius defendebatur a nobis de legatione revocatus; nam eum Caesari legarat Appius. Servilius edixit ut adesset. tribus habet Pomptinam, Velinam, Maeciam. pugnatur acriter; agitur tamen satis. deinde me expedio ad Drusum, inde ad Scaurum. parantur orationibus indices gloriosi. fortasse accedent etiam consules designati. in quibus si Scaurus non fuerit, in hoc judicio valde laborabit.
[10] Ex Quinti fratris litteris suspicor jam eum esse in Britannia. suspenso animo exspecto quid agat. illud quidem sumus adepti, quod multis et magnis indiciis possumus judicare, nos Caesari et carissimos et jucundissimos esse. Dionysium velim salvere jubeas et eum roges et hortere ut quam primum veniat, ut possit Ciceronem meum atque etiam me ipsum erudire.
94(5.I) Scr. Menturnis iii aut prid. Non. Mai. an. 51
CICERO ATTICO SAL.
ego vero et tuum in discessu vidi animum et meo sum ipse testis. quo magis erit tibi videndum ne quid novi decernatur, ut hoc nostrum desiderium ne plus sit annuum. de Annio Saturnino curasti probe.
[2] de satis dando vero te rogo, quoad eris Romae tu ut satis des. et sunt aliquot satisdationes secundum mancipium veluti Mennianorum praediorum vel Atilianorum. de Oppio factum est (ut) volui, et maxime quod DCCC aperuisti. quae quidem ego utique vel versura facta solvi volo, ne extrema exactio nostrorum nominum exspectetur.
[3] nunc venio ad transversum illum extremae epistulae tuae versiculum in quo me admones de sorore. quae res se sic habet. Ut veni in Arpinas, cum ad me frater venisset, in primis nobis sermo isque multus de te fuit. ex quo ego veni ad ea quae fueramus ego et tu inter nos de sorore in Tusculano locuti. nihil tam vidi mite, nihil tam placatum quam tum meus frater erat in sororem tuam, ut, etiam si qua fuerat ex ratione sumptus offensio, non appareret. ille sic dies. postridie ex Arpinati profecti sumus. Ut in Arcano Quintus maneret dies fecit, ego Aquini, sed prandimus in Arcano. Nosti hunc fundum. quo ut venimus, humanissime Quintus 'Pomponia' inquit 'tu invita mulieres, ego viros accivero.' nihil potuit, mihi quidem ut visum est, dulcius idque cum verbis tum etiam animo ac vultu. at illa audientibus nobis 'ego ipsa sum' inquit 'hic hospita,' id autem ex eo, ut opinor, quod antecesserat Statius ut prandium nobis videret. tum Quintus 'en' inquit mihi haec ego patior cottidie.'
[4] dices 'quid quaeso istuc erat?' Magnum; itaque me ipsum commoverat; sic absurde et aspere verbis vultuque responderat. dissimulavi dolens. discubuimus omnes praeter illam, cui tamen Quintus de mensa misit. illa rejecit. quid multa? nihil meo fratre lenius, nihil asperius tua sorore mihi visum est; et multa praetereo quae tum mihi maiori stomacho quam ipsi Quinto fuerunt. ego inde Aquinum. Quintus in Arcano remansit et Aquinum ad me postridie mane venit mihique narravit nec secum illam dormire voluisse (et) cum discessura esset fuisse ejus modi qualem ego vidissem. quid quaeris? vel ipsi hoc dicas licet, humanitatem ei meo judicio illo die defuisse. haec ad te scripsi fortasse pluribus quam necesse fuit, ut videres tuas quoque esse partis instituendi et monendi. reliquum est ut ante quam proficiscare mandata nostra exhaurias, scribas ad me omnia, Pomptinum extrudas, cum profectus eris cures ut sciam, sic habeas nihil mehercule te mihi nec carius esse nec suavius. A. Torquatum amantissime dimisi Menturnis, optimum virum; cui me ad te scripsisse aliquid in sermone significes velim.
104(5.XI) Scr. Athenis pr. Non. Quint. an. 51
CICERO ATTICO SAL.
五一年七月六日、アテナイ
キケロよりアッティクスへ
[1] Hui, totiensne me litteras dedisse Romam, cum ad te nullas darem? at vero posthac frustra potius dabo quam, si recte dari potuerint, committam ut non dem. ne provincia nobis prorogetur, per fortunas! dum ades, quicquid provideri(未然に防ぐ) (poterit) provide. non dici potest quam flagrem desiderio urbis, quam vix harum rerum insulsitatem feram.
[2] Marcellus foede in Comensi. etsi ille magistratum non gesserat, erat tamen Transpadanus. ita mihi videtur non minus stomachi nostro (quam) Caesari fecisse. sed hoc ipse viderit.
[3] Pompeius mihi quoque videbatur, quod scribis a Varronem dicere, in Hispaniam certe iturus. id ego minime probabam; qui quidem Theophani facile persuasi nihil esse melius quam illum nusquam discedere. ergo Graecus incumbet. valet autem auctoritas ejus apud illum plurimum.
[4] ego has pr. Nonas Quintilis proficiscens Athenis dedi, cum ibi decem ipsos fuissem dies. venerat Pomptinus, una Cn. Volusius; aderat quaestor; tuus unus Tullius aberat. aphracta Rhodiorum et dicrota Mytilenaeorum habebam et aliquid epikopon. de Parthis erat silentium. quod superest, di juvent!
[5] nos adhuc iter per Graeciam summa cum admiratione fecimus, nec mehercule habeo quod adhuc quem accusem meorum. videntur mihi nosse nostram causam et condicionem profectionis suae; plane serviunt existimationi meae. quod superest, si verum illud est hoiaper he despoina, certe permanebunt. nihil enim a me fieri ita videbunt ut sibi sit delinquendi locus. sin id parum profuerit, fiet aliquid a nobis severius. nam adhuc lenitate dulces sumus et, ut spero, proficimus aliquantum. sed ego hanc, ut Siculi dicunt, anexian in unum annum meditatus sum. proinde pugna ne, si quid prorogatum sit, turpis inveniar.
[6] nunc redeo ad quae mihi mandas. †in praefectis excusatio iis†, quos voles deferto. non ero tam meteoros quam in Appuleio fui. Xenonem tam diligo quam tu, quod ipsum sentire certo scio. apud Patronem et reliquos barones te in maxima gratia posui et hercule merito tuo feci. nam mihi Ister dixit te scripsisse ad se mihi ex illius litteris rem illam curae fuisse, quod ei pergratum erat. sed cum Patro mecum egisset ut peterem a vestro Ariopago hupomnematismon tollerent quem Polycharmo praetore fecerant, commodius visum est et Xenoni et post ipsi Patroni me ad Memmium scribere, qui pridie quam ego Athenas veni Mytilenas profectus erat, ut is ad suos scriberet posse id sua voluntate fieri. non enim dubitabat Xeno quin ab Ariopagitis invito Memmio impetrari non posset. Memmius autem aedificandi consilium abjecerat; sed erat Patroni iratus. itaque scripsi ad eum accurate; cuius epistulae misi ad te exemplum.
[7] tu velim Piliam meis verbis consolere. indicabo enim tibi, tu illi nihil dixeris. accepi fasciculum in quo erat epistula Piliae. abstuli, aperui, legi. valde scripta est sumpathos. Brundisio quae tibi epistulae redditae sunt sine mea, tum videlicet datas cum ego me non belle haberem. nam illam nomanaria me excusationem.ne acceperis. cura ut omnia sciam sed maxime ut valeas.
114(5.XXI) Scr. Laodiceae Id. Febr. an. 50
CICERO ATTICO SAL.
[1] Ite in Epirum salvum venisse et, ut scribis, ex sententia navigasse vehementer gaudeo, non esse Romae meo tempore pernecessario submoleste fero. hoc me tamen consolor uno: spero te istic jucunde hiemare et libenter requiescere.
[2] C. Cassius, frater Q. Cassi familiaris tui, pudentiores illas litteras miserat de quibus tu ex me requiris quid sibi voluerint quam eas quas postea misit, quibus per se scribit confectum esse Parthicum bellum. recesserant illi quidem ab Antiochia ante Bibuli adventum sed nullo nostro euemeremati; hodie vero hiemant in Cyrrhestica, maximumque bellum impendet. nam et Orodi regis Parthorum filius in provincia nostra est, nec dubitat Deiotarus, cuius filio pacta est Artavasdis filia ex quo sciri potest, quin cum omnibus copiis ipse prima aestate Euphraten transiturus sit. quo autem die Cassi litterae victrices in senatu recitatae sunt, datae Nonis Octobribus, eodem meae tumultum nuntiantes. Axius noster ait nostras auctoritatis plenas fuisse, illis negat creditum. Bibuli nondum erant adlatae; quas certo scio plenas timoris fore.
[3] ex his rebus hoc vereor ne cum Pompeius propter metum rerum novarum nusquam dimittatur, Caesari nullus honos a senatu habeatur, dum hic nodus expediatur, non putet senatus nos ante quam successum sit oportere decedere nec in tanto motu rerum tantis provinciis singulos legatos praeesse. hic ne quid mihi prorogetur, quod ne intercessor quidem sustinere possit, horreo atque eo magis quod tu abes qui consilio, gratia, studio multis rebus occurreres. sed dices me ipsum mihi sollicitudinem struere. cogor ut velim ita sit; sed omnia metuo. etsi bellum akroteleution habet illa tua epistula quam dedisti nauseans Buthroto, tibi, ut video et spero, nulla ad decedendum erit mora.' mallem 'ut video,' nihil opus fuit ut spero.'
[4] acceperam autem satis celeriter Iconi per publicanorum tabellarios a Lentuli triumpho datas. in his glukupikron illud confirmas moram mihi nullam fore; deinde addis, si quid secus, te ad me esse venturum. angunt me dubitationes tuae; simul et vides quas acceperim litteras. nam quas Hermonis centurionis caculae ipse scribis te dedisse non accepi. Laeni pueris te dedisse saepe ad me scripseras. eas Laodiceae denique, cum eo venissem, iii Idus Februar. Laenius mihi reddidit datas a.d. x Kal. Octobris. Laenio tuas commendationes et statim verbis et reliquo tempore re probabo. eae litterae cetera vetera habebant, unum hoc novum de Cibyratis pantheris. multum te amo quod respondisti M. Octavio te non putare. sed posthac omnia quae recta non erunt pro certo negato. nos enim et nostra sponte bene firmi et mehercule auctoritate tua inflammati vicimus omnis (hoc tu ita reperies) cum abstinentia tum justitia, facilitate, clementia. cave putes quicquam homines magis umquam esse miratos quam nullum terruncium me obtinente provinciam sumptus factum esse nec in rem publicam nec in quemquam meorum praeter quam in L. Tullium legatum. is ceteroqui abstinens sed Iulia lege transitans, semel tamen in diem, non ut alii solebant omnibus vicis (praeter eum semel nemo accepit), facit ut mihi excipiendus sit, cum terruncium nego sumptus factum. praeter eum accepit nemo. has a nostro Q. Titinio sordis accepimus.
[6] ego aestivis confectis Quintum fratrem hibernis et Ciliciae praefeci. Q. Volusium tui Tiberi generum, certum hominem sed mirifice etiam abstinentem, misi in Cyprum ut ibi pauculos dies esset, ne cives Romani pauci qui illic negotiantur jus sibi dictum negarent; nam evocari ex insula
[7] Cyprios non licet. ipse in Asiam profectus sum Tarso Nonis Januariis, non mehercule dici potest qua admiratione Ciliciae civitatum maximeque Tarsensium. postea veroquam Taurum transgressus sum, mirifica exspectatio Asiae nostrarum dioecesium quae sex mensibus imperi mei nullas meas acceperat litteras, numquam hospitem viderat. illud autem tempus quotannis ante me fuerat in hoc quaestu. civitates locupletes ne in hiberna milites reciperent magnas pecunias dabant, Cyprii talenta Attica cc; qua ex insula (non huperbolikos sed verissime loquor) nummus nullus me obtinente erogabitur. ob haec beneficia quibus illi obstupescunt nullos honores mihi nisi verborum decerni sino, statuas, fana, tethrippa prohibeo nec sum in ulla re alia molestus civitatibus?sed fortasse tibi qui haec praedicem de me. perfer, si me amas; tu enim me haec facere voluisti.
[8] iter igitur ita per Asiam feci ut etiam fames qua nihil miserius est, quae tum erat in hac mea Asia (messis enim nulla fuerat), mihi optanda fuerit. quacumque iter feci, nulla vi, nullo judicio, nulla contumelia, auctoritate et cohortatione perfeci ut et Graeci et cives Romani qui frumentum compresserant magnum numerum populis pollicerentur.
[9] Idibus Februariis, quo die has litteras dedi, forum institueram agere Laodiceae Cibyraticum et Apamense, ex Idibus Martiis ibidem Synnadense, Pamphylium (tum Phemio dispiciam keras, Lycaonium, Isauricum; ex Idibus Maiis in Ciliciam, ut ibi Junius consumatur, velim tranquille a Parthis. Quintilis, si erit ut volumus, in itinere est per provinciam redeuntibus consumendus. venimus enim (in) provinciam Laodiceam Sulpicio et Marcello consulibus pridie Kalendas Sextilis(7月31日). Inde nos oportet decedere a.d. III Kalendas Sextilis. primum contendam a Quinto fratre ut se praefici patiatur, quod et illo et me invitissimo fiet. sed aliter honeste fieri non potest, praesertim cum virum optimum Pomptinum ne nunc quidem retinere possim. rapit enim hominem Postumius Romam, fortasse etiam Postumia.
[10] habes consilia nostra; nunc cognosce de Bruto. Familians habet Brutus tuus quosdam creditores Salaminiorum ex Cypro, M. Scaptium et P. Matinium; quos mihi maiorem in modum commendavit. Matinium non novi, Scaptius ad me in castra venit. pollicitus sum curaturum me Bruti causa ut ei Salaminii pecuniam solverent. egit gratias. praefecturam petivit. negavi me cuiquam negotianti dare (quod idem tibi ostenderam Cn. Pompeio petenti probaram institutum meum, quid dicam Torquato de M. Laenio tuo, multis aliis?); sin praefectus vellet esse syngraphae causa, me curaturum ut exigeret. Gratias egit, discessit. Appius noster turmas aliquot equitum dederat huic Scaptio per quas Salaminios coerceret, et eundem habuerat praefectum; vexabat Salaminios. ego equites ex Cypro decedere jussi. moleste tulit Scaptius.
[11] quid multa? ut ei fidem meam praestarem, cum ad me Salaminii Tarsum venissent et in iis Scaptius, imperavi ut pecuniam solverent. multa de syngrapha(契約書), de Scapti iniuriis. negavi me audire; hortatus sum, petivi etiam pro meis in civitatem beneficiis ut negotium conficerent, dixi denique me coacturum. homines non modo non recusare sed etiam hoc dicere, se a me solvere quod enim praetori dare consuessent, quoniam ego non acceperam, se a me quodam modo dare atque etiam minus esse aliquanto in Scapti nomine quam in vectigali praetorio. collaudavi homines. 'recte' inquit Scaptius, 'sed subducamus summam. interim cum ego in edicto translaticio centesimas me observaturum haberem cum anatocismo anniversario, ille ex syngrapha postulabat quaternas. 'quid ais?' inquam, 'possumne contra meum edictum?' at ille profert senatus consultum Lentulo Philippoque consulibus, VT QVI CILICIAM OBTINERET IVS EX ILLA SVNGRAPHA DICERET.
[12] cohorrui primo; etenim erat interitus civitatis. reperio duo senatus consulta isdem consulibus de eadem syngrapha. Salaminii cum Romae versuram facere vellent, non poterant, quod lex Gabinia vetabat. tum iis Bruti familiares freti gratia Bruti dare volebant quaternis, si sibi senatus consulto caveretur. fit gratia Bruti senatus consultum, VT NEVE SALAMINIS NEVE QVI EIS DEDISSET FRAVDI ESSET. Pecuniam numerarunt. at postea venit in mentem faeneratoribus nihil se juvare illud senatus consultum, quod ex syngrapha jus dici lex Gabinia vetaret. tum fit senatus consultum, VT EX EA SVNGRAPHA IUS DICERETUR, (non ut alio jure ea syngrapha esset quam ceterae sed ut eodem. Cum haec disseruissem, seducit me Scaptius; ait se nihil contra dicere sed illos putare talenta cc se debere; ea se velle accipere; debere autem illos paulo minus. rogat ut eos ad ducenta perducam. 'optime' inquam. voco illos ad me remoto Scaptio. 'quid? vos quantum' inquam 'debetis?' respondent cvi. refero ad Scaptium. homo clamare. 'quid? opus est' inquam 'rationes conferatis.' adsidunt, subducunt; (ad) nummum convenit. illi se numerare velle, urgere ut acciperet. Scaptius me rursus seducit, rogat ut rem sic relinquam. dedi veniam homini impudenter petenti; Graecis querentibus, ut in fano deponerent postulantibus non concessi. clamare omnes qui aderant, (alii) nihil impudentius Scaptio qui centesimis cum anatocismo contentus (non) esset, alii nihil stultius. mihi autem impudens magis quam stultus videbatur; nam aut bono nomine centesimis contentus non erat aut non bono quaternas centesimas sperabat. habes meam causam.
[13] quae si Bruto non probatur, nescio cur illum amemus. sed avunculo ejus certe probabitur, praesertim cum senatus consultum modo factum sit, puto, postquam tu es profectus, in creditorum causa ut centesimae perpetuo faenore ducerentur. hoc quid intersit, si tuos digitos novi, certe habes subductum. in quo quidem, hodou parergon, (L.) Lucceius M. f. queritur apud me per litteras summum esse periculum ne culpa senatus his decretis res ad tabulas novas perveniat; commemorat quid olim mali C. Iulius fecerit cum djeculam duxerit; numquam rei publicae plus. sed ad rem redeo. meditare adversus Brutum causam meam, si haec causa est contra quam nihil honeste dici potest, praesertim cum integram rem et causam reliquerim.
[14] reliqua sunt domestica. de endomuchoi probo idem quod tu, Postumiae filio, quoniam Pontidia nugatur. sed vellem adesses. A Quinto fratre his mensibus nihil exspectaris; nam Taurus propter nives ante mensem Junium transiri non potest. Thermum, ut rogas, creberrimis litteris fulcio. P. Valerium negat habere quicquam Deiotarus rex eumque ait (a se sustentari. Cum scies Romae intercalatum sit necne, velim ad me scribas certum quo die mysteria futura sint. Litteras tuas minus paulo exspecto quam si Romae esses sed tamen exspecto.
115(6.I) Scr. Laodiceae vi K. Mart. an. 50
CICERO ATTICO SAL.
五〇年二月二十日、ラオディケイア
キケロよりアッティクスへ
Accepi tuas litteras a.d. quintum terminalia Laodiceae; quas legi libentissime plenissimas amoris, humanitatis, offici, diligentiae. Iis igitur respondebo nonchrusea chalkeion (sic enim postulas) nec oikonomian meam instituam, sed ordinem conservabo tuum. recentissimas a Cybistris te meas litteras habere ais a.d. xi Kalendas Octobris datas et scire vis tuas ego quas acceperim. omnis fere quas commemoras, praeter eas quas scribis Lentuli pueris et Equotutico et Brundisio datas. qua re non oichetai tua industria quod vereris sed praeclare ponitur, si quidem id egisti ut ego delectarer. nam nulla re sum delectatus magis.
[2] quod meam bathuteta in Appio tibi, liberalitatem etiam in Bruto probo, vehementer gaudeo; ac putaram paulo secus. Appius enim ad me ex itinere bis terve hupomempsimoirous litteras miserat quod quaedam a se constituta rescinderem. Ut si medicus, cum aegrotus alii medico traditus sit, irasci velit ei medico qui sibi successerit si quae ipse in curando constituerit mutet ille, sic Appius, cum ex aphaireseos provinciam curarit, sanguinem miserit, quicquid potuit detraxerit, mihi tradiderit enectam, prosanatrephomenen eam a me non libenter videt sed modo suscenset, modo gratias agit. nihil enim a me fit cum ulla illius contumelia; tantum modo dissimilitudo meae rationis offendit hominem. quid enim potest esse tam dissimile quam illo imperante exhaustam esse sumptibus et jacturis provinciam, nobis eam obtinentibus nummum nullum esse erogatum nec privatim nec publice? quid dicam de illius praefectis, comitibus, legatis etiam? de rapinis, de libidinibus, de contumeliis? nunc autem domus mehercule nulla tanto consilio aut tanta disciplina gubernatur aut tam modesta est quam nostra tota provincia. haec non nulli amici Appi ridicule interpretantur qui me idcirco putent bene audire velle ut ille male audiat, et recte facere non meae laudis sed illius contumeliae causa. sin Appius, ut Bruti litterae quas ad te misit significabant, gratias nobis agit non moleste fero, sed tamen eo ipso die quo haec ante lucem scribebam, cogitabam ejus multa inique constituta et acta tollere.
[3] nunc venio ad Brutum quem ego omni studio te auctore sum complexus, quem etiam amare coeperam; sed ilico me revocavi, ne te offenderem. noli enim putare me quicquam maluisse quam ut mandatis satis facerem nec ulla de re plus laborasse. mandatorum autem mihi libellum dedit, isdemque de rebus tu mecum egeras. omnia sum diligentissime persecutus. primum ab Ariobarzane sic contendi ut talenta quae mihi pollicebatur illi daret. quoad mecum rex fuit, perbono loco res erat; post a Pompei procuratoribus sescentis premi coeptus est. Pompeius autem cum ob ceteras causas plus potest unus quam ceteri omnes, tum quod putatur ad bellum Parthicum esse venturus. ei tamen sic nunc solvitur, tricesimo quoque die talenta Attica xxxiii et hoc ex tributis. nec inde satis efficitur in usuram menstruam. sed Gnaeus noster clementer id fert; sorte caret, usura nec ea solida contentus est. Alii neque solvit cuiquam nec potest solvere; nullum enim aerarium, nullum vectigal habet. Appi instituto tributa imperat. ea vix in faenus Pompei quod satis sit efficiunt. amici regis duo tresve perdivites sunt sed ii suum tam diligenter tenent quam ego aut tu. equidem non desino tamen per litteras rogare, suadere, accusare regem.
[4] Deiotarus etiam mihi narravit se ad eum legatos misisse de re Bruti; eos sibi responsum rettulisse illum non habere. et mehercule ego ita judico, nihil illo regno spoliatius, nihil rege egentius. itaque aut tutela cogito me abdicare aut ut pro Glabrione Scaevola faenus et impendium recusare. ego tamen quas per te Bruto promiseram praefecturas, M. Scaptio, L. Gavio, qui in regno rem Bruti procurabant, detuli; nec enim in provincia mea negotiabantur. tu autem meministi nos sic agere ut quot vellet praefecturas sumeret, dum ne negotiatori. itaque duas ei praeterea dederam. sed ii quibus petierat de provincia decesserant.
[5] nunc cognosce de Salaminiis, quod video tibi etiam novum accidisse tamquam mihi. numquam enim ex illo audivi illam pecuniam esse suam; quin etiam libellum ipsius habeo, in quo est, 'Salaminii pecuniam debent M. Scaptio et P. Matinio, familiaribus meis.' Eos mihi commendat; adscribit etiam et quasi calcar admovet intercessisse se pro iis magnam pecuniam. confeceram ut solverent centesimis bienni ductis cum renovatione singulorum annorum. at Scaptius quaternas postulabat. metui, si impetrasset, ne tu ipse me amare desineres; nam ab edicto meo recessissem et civitatem in Catonis et in ipsius Bruti fide locatam meisque beneficiis ornatam funditus perdidissem.
[6] atque hoc tempore ipso impingit mihi epistulam Scaptius Bruti rem illam suo periculo esse, quod nec mihi umquam Brutus dixerat nec tibi, etiam ut praefecturam Scaptio deferrem. id vero per te exceperamus ne negotiatori; quod si cuiquam, huic tamen non. fuerat enim praefectus Appio et quidem habuerat turmas equitum quibus inclusum in curia senatum Salamine obsederat, ut fame senatores quinque morerentur. itaque ego, quo die tetigi provinciam, cum mihi Cyprii legati Ephesum obviam venissent, litteras misi ut equites ex insula statim decederent. his de causis credo Scaptium iniquius de me aliquid ad Brutum scripsisse. sed tamen hoc sum animo. si Brutus putabit me quaternas centesimas oportuisse decernere, cum tota provincia singulas observarem itaque edixissem idque etiam acerbissimis faeneratoribus probaretur, si praefecturam negotiatori denegatam queretur, quod ego Torquato nostro in tuo Laenio, Pompeio ipsi in Sex. Statio negavi et iis probavi, si equites deductos moleste feret, accipiam equidem dolorem mihi illum irasci sed multo maiorem non esse eum talem qualem putassem.
[7] illud quidem fatebitur Scaptius, me jus dicente sibi omnem pecuniam ex edicto meo auferendi potestatem fuisse. addo etiam illud quod vereor tibi ipsi ut probem. consistere usura debuit quae erat in edicto meo. deponere volebant: impetravi a Salaminus ut silerent. veniam illi quidem mihi dederunt, sed quid iis fiet, si huc Paulus venerit? sed totum hoc Bruto dedi; qui de me ad te humanissimas litteras scripsit, ad me autem, etiam cum rogat aliquid, contumaciter, adroganter, akoinonoetos solet scribere. tu autem velim ad eum scribas de his rebus, ut sciam quo modo haec accipiat; facies enim me certiorem. atque haec superioribus litteris diligenter ad te per scripseram sed plane te intellegere volui mihi non excidisse illud quod tu ad me quibusdam litteris scripsisses, si nihil aliud de hac provincia nisi illius benevolentiam deportassem, mihi id satis esse. sit sane, quoniam ita tu vis, sed tamen cum eo credo quod sine peccato meo fiat. igitur meo decreto soluta res Scaptio stat. quam id rectum sit tu judicabis; ne ad Catonem quidem provocabo.
[8] sed noli me putare enkeleusmata illa tua abjecisse quae mihi in visceribus haerent. flens mihi meam famam commendasti; quae epistula tua est in qua non ejus mentionem facias? itaque irascatur qui volet; patiar. to gar eu met' emou praesertim cum sex libris tamquam praedibus me ipse obstrinxerim, quos tibi tam valde probari gaudeo. E quibus unum historikon requiris de Cn. Flavio, Anni filio. ille vero ante decemviros non fuit quippe qui aedilis curulis fuerit, qui magistratus multis annis post decemviros institutus est. quid ergo profecit quod protulit fastos? occultatam putant quodam tempore istam tabulam, ut dies agendi peterentur a paucis. nec vero pauci sunt auctores Cn. Flavium scribam fastos protulisse actionesque composuisse, ne me hoc vel potius Africanum (is enim loquitur) commentum putes. ouk elathe se illud de gestu histrionis. tu sceleste suspicaris, ego aphelos scripsi. de me imperatore scribis te ex Philotimi litteris cognosse; sed credo te, jam in Epiro cum esses, binas meas de omnibus rebus accepisse, unas a Pindenisso capto, alteras Laodicea, utrasque tuis pueris datas. quibus de rebus propter casum navigandi per binos tabellarios misi Romam publice litteras.
[10] de Tullia mea tibi adsentior scripsique ad eam et ad Terentiam mihi placere. tu enim ad me jam ante scripseras, 'ac vellem te in tuum veterem gregem rettulisses.' correcta vero epistula Memmiana nihil negoti fuit; multo enim malo hunc a Pontidia quam illum a Servilia. qua re adjunges Saufeium nostrum, hominem semper amantem mei, nunc credo eo magis quod debet etiam fratris Appi amorem erga me cum reliqua hereditate crevisse; qui declaravit quanti me faceret cum saepe tum in Bursa. ne tu me sollicitudine magna liberaris.
[11] Furni exceptio mihi non placet; nec enim ego ullum aliud tempus timeo nisi quod ille solum excipit. sed scriberem ad te de hoc plura, si Romae esses. in Pompeio te spem omnem oti ponere non miror. ita res est removendumque censeo illud 'dissimulantem.' sed enim oikonomia si perturbatior est, tibi adsignato. te enim sequor schediazonta.
[12] Cicerones pueri amant inter se, exercentur, sed discunt, alter, uti dixit Isocrates in Ephoro et Theopompo, frenis eget, alter calcaribus. Quinto togam puram Liberalibus cogitabam dare; mandavit enim pater. ea sic observabo quasi intercalatum non sit. Dionysius mihi quidem in amoribus est; pueri autem aiunt eum furenter irasci; sed homo nec doctior nec sanctior fieri potest nec tui meique amantior.
[13] Thermum, Silium vere audis laudari. valde honeste se gerunt. adde M. Nonium, Bibulum, me, si voles. jam Scrofa vellem haberet ubi posset; est enim lautum negotium. ceteri infirmant politeuma Catonis. Hortensio quod causam meam commendas valde gratum. de Amiano spei nihil putat esse Dionysius. Terenti nullum vestigium adgnovi. Moeragenes certe perut. feci iter per ejus possessionem in qua animal reliquum nullum est. haec non noram tum, cum Democrito tuo cum locutus sum. Rhosica vasa mandavi. sed heus tu! quid cogitas? in felicatis lancibus et splendidissimis canistris holusculis nos soles pascere; quid te in vasis fictilibus appositurum putem? Keras Phemio mandatum est; reperietur, modo aliquid illo dignum canat.
[14] Parthicum bellum impendet. Cassius ineptas litteras misit, necdum Bibuli erant adlatae. quibus recitatis puto fore ut aliquando commoveatur senatus. equidem sum in magna animi perturbatione. si, ut opto, non prorogatur nostrum negotium, habeo Junium et Quintilem in metu. esto; duos quidem mensis sustinebit Bibulus. quid illo fiet quem reliquero, praesertim si fratrem? quid me autem, si non tam cito decedo? Magna turba est. mihi tamen cum Deiotaro convenit ut ille in meis castris esset cum suis copiis omnibus. habet autem cohortis quadringenarias nostra armatura xxx, equitum ci[c] ci[c]. erit ad sustentandum quoad Pompeius veniat; qui litteris quas ad me mittit significat suum negotium illud fore. hiemant in nostra provincia Parthi; exspectatur ipse Orodes. quid quaeris? aliquantum est negoti. de Bibuli edicto nihil novi praeter illam exceptionem de qua tu ad me scripseras nimis gravi praejudicio in ordinem nostrum.' ego tamen habeo isodunamousan sed tectiorem ex Q. Muci P. L edicto Asiatico, EXTRA QVAM SI ITA NEGOTIVM GESTVM EST VT EO STARI NON OPORTEAT EX FIDE BONA, multaque sum secutus Scaevolae, in iis illud in quo sibi libertatem censent Graeci datam, ut Graeci inter se disceptent suis legibus. breve autem edictum est propter hanc meam diairesin quod duobus generibus edicendum putavi. quorum unum est provinciale in quo est de rationibus civitatum, de aere alieno, de usura, de syngraphis, in eodem omnia de publicanis; alterum, quod sine edicto satis commode transigi non potest, de hereditatum possessionibus, de bonis possidendis, vendendis, magistris faciendis, quae ex edicto et postulari et fieri solent. Tertium de reliquo jure dicundo agraphon reliqui. dixi me de eo genere mea decreta ad edicta urbana accommodaturum. itaque curo et satis facio adhuc omnibus. Graeci vero exsultant quod peregrinis judicibus utuntur. 'nugatoribus quidem' inquies. quid refert? tamen se autonomian adeptos putant. vestri enim credo gravis habent Turpionem sutorium et Vettium mancipem.
[16] de publicanis quid agam videris quaerere. habeo in deliciis, obsequor, verbis laudo, orno; efficio ne cui molesti sint. To paradoxotaton, usuras eorum quas pactionibus adscripserant servavit etiam Servilius. ego sic. diem statuo satis laxam, quam ante si solverint, dico me centesimas ducturum; si non solverint, ex pactione. itaque et Graeci solvunt tolerabili faenore et publicanis res est gratissima, si illa jam habent pleno modio, verborum honorem, invitationem crebram. quid plura? sunt omnes ita mihi familiares ut se quisque maxime putet. sed tamen meden autois?scis reliqua.
[17] de statua Africani (o pragmaton asunkloston! sed me id ipsum delectavit in tuis litteris) ain tu? Scipio hic Metellus proavum suum nescit censorem non fuisse? atqui nihil habuit aliud inscriptum nisi cos ea statua quae ad Opis [per te] posita in excelso est. in illa autem quae est ad polukleous Herculem inscriptum est CONSVL; quam esse ejusdem status, amictus, anulus, imago ipsa declarat. at mehercule ego, cum in turma inauratarum equestrium quas hic Metellus in Capitolio posuit animadvertissem in Serapionis subscriptione Africani imaginem, erratum fabrile putavi, nunc video Metelli.
[18] O anistoresian turpem! nam illud de Flavio et fastis, si secus est, commune erratum est et tu belle eporesas et nos publicam prope opinionem secuti sumus, ut multa apud Graecos. quis enim non dixit eupolin ton tes archaias ab Alcibiade navigante in Siciliam dejectum esse in mare? redarguit Eratosthenes; affert enim quas ille post id tempus fabulas docuerit. num idcirco Duris Samius, homo in historia diligens, quod cum multis erravit, inridetur? quis Zaleucum leges Locris scripsisse non dixit? num igitur jacet Theophrastus si id a Timaeo tuo familiari reprensum est? sed nescire proavum suum censorem non fuisse turpe est, praesertim cum post eum consulem nemo Cornelius illo vivo censor fuerit.
[19] quod de Philotimo et de solutione HS XXDC scribis, Philotimum circiter Kal. Januarias in Chersonesum audio venisse. at mi ab eo nihil adhuc. reliqua mea Camillus scribit se accepisse. ea quae sint nescio et aveo scire. verum haec posterius et coram fortasse commodius.
[20] illud me, mi Attice, in extrema fere parte epistulae commovit; scribis enim sic, ti loipon; deinde me obsecras amantissime ne obliviscar vigilare et ut animadvertam quae fiant. num quid de quo inaudisti? etsi nihil ejus modi est . pollou ge kai dei. nec enim me fefellisset nec fallet. sed ista admonitio tua tam accurata nescio quid mihi significare visa est.
[21] de M. Octavio iterum jam tibi rescribo te illi probe respondisse; paulo vellem fidentius. nam Caelius libertum ad me misit et litteras accurate scriptas et de pantheris et] a civitatibus. rescripsi alterum me moleste ferre, si ego in tenebris laterem nec audiretur Romae nullum in mea provincia nummum nisi in aes alienum erogari, docuique nec mihi conciliare pecuniam licere nec illi capere monuique eum quem plane diligo ut cum alios accusasset cautius viveret; illud autem alterum alienum esse existimatione mea, Cibyratas imperio meo publice venari.
[22] Lepta tua epistula gaudio exsultat; etenim scripta belle est meque apud eum magna in gratia posuit. filiola tua gratum mihi fecit quod tibi diligenter mandavit ut mihi salutem adscriberes, gratum etiam Pilia, sed illa officiosius quod mihi quem jam pridem . . . numquam vidit. igitur tu quoque salutem utrique adscribito. Litterarum datarum dies pr. Kal. Januar. suavem habuit recordationem clarissimi juris jurandi quod ego non eram oblitus. Magnus enim praetextatus illo die fui. habes ad omnia. non, ut postulasti, chrusea chalkeion sed paria paribus respondimus.
[23] ecce autem alia pusilla epistula quam non relinquam anantiphoneton. bene mehercule [potuit Lucceius Tusculanum, nisi forte (solet enim) cum suo tibicine[. et velim scire qui sit ejus status. Lentulum quidem nostrum omnia praeter Tusculanum proscripsisse audio. cupio hos expeditos videre, cupio etiam Sestium, adde sis Caelium; in quibus omnibus est aidesthen men anenasthai, deisan d' hupodechthai de Memmio restituendo ut Curio cogitet te audisse puto. de Egnati Sidicini nomine nec nulla nec magna spe sumus. Pinarium quem mihi commendas diligentissime Deiotarus curat graviter aegrum. respondi etiam minori.
[24] tu velim dum ero Laodiceae, id est ad Idus Maias, quam saepissime mecum per litteras colloquare et cum Athenas veneris (iam enim sciemus de rebus urbanis, de provinciis, quae omnia in mensem Martium sunt collata, utique ad me tabellarios mittas. et heus tu! [genuarios] a Caesare per Herodem talenta Attica L extorsistis? in quo, ut audio, magnum odium Pompei suscepistis. putat enim suos nummos vos comedisse, Caesarem in nemore aedificando diligentiorem fore. haec ego ex P. Vedio, magno nebulone sed Pompei tamen familiari, audivi. hic Vedius mihi obviam venit cum duobus essedis et raeda equis juncta et lectica et familia magna pro qua, si Curio legem pertulerit, HS centenos pendat necesse est. erat praeterea cynocephalus in essedo nec deerant onagri. numquam vidi hominem nequiorem. sed extremum audi. deversatus est Laodiceae apud Pompeium Vindullum. lbi sua deposuit cum ad me profectus est. moritur interim Vindullus; quae res ad Magnum Pompeium pertinere putabatur. C. Vennonius domum Vindulli venit. Cum omnia obsignaret, in Vedianas res incidit. in his inventae sunt quinque imagunculae matronarum in quibus una sororis amici tui hominis 'bruti' qui hoc utatur et illius 'lepidi' qui haec tam neglegenter ferat. haec te volui paristoresai. sumus enim ambo belle curiosi.
[26] Vnum etiam velim cogites. audio Appium propulon Eleusine facere. num inepti fuerimus si nos quoque Academiae fecerimus? 'puto' inquies. ergo id ipsum scribes ad me. equidem valde ipsas Athenas amo. volo esse aliquod monumentum; odi falsas inscriptiones statuarum alienarum. sed ut tibi placebit, faciesque me in quem diem Romana incidant mysteria certiorem et quo modo hiemaris. cura ut valeas. post Leuctricam pugnam die septingentesimo sexagesimo quinto.
121(6.[VI]) Scr. Rhodi circ. iv Id. Sext. an. 50
CICERO ATTICO SAL.
[1] Ego dum in provincia omnibus rebus Appium orno, subito sum factus accusatoris ejus socer. 'id quidem' inquis 'di approbent!' ita velim teque ita cupere certo scio. sed crede mihi, nihil minus putaram ego qui de Ti. Nerone qui mecum egerat certos homines ad mulieres miseram, qui Romam venerunt factis sponsalibus. sed hoc spero melius; mulieres quidem valde intellego delectari obsequio et comitate adulescentis. cetera noli exakanthizein.
[2] sed heus tu! purous eis demon Athenis? placet hoc tibi? etsi non impediebant mei certe libri. non enim ista largitio fuit in civis sed in hospites liberalitas. me tamen de Academiae propuloi jubes cogitare, cum jam Appius de Eleusine non cogitet? de Hortensio te certo scio dolere; equidem excrucior; decreram enim cum eo valde familiariter vivere.
[3] nos provinciae praefecimus Coelium. 'puerum' inquies 'et fortasse fatuum et non gravem et non continentem!' adsentior; fieri non potuit aliter. nam quas multo ante tuas acceperam litteras in quibus epechein te scripseras quid esset mihi faciendum de relinquendo, eae me pungebant; videbam enim quae tibi essent epoches causae, et erant eaedem mihi. puero tradere? fratri autem? illud non utile nobis. nam praeter fratrem nemo erat quem sine contumelia quaestori, nobili praesertim, anteferrem. tamen, dum impendere Parthi videbantur, statueram fratrem relinquere aut etiam rei publicae causa contra senatus consultum ipse remanere. qui postea quam incredibili felicitate discesserunt sublata dubitatio est. videbam sermones, 'Hui, fratrem reliquit! num est hoc non plus annum obtinere provinciam? quid quod senatus eos voluit praeesse provinciis qui non praefuissent? at hic triennium!' ergo haec ad populum.
[4] quid quae tecum? numquam essem sine cura, si quid iracundius contumeliosius aut neglegentius, quae fert vita hominum. quid si quid filius puer et puer bene sibi fidens? qui esset dolor? quem pater non dimittebat teque id censere moleste ferebat. at nunc Coelius non dico equidem 'quod egerit', sed tamen multo minus laboro. adde illud. Pompeius, eo robore vir, iis radicibus, Q. Cassium sine sorte delegit, Caesar Antonium; ego sorte datum offenderem, ut etiam inquireret in eum quem reliquissem? hoc melius, et huius rei plura exempla, senectuti quidem nostrae profecto aptius. at te apud eum, di boni, quanta in gratia posui! eique legi litteras non tuas sed librari tui. amicorum litterae me ad triumphum vocant, rem a nobis, ut ego arbitror, propter hanc palingenesian nostram non neglegendam. qua re tu quoque, mi Attice, incipe id cupere quo nos minus inepti videamur.
130(7. [VII]) Scr. in Formiano inter xiiii et x K. Jun. an. 50
CICERO ATTICO SAL.
'Dionysius, vir optimus, ut mihi quoque est perspectus, et doctissimus tuique amantissimus, Romam venit xv Kalend. Jan. et litteras a te mihi reddidit.' tot enim verba sunt de Dionysio in epistula tua, illud †putato† non adscribis, 'et tibi gratias egit.' atqui certe ille agere debuit et, si esset factum, quae tua est humanitas, adscripsisses. mihi autem nulla de eo παλινῳδία datur propter superioris epistulae testimonium. sit igitur sane bonus vir. hoc enim ipsum bene fecit quod mihi sui cognoscendi penitus etiam istam facultatem dedit. Philogenes recte ad te scripsit; curavit enim quod debuit. Eum ego uti ea pecunia volui quoad liceret; itaque usus est menses xliii. Pomptinum cupio valere et, quod scribis in urbem introisse, vereor quid sit; nam id nisi gravi de causa non fecisset. ego quoniam iiii Non. Jan. compitalicius dies est, nolo eo die in Albanum venire, (ne molestus familiae veniam. iii non. Jan. igitur; inde ad urbem pridie Nonas. tua lepsis quem in diem incurrat nescio, sed prorsus te commoveri incommodo valetudinis tuae nolo.
[4] de honore nostro nisi quid occulte Caesar per suos tribunos molitus erit, cetera videntur esse tranquilla; tranquillissimus autem animus meus qui totum istuc aequi boni facit et eo magis quod jam a multis audio constitutum esse Pompeio et ejus consilio in Siciliam me mittere quod imperium habeam. id est Abderitikon. nec enim senatus decrevit nec populus jussit me imperium in Sicilia habere. sin hoc res publica ad Pompeium refert, qui me magis quam privatum aliquem mittat? itaque si hoc imperium mihi molestum erit, utar ea porta quam primum videro. nam quod scribis mirificam exspectationem esse mei neque tamen quemquam bonorum aut sat bonorum dubitare quid facturus sim, ego quos tu bonos esse dicas non intellego. ipse nullos novi, sed ita, si ordines bonorum quaerimus; nam singulares sunt boni viri. verum in dissensionibus ordines bonorum et genera quaerenda sunt. senatum bonum putas per quem sine imperio provinciae sunt (numquam enim Curio sustinuisset, si cum eo agi coeptum esset; quam sententiam senatus sequi noluit; ex quo factum est ut Caesari non succederetur), an publicanos qui numquam firmi sed nunc Caesari sunt amicissimi, an faeneratores, an agricolas quibus optatissimum est otium? nisi eos timere putas ne sub regno sint qui id numquam, dum modo otiosi essent, recusarunt. quid ergo?
[6] exercitum retinentis cum legis dies transierit rationem haberi placet? mihi vero ne absentis quidem; sed cum id datum est, illud una datum est. annorum enim decem imperium et ita latum (placet)? placet igitur etiam me expulsum et agrum Campanum perisse et adoptatum patricium a plebeio, Gaditanum a Mytilenaeo, et Labieni divitiae et Mamurrae placent et Balbi horti et Tusculanum. sed horum omnium fons unus est. imbecillo resistendum fuit et id erat facile; nunc legiones XI, equitatus tantus quantum volet, Transpadani, plebes urbana, tot tribuni pl., tam perdita juventus, tanta auctoritate dux, tanta audacia. Cum hoc aut depugnandum est aut habenda e lege ratio.
[7] 'depugna' inquis 'potius quam servias.' ut quid? si victus eris, proscribare, si viceris, tamen servias? 'quid ergo' inquis 'facturus es?' idem quod pecudes quae dispulsae sui generis sequuntur greges. ut bos armenta sic ego bonos viros aut eos quicumque dicentur boni sequar, etiam si ruent. quid sit optimum male contractis rebus plane video. nemini est enim exploratum cum ad arma ventum sit quid futurum sit, at illud omnibus, si boni victi sint, nec in caede principum clementiorem hunc fore quam Cinna fuerit nec moderatiorem quam Sulla in pecuniis locupletum. empoliteuomai soi jam dudum et facerem diutius, nisi me lucerna desereret. ad summam 'DIC, M. TVLLI.' adsentior Cn. Pompeio, id est T. Pomponio. Alexim, humanissimum puerum, nisi forte dum ego absum adulescens factus est (id enim agere videbatur), salvere jubeas velim.
131(7. [VIII]) Scr. in Formiano vi aut v K. Jan. an. BC.50 .
CICERO ATTICO SAL.
quid opus est de Dionysio tam valde affirmare? an mihi nutus tuus non faceret fidem? suspicionem autem eo mihi maiorem tua taciturnitas adtulerat, quod et tu soles conglutinare amicitias testimoniis tuis et illum aliter cum aliis de nobis locutum audiebam. sed prorsus ita esse ut scribis mihi persuades. itaque ego is in illum sum quem tu me esse vis.
[2] diem tuum ego quoque ex epistula quadam tua quam incipiente febricula scripseras mihi notaveram et animadverteram posse pro re nata te non incommode ad me in Albanum venire iii Nonas Januar. sed, amabo te, nihil incommodo valetudinis feceris. quid enim est tantum in uno aut altero die?
[3] Dolabellam video Liviae testamento cum duobus coheredibus esse in triente sed juberi mutare nomen. est politikon skemma rectumne sit nobili adulescenti mutare nomen mulieris testamento. sed id philosophoteron dieukrinesomen, cum sciemus quantum quasi sit in trientis triente.
[4] quod putasti fore ut ante quam istuc venirem Pompeium viderem, factum est ita; nam vi Kal. ad Lavernium (me consecutus est. una Formias venimus et ab hora octava ad vesperum secreto collocuti sumus. quod quaeris ecquae spes pacificationis sit, quantum ex Pompei multo et accurato sermone perspexi, ne voluntas quidem est. sic enim existimat, si ille vel dimisso exercitu consul factus sit, sunchusin tes politeias fore, atque etiam putat eum, cum audierit contra se diligenter parari, consulatum hoc anno neglecturum ac potius exercitum provinciamque retenturum. sin autem ille fureret, vehementer hominem contemnebat et suis et rei publicae copiis confidebat. quid quaeris? etsi mihi crebro(度々) 'ξυνòς(公平な) 'Ενυάλιος(アレス)'(Il.18-309) occurrebat(心に浮かぶ), tamen levabar cura virum forte m et peritum et plurimum auctoritate valentem audiens politikos de pacis simulatae periculis disserentem. habebamus autem in manibus Antoni contionem habitam x Kal. Januar., in qua erat accusatio Pompei usque a toga pura, querela de damnatis, terror armorum. in quibus ille 'quid censes' aiebat 'facturum esse ipsum, si in possessionem rei publicae venerit, cum haec quaestor ejus infirmus et inops audeat dicere?' quid multa? non modo non expetere pacem istam sed etiam timere visus est. ex illa autem sententia †i† relinquendae urbis movet hominem, ut puto. mihi autem illud molestissimum est, quod solvendi sunt nummi Caesari et instrumentum triumphi eo conferendum. est enim amorphon antipoliteuomenou chreopheileten esse. sed haec et multa alia coram.
135(7.[XII]) Scr. in Formiano x K. Febr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年一月二十二日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
Unam adhuc a te epistulam acceperam datam xii Kal.
十九日に君から送られてきた一通の手紙しかまだ受け取っていない。
in qua significabatur aliam te ante dedisse quam non acceperam.
その中で君はその前にもう一通送ったとほのめかしていたが、届いていない。
sed quaeso ut scribas quam saepissime non modo si quid scies aut audieris sed etiam si quid suspicabere, maximeque quid nobis faciendum aut non faciendum putes.
何か情報を得たなら、またそれだけでなく何か薄々でも気づいたことがあれば、できるだけ頻繁に手紙を書いてほしいし、私が何をすべきか、また何をしてはならないか、君の判断するところを伝えてくれるよう特にお願いする。
[2] nam quod rogas curem(配慮する) ut scias quid Pompeius agat, ne ipsum quidem scire puto;
ポンペイウスが何をしているのか、忘れずに知らせるように、という君の依頼についてだが、それは彼自身すら分からないと思う。
nostrum quidem nemo.
もちろん、私たちの方は誰一人として分からない。
vidi Lentulum consulem Formiis x Kal., vidi Libonem;
私は二十一日にフォルミアエで執政官のレントゥルスと会った。リボーにも会った。
plena timoris et erroris omnia.
すべては恐怖と精神的混乱に陥っていた。
ille iter Larinum;
ポンペイウスはラリヌム(モリーゼ州ラリーノ)へ向かっている。
ibi enim cohortes et Luceriae et Teani reliquaque in Apulia.
そこには数個大隊があり、ルケリア(ルチェーラ)、テアヌム、その他のアプリア(プーリア州)の地域にもあるからである。
Inde utrum consistere uspiam(どこか) velit an mare transire nescitur.
彼がそこからどこかある地点に踏み留まりたいのか、それとも海を渡りたいのかは不明である。
si manet, vereor ne exercitum firmum habere non possit;
もし留まるなら、彼は強力な軍隊を持つことができないのではないかと思う。
sin discedit, quo aut qua, aut quid nobis agendum sit nescio.
しかし、もし去るなら、彼はどこへ向かい、どの道筋をたどるのか、また私は何をすべきか分からない。
nam istum quidem cuius Φαλαρισμὸν times omnia taeterrime facturum puto.
パラリスのような僭主政を行うのではないかと君が恐れている人についてであるが、その人のなすことすべては極悪非道の所業以外ないだろうと思う。
nec eum rerum prolatio(延期) nec senatus magistratuumque discessus(追放) nec aerarium clausum(主) tardabit.
公務の停止によっても、元老院と政務官たちの退去によっても、国庫閉鎖によっても、彼を止めることはできないだろうし、
[3] sed haec, ut scribis, cito sciemus.
君も書いているように、それはもうすぐ分かることだろう。
interim velim mihi ignoscas(許す) quod ad te scribo tam multa totiens.
それまでのあいだ、君に頻繁にたくさんの手紙を送ることをお許し願いたい。
acquiesco(安心する) enim et tuas volo elicere(促す) litteras maximeque consilium(助言) quid agam aut quo me pacto geram.
そうすれば、私は心が安まるし、君の手紙を、特に私が何をすべきか、あるいはどう行動すべきかについての助言を手に入れたいからでもある。
demittamne(打ち込む) me penitus in causam?
私はとことんまでその方の側に身を投じるべきか。
non deterreor(ひるむ) periculo sed dirumpor(張り裂ける) dolore(怒り):
危険にひるむことはないけれども、怒りによって胸が引き裂かれる。
tamne nullo consilio aut tam contra meum consilium gesta esse omnia!
行動のすべてがあれほど判断力に欠け、あれほど私の判断に反していたとに。
an cuncter et tergiverser(ごまかす) et iis me dem qui tenent, qui potiuntur?
それとも、ぐずぐずしてどっちつかずの態度を取り、支配力を握っている人たちに、権力を有する人たちに自分の身を捧げようか。
'αἰδέομαι Τρῳάς' nec solum civis sed etiam amici officio revocor;
「私はトロイア人に会わす顔がない」し、一市民としての義務だけでなく友人としての義務が私を呼び戻す。
etsi frangor saepe misericordia puerorum.
とはいえ、息子と甥が不憫でならず、心がしばしばぐらつくのだが。
[4] Ut igitur ita perturbato(mihi混乱した), etsi te eadem sollicitant, scribe aliquid
そういう次第で、これほど精神的に入り乱れている私のために、同じことが君を不安に駆り立てているだろうが、何か書いてくれたまえ。
et maxime, si Pompeius Italia cedit, quid nobis agendum putes.
とりわけ、ポンペイウスがイタリアから去る場合、君の考えでは私はどうすべきかについて。
M'. quidem Lepidus (nam fuimus una eum finem statuit, L. Torquatus eundem.
マニウス・レピドゥス――私たちと一緒にいた――の方は、それを(ポンペイウスを支持しうる)限界であるとした。ルキウス・トルクァトゥスも同じ考えである。
me cum multa tum etiam lictores impediunt.
私の行動を妨げているものはたくさんあるが、特に先導吏たちだ。
nihil vidi umquam quod minus explicari(処理する) posset.
いまだかつてこれほど対処困難な状況に出会ったことはない。
itaque a te nihildum(まだ〜ない) certi exquiro sed quid videatur.
それゆえ、私が君に求めているのは、確実なことでは断じてなく、君の考えだけである。
denique ipsam ἀπορίαν tuam cupio cognoscere.
少なくとも、君を途方に暮れさせているのは何なのかを知りたい。
Labienum ab illo discessisse prope modum constat
ラビエヌスがカエサルのもとを去ったことは、ほぼ確実である。
[5] si ita factum esset ut ille Romam veniens magistratus et senatum Romae offenderet(遭遇), magno usui causae nostrae fuisset.
彼がローマに来て政務官たちや元老院とでくわしていたら、私たちの側にとっては大いに役立ったことだろう。
damnasse enim sceleris hominem amicum rei publicae causa videretur(未完接), quod nunc quoque videtur sed minus prodest.
彼は共和国のために友人の無法な行いを非としたと思われただろうから。今でもそう思われているけれども、あまり役には立っていない。
non enim habet cui prosit(役立つ) eumque arbitror paenitere, nisi forte id ipsum est falsum discessisse illum.
彼には自分が尽くせる共和国がなくなってしまっているからであり、彼は後悔していると思う。もっともカエサルからの離反という話自体が偽りなら話は別だが。
nos quidem pro certo habebamus.
我が方としては、そっちの方が確かだと考えている。
[6] et velim, quamquam, ut scribis, domesticis te finibus tenes, formam(状態) mihi urbis exponas,
君は、手紙に書いているように、家の中に閉じこもっているけれども、ローマの状態を説明してもらえないだろうか。
ecquod Pompei desiderium(への欲求), ecquae Caesaris invidia(への憎しみ) appareat,
また、ポンペイウスが去って残念に思われているか、カエサルに対する何らかの憎悪の感情が認められるか、
etiam quid censeas de Terentia et Tullia, Romae eas esse an mecum an aliquo tuto loco.
そしてまたテレンティアとトゥッリアについてどう考えるか。彼女たちはローマに、あるいは私と一緒に、それともどこか安全なところにいるべきか。
haec et si quid aliud ad me scribas velim vel potius scriptites(しばしば書く).
こうしたことについて、また他に何かあれば、いや、むしろ何度も繰り返し手紙をお送りいただければと思う。
136(7.[XIII]) Scr. Menturnis ix K. Febr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年一月二十三日、ミントュルナエ
キケロよりアッティクスへ
[1] De Vennonianis rebus tibi adsentior. Labienum heroa judico. facinus jam diu nullum civile praeclarius, qui, ut aliud nihil, hoc tamen profecit, dedit illi dolorem. sed etiam ad summam profectum aliquid puto. amo etiam Pisonem. cuius judicium de genero suspicor visum iri grave. quamquam genus belli quod sit vides. ita civile est ut non ex civium dissensione sed ex unius perditi civis audacia natum sit. is autem valet exercitu, tenet multos spe et promissis, omnia omnium concupivit. huic tradita urbs est nuda praesidio, referta copiis. quid est quod ab eo non metuas qui illa templa et tecta non patriam sed praedam putet? quid autem sit acturus aut quo modo nescio, sine senatu, sine magistratibus. ne simulare quidem poterit quicquam politikos. nos autem ubi exsurgere poterimus aut quando? quorum dux quam astrategetos tu quoque animadvertis cui ne Picena quidem nota fuerint; quam autem sine consilio res testis. ut enim alia omittam decem annorum peccata, quae condicio non huic fugae praestitit?
[2] nec vero nunc quid cogitet scio ac non desino per litteras sciscitari. nihil esse timidius constat, nihil perturbatius. itaque nec praesidium cuius parandi causa ad urbem retentus est nec locum ac sedem praesidi ullam video. spes omnis in duabus insidiose retentis paene alienis legionibus. nam dilectus adhuc quidem invitorum est et a pugnando abhorrentium; condicionum autem amissum tempus est. quid futurum sit non video; commissum quidem a nobis certe est sive a nostro duce ut e portu sine gubernaculis egressi tempestati nos traderemus.
[3] itaque de Ciceronibus nostris dubito quid agam; nam mihi interdum amandandi videntur in Graeciam; de Tullia autem et Terentia, cum mihi barbarorum adventus [ad urbem] proponitur, quinia timeo; cum autem Dolabellae venit in mentem, paulum respiro. sed velim consideres quid faciendum putes primum pros to asphales (aliter enim mihi de illis ac de me ipso consulendum est), deinde ad opiniones, ne reprehendamur quod eas Romae velimus esse in communi bonorum fuga. quin etiam tibi et Peducaeo (scripsit enim ad me quid faciatis videndum est. is enim splendor est vestrum ut eadem postulentur a vobis quae ab amplissimis civibus. sed de hoc tu videbis, quippe cum de me ipso ac de meis te considerare velim.
[4] reliquum est ut et quid agatur quoad poteris explores scribasque ad me et quid ipse conjectura adsequare; quod etiam a te magis exspecto. nam acta omnibus nuntiantibus a te exspecto futura. 'mantis d' aristos?.' loquacitati ignosces, quae et me levat ad te quidem scribentem et elicit tuas litteras. [5] aenigma 'saccorum ex Velia' plane non intellexi; est enim numero Platonis obscurius.
139(7.[XV]) Scr. Capuae v K. Febr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年一月二十六日、カプア
キケロよりアッティクスへ
[1] Ut ab urbe discessi, nullum adhuc intermisi diem quin aliquid ad te litterarum darem, non quo haberem magno opere quod scriberem sed ut loquerer tecum absens; quo mihi, cum coram id non licet, nihil est jucundius.
[2] Capuam cum venissem a.d. vi Kal. pridie quam has litteras dedi, consules conveni multosque nostri ordinis. omnes cupiebant Caesarem abductis praesidiis stare condicionibus iis quas tulisset; uni Favonio leges ab illo nobis imponi non placebat. sed †is auditus in† consilio. Cato enim ipse jam servire quam pugnare mavult; sed tamen ait in senatu se adesse velle cum de condicionibus agatur, si Caesar adductus sit ut praesidia deducat. ita, quod maxime opus est, in Siciliam ire non curat; quod metuo ne obsit, in senatu esse vult. Postumius autem, de quo nominatim senatus decrevit ut statim in Siciliam iret Furfanioque succederet, negat se sine Catone iturum et suam in senatu operam auctoritatemque quam magni aestimat. ita res ad Fannium pervenit. is cum imperio in Siciliam praemittitur.
[3] in disputationibus nostris summa varietas est. plerique negant Caesarem in condicione mansurum postulataque haec ab eo interposita esse quo minus quod opus esset ad bellum a nobis pararetur. ego autem eum puto facturum ut praesidia deducat. vicerit enim, si consul factus erit, et minore scelere vicerit quam quo ingressus est. sed accipienda plaga est. sumus enim flagitiose imparati cum a militibus tum a pecunia; quam quidem omnem non modo privatam quae in urbe est sed etiam publicam quae in in aerario est illi reliquimus. Pompeius ad legiones Appianas est profectus; Labienum secum habet. ego tuas opiniones de his rebus exspecto. Formias me continuo recipere cogitabam.
151(8.[I]) Scr. in Formiano xiv K. Mart an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年二月十五日あるいは十六日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Cum ad te litteras dedissem, redditae mihi litterae sunt a Pompeio: cetera de rebus in Piceno gestis quae ad se Vibullius scripsisset, de dilectu Domiti, quae sunt vobis nota nec tam laeta erant in iis litteris quam ad me Philotimus scripserat.
君に手紙を送った後、ポンペイウスから手紙が届けられた。用件以外のことでは、ウィブッリウスが彼に書き送ったというピケヌムでの軍事行動のこととドミティウスの兵の徴募に関することで、ローマにいる君たちがすでに知っていることで、ピロティムスが私に書き送ってくれたことほど、嬉しいものではなかった。
ipsam tibi epistulam misissem sed jam subito fratris puer(奴隷) proficiscebatur. cras igitur mittam.
その手紙は君に送るはずだったが、弟の奴隷が急に出発することになったので、明日お送りする。
sed in ea Pompei epistula erat in extremo ipsius manu, 'tu censeo Luceriam venias. nusquam eris tutius.' id ego in eam partem(手書きの部分) accepi, haec oppida atque oram maritimam illum(主) pro relicto(捨てた) habere, nec sum miratus eum qui caput ipsum reliquisset reliquis membris non parcere.
しかし、そのポンペイウスの手紙の末尾に、自筆で「ルケリアに行くようあなたにお勧めする。あなたにとって、そこより安全なところはどこにもないだろう」とある。私は手書きのこれを、彼がその地域の町々と沿岸地帯を見捨てたという意味に解した。首都を見捨てた彼が他の土地を顧みなくとも不思議はない。
[2] ei statim rescripsi hominemque certum misi de comitibus meis, me non quaerere ubi tutissimo essem;
自分にとって最も安全な場所を私は探してはいないという旨の返事をすぐに書き、私の随員のうち信頼の置ける者を送るところである。
si me vellet sua aut rei publicae causa Luceriam venire, statim esse venturum; hortatusque sum ut oram maritimam retineret, si rem frumentariam sibi ex provinciis suppeditari vellet. hoc me frustra scribere videbam; sed uti in urbe retinenda tunc, sic nunc in Italia non relinquenda testificabar sententiam meam.
彼が自分自身のために、あるいは共和国のために私にルケリアへ行ってほしいというのならすぐに行こうと述べ、そして彼が属州からの穀物の供給を確保したいのなら沿岸地帯を捨てるべきではないと書いた。こんなことを書いても無駄だと思ったが、以前に都を捨てるべきではないと言ったように、今はイタリアを捨てるべきではないという自分の意見を書き残したのだ。
sic enim parari(計画) video ut Luceriam omnes copiae contrahantur et ne is quidem locus sit stabilis sed ex eo ipso, si urgeamur, paretur fuga.
というのも、ルケリアにすべての軍勢を集結させても、そこを強固な根城とはせず、敵が迫れば、またそこから逃げだす準備をしておくというのが彼の計画であることは明らかだからだ。
[3] quo minus mirere(接受2), si invitus in eam causam descendo(どちらの側につく) in qua neque pacis neque victoriae ratio quaesita sit umquam sed semper flagitiosae(恥ずべき) et calamitosae fugae.
それゆえ、和平も勝利も一度も考えたことがなく、常に破滅的で屈辱的な逃走の策を探していている側に私が不本意ながら与したとしても、君は驚かないかもしれない。
eundum(行く), ut quemcumque fors tulerit casum subeam potius cum iis qui dicuntur esse boni quam videar a bonis dissentire.
しかし、私が行かねばならないのは、よき人々を敵にまわすと思われるよりはむしろ、そう呼ばれている人たちとともに運命のもたらすいかなる危険にも身を委ねるためなのだ。
etsi prope diem video bonorum, id est lautorum et locupletum, urbem refertam fore, municipiis vero his relictis refertissimam.
とはいえ、ローマがまもなくよき人々、すなわち品位があり財産のある人たちであふれるだろうこと、いや、それどころか、この辺りの自治市の町々が見捨てられた時でさえ、そうした人たちで満ちあふれるだろうことが私には予見される。
quo ego in numero essem, si hos lictores molestissimos non haberem, nec me M'. Lepidi, L. Volcaci, Ser. Sulpici comitum paeniteret, quorum nemo nec stultior est quam L. Domitius nec inconstantior quam Ap. Claudius.
この厄介きわまりない先導吏たちがいなかったなら、私もその一人となるだろうし、マニウス・レピドゥス、ルキウス・ウォルカキウス、セルウィウス・スルピキウス(執政官経験者たち)の仲間となっても悔いはない。彼らの誰一人として、ルキウス・ドミティウス・アヘノバルブスほど愚かでも、アッピウス・クラウディウス・プルケルほど日和見でもない。
[4] Vnus Pompeius me movet beneficio, non auctoritate. quam enim ille habeat auctoritatem in hac causa? qui, cum omnes Caesarem metuebamus, ipse eum diligebat, postquam ipse metuere coepit, putat omnis hostis illi esse oportere.
悩みのタネはただポンペイウスだけだが、それは彼の権威のためではなく、彼の私に対する尽力のためだ。というのも、こんな状態の彼には何の権威もない。私たちすべてがカエサルを恐れていた時、彼はカエサルを熱愛していた。その彼がカエサルを恐れ始めてからは、私たちは皆カエサルの敵でなければならないと言う始末だ。
ibimus tamen Luceriam. nec eum fortasse delectabit noster adventus; dissimulare enim non potero mihi quae adhuc acta sint displicere.
しかし、私はルケリアへ行く。おそらく、私の到着は彼を喜ばせないだろう。なぜなら、私は彼がこれまでしてきたことに対する不満を隠せないだろうから。
ego si somnum capere possem, tam longis te epistulis non obtunderem(悩ます). tu, si tibi eadem causa(状態) est, me remunerere sane velim.
私が眠れるなら、こんな長い手紙で君を煩わせることはなかっただろう。君も私と同じ状態にあるのなら、同じお返しをしてくれるよう心から願っている。
152(8.[II]) Scr. in Formiano xiii K. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年二月十七日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Mihi vero omnia grata, et quod scripsisti ad me quae audieras et quod non credidisti quae digna diligentia mea non erant et quod monuisti quod sentiebas.
いや、まったく何もかもありがたく思っている―――君の耳に入った情報を手紙で知らせてくれたことも、いつもの几帳面な私に反して君に知らせなかった情報を信用せずにいてくれたことも、君の意見を聞かせてくれたことも感謝している。
ego ad Caesarem unas Capua litteras dedi quibus ad ea rescripsi quae mecum ille de gladiatoribus suis egerat, brevis sed benevolentiam significantis, non modo sine contumelia sed etiam cum maxima laude Pompei. id enim illa sententia postulabat qua illum ad concordiam hortabar. eas(手紙) si quo(どこかへ) ille misit, in publico proponat(人目にさらす) velim. alteras eodem die dedi quo has(この手紙) ad te.
確かに私はカエサルに一通カプアから手紙を出した。それは彼の剣闘士の件に関して私に依頼してきた返事だ。短いが友好的であり、ポンペイウスを非難するどころか最高に賞賛した手紙である。それはカエサルに和平を促す私の考えがさせたことである。カエサルがその手紙をどこかに送ったなら、それを公に掲示してもらえればありがたい。今日もう一通彼に手紙を送るつもりだ。
non potui non dare, cum et ipse ad me scripsisset et Balbus. earum exemplum ad te misi. nihil arbitror fore quod reprehendas. si qua erunt, doce me quo modo μέμψιν effugere possim.
カエサル本人がバルブスとともに私に手紙を送ってきたからには、返事を出さないわけには行かない。その写しをお送りする。君がとがめるようなことは何もないものと思う。もし何かあれば、どうやったら非難を逃れることができるか、教えてほしい。
[2] 'nihil' inquies(未2) 'omnino scripseris(接完).' qui(どうやって) magis effugiam(接) eos qui volent fingere(捏造)? verum tamen ita faciam, quoad fieri poterit.
「絶対に何も書かないでくれたまえ」と君は言うのだろう。書かないとしたら、私にとって不利な話をでっちあげたいと思う人々からうまく逃れる方法が何かあるだろうか。とはいえ、できるかぎり君の助言に従おう。
nam quod me hortaris ad memoriam factorum, dictorum, scriptorum etiam meorum, facis amice tu quidem mihique gratissimum, sed mihi videris aliud tu honestum meque dignum in hac causa judicare atque ego existimem.
私の言行録を作るように君が勧めてくれるのは、友情にあふれ、非常にありがたいことである。だが、この闘争下にあって何が名誉に値するか、何が私にふさわしいかについての君の判断は、私の考えとは異なるようだ。
mihi enim nihil ulla in gente umquam ab ullo auctore rei publicae ac duce turpius factum esse videtur quam a nostro amico factum est.
なぜなら、私の見るところ、いかなる国においても、指導的立場にある政治家や将軍が、私たちの友人がやったような恥ずべき行動を取ったことはいまだかつてないからである。
cuius ego vicem doleo; qui urbem reliquit, id est patriam, pro qua et in qua mori praeclarum fuit. ignorare mihi videris haec quanta sit clades.
彼のために私の心は痛む。彼はローマすなわち祖国を捨てたのだ。祖国のために、そして祖国において死ぬことが輝かしい誉れであったのに。この禍がどれほど大きなものか、君は分かっていないようだ。
[3] es enim etiam nunc domi tuae sed invitis perditissimis hominibus esse diutius non potes.
というのは、君はまだ自分の家にいるわけだが、極悪のならず者たちの許しがなければ、これ以上そうすることはできなくなるからだ。
hoc miserius, hoc turpius quicquam?
これほどの屈辱、恥辱はあるだろうか。
vagamur egentes cum conjugibus et liberis;
私たちは妻子とともに貧困の中をさまよい歩くことになるのだ。
in unius hominis quotannis periculose aegrotantis anima positas omnis nostras spes habemus non expulsi sed evocati ex patria;
私たちは、すべての希望を、毎年大病におかされて死にそうになっている一人の人間(ポンペイウス)の命にかけて、祖国から追放されるどころかな、祖国から去るよう勧告されているとは。
quam non servandam ad reditum nostrum sed diripiendam et inflammandam reliquimus.
私たちが祖国を捨てては、帰還の時まで安全に守られるはずはなく、略奪と放火に委ねることになってしまう。
ita multi nobiscum sunt? non in suburbanis? non in hortis? non in ipsa urbe? et, si non sunt, non erunt? nos interea ne Capuae quidem sed Luceriae, et oram quidem maritimam jam relinquemus, Afranium exspectabimus et Petreium. nam in Labieno parum est dignitatis.
いったい我々の仲間(ポンペイウス派)は多数派だろうか。彼らはローマ近郊に、もっと近くに、あるいはこの都にいるではないか。そして、今はいないとしても、戻ってくるのではないか。そのあいだ、私たちはカプアも捨ててルケリアに留まり、程なく海岸地帯も捨てることになってアフラニウスとペトレイウスを待つことになるだろう。というのは、ラビエヌスでは役不足だからね。
hic tu in me . . . illud desideras. nihil de me dico, alii viderint. hic quidem quae est . . .?
君がここで私のあの昔の閥族派の精神を見たいと思っている。私はもうそんなことはどうでもいい。それは他の人たちに任せておけばいいことだ。こうした状況にあって閥族など何の意味があるのか。
domi vestrae estis et eritis omnes boni. quis istic se mihi non ostendit? quis nunc adest hoc bello (sic enim jam appellandum est)?
君たちよき人々は皆、自分たちの家にいて、そこに留まるつもりでいる。ローマに戻る意志を私に示さなかった者がいるだろうか。それなのに今この戦い(すでに戦いと呼ばざるをえないのだから)に誰が加わっているのか。
[4] Vibulli res gestae sunt adhuc maximae. id ex Pompei litteris cognosces; in quibus animadvertito illum locum ubi erit διπλῆ(矢印). videbis de Gnaeo nostro ipse Vibullius quid existimet.
ウィブッリウスの働きは、今までのところ、実に申し分ない。そのことは君もポンペイウスの手紙から知るだろう。その中で矢印が見られる個所に注意してもらいたい。ウィブッリウス自身が私たちのポンペイウスについてどう考えているか、君は察するだろう。
quo igitur haec spectat oratio? ego pro Pompeio libenter emori possum; facio pluris omnium hominum neminem; sed non ita uno in eo judico spem de salute rei publicae.
ところで、この話の趣旨はどの点にあるのか。私はポンペイウスのために喜んで死ぬことができるし、今生きている人間の中で私が彼より高く評価する者はいない。しかし、彼が共和国にとって唯一の救いの希望であるとは思っていない。
significas enim aliquanto secus(異なって) quam solebas, ut etiam Italia, si ille cedat, putes cedendum. quod ego nec rei publicae puto esse utile nec liberis meis, praeterea neque rectum neque honestum.
というのも、君の意見は以前とはかなり異なっており、ポンペイウスがイタリアを去るなら、私もそこを去るべきであると君は示唆しているからである。それは共和国のためにも、また息子と甥のためにもならないと思うし、正しいことでも立派なことでもないと思う。
†sed cur† 'poterisne igitur videre tyrannum?' quasi intersit audiam an videam, aut locupletior mihi sit quaerendus auctor quam Socrates qui, cum xxx tyranni essent, pedem porta non extulit(一歩も外へ出なかった). est mihi praeterea praecipua(特別の) causa manendi. de qua utinam aliquando tecum loquar!
だが、君は聞く「それなら、君は僭主を自分の眼で見ることに耐えられるのか」と。しかし、彼のことを耳で聞くのと、眼で見るのとは違いがないのだ。私にはソクラテスより立派な手本を探し求めようがないのだ。彼はアテナイに三十人の独裁者がいたときにも、城壁外に一歩も足を踏み出さなかったのだ。それに、私にはローマに留まる特別な理由があるのだ。そのことについて、いつか君と語り合いたいものである。
ego xiii Kalend., cum eadem lucerna(ランプ) hanc epistulam scripsissem qua inflammaram tuam, Formiis ad Pompeium profectus sum, si de pace agetur, profecturus(役立つ), si de bello, quid ero?
追伸: 君の手紙を燃やしたのと同じランプの明りのもとでこの手紙を書いてから、ポンペイウスに会うために今日二月十七日、フォルミアエを発つことにした。和平ということになったら、手助けしよう。しかし、戦いということになったら、私はどんな立場に陥ることなるだろうか。
161(8.[XI]) Scr. in Formiano in K. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
quod me magno animi motu perturbatum putas, sum equidem sed non tam magno quam tibi fortasse videor. levatur enim omnis cura cum aut constitit consilium aut cogitando nihil explicatur. lamentari autem licet illud quidem totos dies; sed vereor ne nihil cum proficiam etiam dedecori sim studiis ac litteris nostris. consumo igitur omne tempus considerans quanta vis sit illius viri quem nostris libris satis diligenter, ut tibi quidem videmur, expressimus. tenesne igitur moderatorem illum rei publicae quo referre velimus omnia? nam sic quinto, ut opinor, in libro loquitur Scipio, 'Ut enim gubernatori cursus secundus, medico salus, imperatori victoria, sic huic moderatori rei publicae beata civium vita proposita est, ut opibus firma, copiis locuples, gloria ampla, virtute honesta sit. huius enim operis maximi inter homines atque optimi illum esse perfectorem volo.'
[2] hoc Gnaeus noster cum antea numquam tum in hac causa minime cogitavit. dominatio quaesita ab utroque est, non id actum beata et honesta civitas ut esset. nec vero ille urbem reliquit quod eam tueri non posset nec Italiam quod ea pelleretur, sed hoc a primo cogitavit, omnis terras, omnia maria movere, reges barbaros incitare, gentis feras armatas in Italiam adducere, exercitus conficere maximos. genus illud Sullani regni jam pridem appetitur multis qui una sunt cupientibus. an censes nihil inter eos convenire, nullam pactionem fieri potuisse? hodie potest. sed neutri skopos est ille ut nos beati simus; uterque regnare vult.
[3] haec a te invitatus breviter exposui. voluisti enim me o quid de his malis sentirem ostendere. Prothespizo igitur, noster Attice, non hariolans ut illa cui nemo credidit sed conjectura prospiciens, jamque mari magno? non multo, inquam, secus possum vaticinari. tanta malorum impendet Ilias. atque hoc nostra gravior est causa qui domi sumus quam illorum qui una transierunt, quod illi [qui] alterum metuunt, nos utrumque.
[4] 'cur igitur' inquis 'remansimus?' vel tibi paruimus vel non occurrimus vel hoc fuit rectius. conculcari, inquam, miseram Italiam videbis proxima aestate †qaut utriusque in† mancipiis ex omni genere collectis, nec tam †iptio† pertimescenda, quae Luceriae multis sermonibus denuntiata esse dicitur, quam †universam† interitus tantas in confligendo utriusque viris video futuras. habes conjecturam meam. tu autem consolationis fortasse aliquid exspectasti. nihil invenio nihil fieri potest miserius, nihil perditius, nihil foedius. quod quaeris quid Caesar ad me scripserit, quod saepe, gratissimum sibi esse quod quierim, oratque in eo ut perseverem. Balbus minor haec eadem mandata. iter autem ejus erat ad Lentulum consulem cum litteris Caesaris praemiorumque promissis si Romam revertisset. verum cum habeo rationem dierum, ante puto tramissurum quam potuerit conveniri.
[6] epistularum Pompei duarum quas ad me misit neglegentiam meamque in rescribendo diligentiam volui tibi notam esse. earum exempla ad te misi.
[7] Caesaris hic per Apuliam ad Brundisium cursus quid efficiat exspecto. Utinam aliquid simile Parthicis rebus! simul aliquid audiero, scribam ad te. tu ad me velim bonorum sermones Romae frequentes esse dicuntur. scio equidem te in publicum non prodire, sed tamen audire te multa necesse est. memini librum tibi afferri a Demetrio Magnete ad te missum [scio] peri homonoias. Eum mihi velim mittas. vides quam causam mediter.
163(8.[XIII]) Scr. in Formiano K. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
lippitudinis meae signum tibi sit librari manus et eadem causa brevitatis; etsi nunc quidem quod scriberem nihil erat. omnis exspectatio nostra erat in nuntiis Brundisinis si nactus hic esset Gnaeum nostrum, spes dubia pacis, sin ille ante tramisisset, exitiosi belli metus. sed videsne in quem hominem inciderit res publica, quam acutum, quam vigilantem, quam paratum? si mehercule neminem occiderit nec cuiquam quicquam ademerit, ab iis qui eum maxime timuerant maxime diligetur.
[2] multum mecum municipales homines loquuntur, multum rusticani; nihil prorsus aliud curant nisi agros, nisi villulas, nisi nummulos suos. et vide quam conversa res sit; illum quo antea confidebant metuunt, hunc amant quem timebant. id quantis nostris peccatis vitiisque evenerit non possum sine molestia cogitare. quae autem impendere putarem, scripseram ad te et jam tuas litteras exspectabam.
165(8.[XV]) Scr. in Formiano v Non. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
A.d.v Nonas Martias epistulas mihi tuas Aegypta reddidit, unam veterem iiii Kal. quam te scribis dedisse Pinario quem non vidimus; in qua exspectas quidnam praemissus agat Vibullius qui omnino non est visus a Caesare (id altera epistula video te scire ita esse, et quem ad modum redeuntem excipiam Caesarem quem omnino vitare cogito, et †authemonis† fugam intendis commutationemque vitae tuae, quod tibi puto esse faciendum, et ignoras Domitius cum fascibusne sit. quod cum scies, facies ut sciamus. habes ad primam epistulam.
[2] secutae sunt duae pr. Kal. ambae datae quae me convellerunt de pristino statu jam tamen, ut ante ad te scripsi, labantem. nec me movet quod scribis 'Iovi ipsi inicum.' nam periculum in utriusque iracundia positum est, victoria autem ita incerta ut deterior causa paratior mihi esse videatur. nec me consules movent qui ipsi pluma aut folio facilius moventur. offici me deliberatio cruciat cruciavitque adhuc. cautior certe est mansio, honestior existimatur trajectio. malo interdum multi me non caute quam pauci non honeste fecisse existiment. de Lepido et Tullo quod quaeris, illi vero non dubitant quin Caesari praesto futuri in senatumque venturi sint recentissima tua est epistula KaL data, in qua optas congressum pacemque non desperas. sed ego cum haec scribebam, nec illos congressuros nec, si congressi essent, Pompeium ad ullam condicionem accessurum putabam. quod videris non dubitare, si consules transeant, quid nos facere oporteat, certe transeunt vel, quo modo nunc est, transierunt. sed memento praeter Appium neminem esse fere qui non jus habeat transeundi. nam aut cum imperio sunt ut Pompeius, ut Scipio, Sufenas, Fannius, Voconjus, Sestius, ipsi consules quibus more maiorum concessum est vel omnis adire provincias, aut legati sunt eorum. sed nihil decerno; quid placeat tibi et quid prope modum rectum sit intellego. plura scriberem, si ipse possem. sed, ut mihi videor, potero biduo. Balbi Corneli litterarum exemplum quas eodem die accepi quo tuas misi ad te, ut meam vicem doleres, cum me derideri videres.
166(8.[XVI]) Scr. in Formano iv Non. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年三月四日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
Omnia mihi provisa sunt praeter occultum et tutum iter ad mare superum. hoc enim mari uti non possumus hoc tempore anni. illuc autem quo spectat animus et quo res vocat, qua veniam? cedendum enim est celeriter, ne forte qua re impediar atque adliger. nec vero ille me ducit qui videtur; quem ego hominem apolitikotaton omnium jam ante cognoram, nunc vero etiam astrategetotaton. non me igitur is ducit sed sermo hominum qui ad me a Philotimo scribitur. is enim me ab optimatibus ait conscindi. quibus optimatibus, di boni! qui nunc quo modo occurrunt, quo modo autem se venditant Caesari! municipia vero deum, nec simulant, ut cum de illo aegroto vota faciebant. sed plane quicquid mali hic Pisistratus non fecerit tam gratum erit quam si alium facere prohibuerit. (hunc) propitium sperant, illum iratum putant. quas fieri censes apanteseis ex oppidis, quos honores! 'metuunt' inquies. credo, sed mehercule illum magis. huius insidiosa de mentia delectantur, illius iracundiam formidant. judices de CCCLX qui praecipue Gnaeo nostro delectabantur, ex quibus cottidie aliquem video, nescio quas ejus Lucerias horrent. itaque quaero qui sint isti optimates qui me exturbent cum ipsi domi maneant. sed tamen, quicumque sunt, 'aideomai troas.' etsi qua spe proficiscar video conjungoque me cum homine magis ad vastandam Italiam quam ad vincendum parato dominumque exspecto. et quidem cum haec scribebam iiii Nonas jam exspectabam aliquid a Brundisio. quid autem 'aliquid'? quam inde turpiter fugisset, et victor hic qua se referret et quo. quod ubi audissem, si ille Appia veniret, ego Arpinum cogitabam.
M. TULLI CICERONIS EPISTULARUM AD ATTICUM
LIBER NONUS
167(9.[I]) Scr. in Formiano prid. Non. Mart an. 49
CICERO ATTICO SAL.
[1] etsi cum tu has litteras legeres putabam fore ut scirem jam quid Brundisi actum esset (nam Canusio viiii Kal. profectus erat Gnaeus; haec autem scribebam pridie Nonas xiiii die post quam ille Canusio moverat), tamen angebar singularum horarum exspectatione mirabarque nihil adlatum esse ne rumoris quidem; nam erat mirum silentium. sed haec fortasse kenospouda sunt, quae tamen jam sciantur necesse est;
[2] illud molestum me adhuc investigare non posse ubi P. Lentulus noster sit, ubi Domitius. quaero autem, quo facilius scire possim quid acturi sint, iturine ad Pompeium et, si sunt, qua quandove ituri sint. Vrbem quidem jam refertam esse optimatium audio, Sosium et Lupum quos Gnaeus noster ante putabat Brundisium venturos esse quam se jus dicere. hinc vero vulgo vadunt; etiam M'. Lepidus quocum diem conterere solebam cras cogitabat.
[3] nos autem in Formiano morabamur, quo citius audiremus; deinde Arpinum volebamus; inde iter qua maxime apanteton esset ad mare superum remotis sive omnino missis lictoribus. audio enim bonis viris qui et nunc et saepe antea magno praesidio rei publicae fuerunt hanc cunctationem nostram non probari multaque (in) me et severe in conviviis tempestivis quidem disputari. cedamus igitur et, ut boni cives simus, bellum Italiae terra marique inferamus et odia improborum rursus in nos quae jam exstincta erant incendamus et Luccei consilia ac Theophani persequamur.
[4] nam Scinio vel in Syriam proficiscitur sorte vel cum genero honeste vel Caesarem fugit iratum. Marcelli quidem, nisi gladium Caesaris timuissent, manerent. Appius est eodem in timore et inimicitiarum recentium etiam. praeter hunc et C. Cassium reliqui legati, Faustus pro quaestore; ego unus cui utrumvis licet. frater accedit quem socium huius fortunae esse non erat aequum cui magis etiam Caesar irascetur, sed impetrare non possum ut maneat. dabimus hoc Pompeio cui debemus. nam me quidem alius nemo movet, non sermo bonorum qui nulli sunt, non causa quae acta timide est, agetur improbe. Vni, uni hoc damus ne id quidem roganti nec suam causam, ut ait, agenti sed publicam. tu quid cogites de transeundo in Epirum scire sane velim.
169(9.[IIa]) Scr. in Formiano viii Id. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
[1] O rem difficilem planeque perditam! quam nihil praetermittis in consilio dando; quam nihil tamen quod tibi ipsi placeat explicas! non esse me una cum Pompeio gaudes ac proponis quam sit turpe me adesse cum quid de illo detrahatur; nefas esse approbare. certe; contra igitur? 'di' inquis 'averruncent!' quid ergo fiet si in altero scelus est, in altero supplicium? 'impetrabis' inquis 'a Caesare ut tibi abesse liceat et esse otioso.' supplicandum igitur? miserum. quid si non impetraro? 'et de triumpho erit' inquis 'integrum.' quid si hoc ipso premar? accipiam? quid foedius? negem? repudiari se totum , magis etiam quam olim in xxviratu, putabit. ac solet, cum se purgat, in me conferre omnem illorum temporum culpam. ita me sibi fuisse inimicum ut ne honorem quidem a se accipere vellem. quanto nunc hoc idem accipiet asperius! tanto scilicet quanto et honos hic illo est amplior et ipse robustior.
[2] nam quod negas te dubitare quin magna in offensa sim apud Pompeium hoc tempore, non video causam cur ita sit hoc quidem tempore. qui enim amisso Corfinio denique certiorem me sui consili fecit, is queretur Brundisium me non venisse cum inter me et Brundisium Caesar esset? deinde etiam scit ἀπαρρησίαστον esse in ea causa querelam suam. me putat de municipiorum imbecillitate, de dilectibus, de pace, de urbe, de pecunia, de Piceno occupando plus vidisse quam se. sin cum potuero non venero tum erit inimicus, quod ego non eo vereor ne mihi noceat (quid enim faciet? 'τίς δ' ἐστὶ δοῦλος τοῦ θανεῖν ἄφροντις ὤν;'), sed quia ingrati animi crimen horreo. confido igitur adventum nostrum illi, quoquo tempore fuerit, ut scribis, asmeniston fore. nam quod ais, si hic temperatius egerit, consideratius consilium te daturum, qui hic potest se gerere non perdite? vetant vita, mores, ante facta, ratio suscepti negoti, socii, vires bonorum aut etiam constantia.
[3] vixdum epistulam tuam legeram cum ad me currens ad illum Postumus Curtius venit nihil nisi classis loquens et exercitus. eripiebat Hispanias, tenebat Asiam, Siciliam, Africam, Sardiniam, confestim in Graeciam persequebatur. eundum igitur est, nec tam ut belli quam ut fugae socii simus. nec enim ferre potero sermones istorum quicumque sunt; non sunt enim certe, ut appellantur, boni. sed tamen id ipsum scire cupio quid loquantur idque ut exquiras meque certiorem facias te vehementer rogo. nos adhuc quid Brundisi actum esset plane nesciebamus. Cum sciemus , tum ex re et ex tempore consilium capiemus sed utemur tuo.
171(9.[V]) Scr. im Formiano vi Id. Mart. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年三月十日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Natali die tuo scripsisti epistulam ad me plenam consili summaeque cum benevolentiae tum etiam prudentiae. eam mihi Philotimus postridie quam a te acceperat reddidit. sunt ista quidem quae disputas difficillima, iter ad superum, navigatio infero, discessus Arpinum ne hunc fugisse, mansio Formiis ne obtulisse nos gratulationi videamur, sed miserius nihil quam ea videre quae tamen jam, inquam, videnda erunt.
fuit apud me Postumus, scripsi ad te quam gravis. venit ad me etiam Q. Fufius quo vultu, quo spiritu! properans Brundisium, scelus accusans Pompei, levitatem et stultitiam senatus. haec qui in mea villa non feram, Curtium in curia potero ferre?
[2] age, finge me quamvis eustomachos haec ferentem; quid illa 'dic, M. TVLLI'? quem habebunt exitum? et omitto causam rei publicae quam ego amissam puto cum vulneribus suis tum medicamentis iis quae parantur, de Pompeio quid agam? cui plane (quid enim hoc negem?) suscensui. semper enim me causae eventorum magis movent quam ipsa eventa. haec igitur mala (quibus maiora esse quae possunt?) considerans vel potius judicans ejus opera accidisse et culpa inimicior eram huic quam ipsi Caesari. Ut maiores nostri funestiorem diem esse voluerunt Alliensis pugnae quam urbis captae, quod hoc malum ex illo (itaque alter religiosus etiam nunc dies, alter in vulgus ignotus), sic ego decem annorum peccata recordans in quibus inerat ille etiam annus qui nos hoc (non) defendente, ne dicam gravius, afflixerat praesentisque temporis cognoscens temeritatem, ignaviam, neglegentiam suscensebam.
[3] sed ea jam mihi exciderunt; beneficia ejusdem cogito, cogito etiam dignitatem; intellego serius equidem quam vellem propter epistulas sermonesque Balbi, sed video plane nihil aliud agi, nihil actum ab initio, (nisi) ut hunc occideret. ego igitur, sicut ille apud Homerum cui et mater et dea dixisset , autika gar toi epeita meth' Hektora potmos hetoimos, matri ipse respondit,
autika tethnaien, epei ouk ar' emellon hetairoi
kteinomenoi epamunai,--
quid si non hetairoi solum sed etiam euergetei, adde tali viro talem causam agenti? ego vero haec officia mercanda vita puto. optimatibus vero tuis nihil confido, nihil jam ne inservio quidem.
[4] video ut se huic dent, ut daturi sint. quicquam tu illa putas fuisse de valetudine decreta municipiorum prae his de victoria gratulationibus? 'timent' inquies. at ipsi tum se timuisse dicunt. sed videamus quid actum sit Brundisi. ex eo fortasse nea consilia nascentur aliaeque litterae.
174A(9.[VIIa]) Scr. Romae vi aut v Id. Mart an. 49
BALBVS ET OPPIVS S. D. M. CICERONI
[1] nedum hominum humilium, ut nos sumus, sed etiam amplissimorum virorum consilia ex eventu, non ex voluntate a plerisque probari solent. tamen freti tua humanitate quod verissimum nobis videbitur de eo quod ad nos scripsisti tibi consilium dabimus. quod si non fuerit prudens, at certe ab optima fide et optimo animo proficiscetur. nos si id quod nostro judicio Caesarem facere oportere existimamus, ut, simul Romam venerit, agat de reconciliatione gratiae suae et Pompei, id eum facturum ex ipso cognovissemus, te hortari non desineremus ut velles iis rebus interesse, quo facilius et maiore cum dignitate per te qui utrique es conjunctus res tota confieret, aut si ex contrario putaremus Caesarem id non facturum et etiam velle cum Pompeio bellum gerere sciremus, numquam tibi suaderemus contra hominem optime de te meritum arma ferres, sicuti te semper oravimus ne contra Caesarem pugnares.
[2] sed cum etiam nunc quid facturus Caesar sit magis opinari quam scire possimus, non possumus nisi hoc, non videri eam tuam esse dignitatem neque fidem omnibus cognitam ut contra alterutrum, cum utrique sis maxime necessarius, arma feras, et hoc non dubitamus quin Caesar pro sua humanitate maxime sit probaturus. nos tamen, si tibi videbitur, ad Caesarem scribemus ut nos certiores faciat quid de hac re acturus sit. A quo si erit nobis rescriptum, statim quae sentiemus ad te scribemus et tibi fidem faciemus nos ea suadere quae nobis videntur tuae dignitati, non Caesaris actioni esse utilissima, et hoc Caesarem pro indulgentia in suos probaturum putamus.
174B(9.[VIIb]) Scr. Romae v aut iv Id. Mart an. 49
BALBVS CICERONI IMP. SAL.
[1] S. V. B. E. postea quam litteras communis cum Oppio ad te dedi, ab Caesare epistulam accepi cuius exemplum tibi misi; ex qua perspicere poteris quam cupiat concordiam suam et Pompei reconciliare et quam remotus sit ab omni crudelitate; quod eum sentire, ut debeo, valde gaudeo. de te et tua fide et pietate idem mehercule, mi Cicero, sentio quod tu, non posse tuam famam et officium sustinere ut contra eum arma feras a quo tantum beneficium te accepisse praedices.
[2] Caesarem hoc idem probaturum exploratum pro singulari ejus humanitate habeo eique cumulatissime satis facturum te certo scio cum nullam partem belli contra eum suscipias neque socius ejus adversariis fueris. atque hoc non solum in te, tali et tanto viro, satis habebit, sed etiam mihi ipse sua concessit voluntate ne in iis castris essem quae contra Lentulum aut Pompeium futura essent quorum beneficia maxima haberem, sibique satis esse dixit si togatus urbana officia sibi praestitissem quae etiam illis, si vellem, praestare possem. itaque nunc Romae omnia negotia Lentuli procuro sustineo meumque officium, fidem, pietatem iis praesto. sed mehercule rursus jam abjectam compositionis spem non desperatissimam esse puto, quoniam Caesar est ea mente quam optare debemus. hac re mihi placet, si tibi videtur, te ad eum scribere et ab eo praesidium petere, ut petiisti a Pompeio me quidem adprobante temporibus Milonianis. praestabo, si Caesarem bene novi, eum prius tuae dignitatis quam suae utilitatis rationem habiturum.
[3] haec quam prudenter tibi scribam nescio, sed illud certe scio, me ab singulari amore ac benevolentia quaecumque scribo tibi scribere, quod te (ita incolumi Caesare moriar!) tanti facio ut paucos aeque ac te caros habeam. de hac re cum aliquid constitueris, velim mihi scribas. nam non mediocriter laboro ut utrique, ut vis, tuam benevolentiam praestare possis quam mehercule te praestaturum confido. fac valeas.
174C(9.[VIIc]) Scr. in itinere circ. Non. Mart
CAESAR OPPIO CORNELIO SAL.
49年三月九日頃、道中にて
カエサルよりオッピアノスおよびバルブス宛
[1] Gaudeo mehercule vos significare litteris quam valde probetis ea quae apud Corfinium sunt gesta. consilio vestro utar libenter et hoc libentius quod mea sponte facere constitueram ut quam lenissimum me praeberem et Pompeium darem operam ut reconciliarem. temptemus hoc modo si possimus omnium voluntates reciperare et diuturna victoria uti, quoniam reliqui crudelitate odium effugere non potuerunt neque victoriam diutius tenere praeter unum L. Sullam quem imitaturus non sum. haec nova sit ratio vincendi ut misericordia et liberalitate nos muniamus. id quem ad modum fieri possit non nulla mi in mentem veniunt et multa reperiri possunt. de his rebus rogo vos ut cogitationem suscipiatis.
[2] N. Magium, Pompei praefectum, deprehendi. scilicet meo instituto usus sum et eum statim missum feci. jam duo praefecti fabrum Pompei in meam potestatem venerunt et a me missi sunt. si volent grati esse, debebunt Pompeium hortari ut malit mihi esse amicus quam iis qui et illi et mihi semper fuerunt inimicissimi, quorum artificiis effectum est ut res publica in hunc statum perveniret.
176(9.[IX]) Scr. in Formiano xvi K Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年三月十七日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
[1] tris epistulas tuas accepi postridie Idus. erant autem iiii, iii, pridie Idus datae. igitur antiquissimae cuique primum respondebo. adsentio tibi, ut in Formiano potissimum commorer, etiam de supero mari, plaboque, ut antea ad te scripsi, ecquonam modo possim voluntate ejus nullam rei publicae partem attingere. quod laudas quia oblivisci me scripsi ante facta et delicta nostri amici, ego vero ita facio. quin ea ipsa, quae a te commemorantur, secus ab eo in me ipsum facta esse non memini. tanto plus apud me valere benefici gratiam quam injuriae dolorem volo. faciamus igitur, ut censes, colligamusque nos. Sophisteuo enim simul ut rus decurro atque in decursu theseis meas commentari non desino. sed sunt quaedam earum perdifficiles ad judicandum. de optimatibus sit sane ita ut vis; sed nosti illud 'Dionusios en Korinthoi.'
[2] Titini filius apud Caesarem est. quod autem quasi vereri videris ne mihi tua consilia displiceant, me vero nihil delectat aliud nisi consilium et litterae tuae. qua re fac, ut ostendis, ne destiteris ad me quicquid tibi in mentem venerit scribere. mihi nihil potest esse gratius. venio ad alteram nunc epistulam. recte non credis de numero militum; ipso dimidio plus scripsit Clodia. falsum etiam de corruptis navibus. quod consulem laudas, ego quoque animum laudo sed consilium reprehendo; dispersu enim illorum actio de pace sublata est quam quidem ego meditabar. itaque postea Demetri librum de concordia tibi remisi et Philotimo dedi. nec vero dubito quin exitiosum bellum impendeat cuius initium ducetur a fame. et me tamen doleo non interesse huic bello! in quo tanta vis sceleris futura est ut, cum parentis non alere nefarium sit, nostri principes antiquissimam et sanctissimam parentem, patriam, fame necandam putent. atque hoc non opinione timeo sed interfui sermonibus. omnis haec classis Alexandrea, Colchis, Tyro, Sidone, arado, Cypro, Pamphylia, Lycia, Rhodo, Chio, Byzantio, Lesbo, Zmyrna, Mileto, Coo ad intercludendos commeatus Italiae et ad occupandas frumentarias provincias comparatur. at quam veniet iratus! et iis quidem maxime qui eum maxime salvum volebant, quasi relictus ab iis quos reliquit. itaque mihi dubitanti quid me facere par sit, permagnum pondus affert benevolentia erga illum; qua dempta perire melius esset in patria quam patriam servando evertere. de septemtrione plane ita est. metuo ne vexetur Epirus; sed quem tu locum Graeciae non direptum iri putas? praedicat enim palam et militibus ostendit se largitione ipsa superiorem quam hunc fore. illud me praeclare admones, cum illum videro, ne nimis indigenter et ut cum gravitate potius loquar. plane sic faciendum. Arpinum, cum eum convenero, cogito, ne forte aut absim cum veniet aut cursem huc illuc via deterrima. Bibulum, ut scribis, audio venisse et redisse pridie Idus.
[3] Philotimum, ut ais in epistula tertia, exspectabas. at ille Idibus a me profectus est. eo serius ad tuam illam epistulam cui ego statim rescripseram redditae sunt meae litterae. de Domitio, ut scribis, ita opinor esse ut et in Cosano sit et consilium ejus ignoretur. iste omnium turpissimus et sordidissimus qui consularia comitia a praetore ait haberi posse est ille idem qui semper in re publica fuit. itaque nimirum hoc illud est quod Caesar scribit in ea epistula cuius exemplum ad te misi, se velle uti 'consilio' meo (age, esto; hoc commune est), 'gratia' (ineptum id quidem sed, puto, hoc simulat ad quasdam senatorum sententias), 'dignitate' (fortasse sententia consulari). illud extremum est, 'ope omnium rerum.' id ego suspicari coepi tum ex tuis litteris aut hoc ipsum esse aut non multo secus. nam permagni ejus interest rem ad interregnum non venire. id adsequitur, si per praetorem consules creantur. nos autem in libris habemus non modo consules a praetore sed ne praetores quidem creari jus esse idque factum esse numquam; consules eo non esse jus quod maius imperium a minore rogari non sit jus, praetores autem quod ita rogentur ut collegae consulibus sint quorum est maius imperium. aberit non longe quin hoc a me decerni velit neque sit contentus Galba, Scaevola, Cassio, Antonio, tote moi chanoi eureia chthon.
[4] sed quanta tempestas impendeat vides. qui transierint senatores scribam ad te cum certum habebo. de re frumentaria recte intellegis quae nullo modo administrari sine vectigalibus potest; nec sine causa et eos qui circum illum sunt omnia postulantis et bellum nefarium times. Trebatium nostrum, etsi, ut scribis, nihil bene sperat, tamen videre sane velim. quem fac horteris ut properet; opportune enim ad me ante adventum Caesaris venerit. de Lanuvino, statim ut audivi Phameam mortuum, optavi, si modo esset futura res publica, ut id aliquis emeret meorum neque tamen de te qui maxime meus es cogitavi. sciebam enim te 'quoto anno' et 'quantum in solo' solere quaerere neque solum Romae sed etiam Deli tuum diagramma videram. verum tamen ego illud, quamquam est bellum, minoris aestimo quam aestimabatur Marcellino consule, cum ego istos hortulos propter domum antiquam quam tum habebam jucundiores mihi fore putabam et minore impensa quam si Tusculanum refecissem. volui HS Q. Egi per † predum ille daret tanti cum† haberet venale. noluit. sed nunc omnia ista jacere puto propter nummorum caritatem. mihi quidem erit aptissimum vel nobis potius si tu emeris; sed ejus dementias cave contemnas. valde est venustum. quamquam mihi ista omnia jam addicta vastitati videntur.
respondi epistulis tribus sed exspecto alias; nam me adhuc tuae litterae sustentarunt. D. Liberalibus.
177(9.[X]) Scr. in Formiano xvi K Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年三月十八日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Tris epistulas tuas accepi postridie Idus. erant autem iiii, iii, pridie Idus datae. igitur antiquissimae cuique primum respondebo. adsentio tibi, ut in Formiano potissimum commorer, etiam de supero mari, † plaboque† , ut antea ad te scripsi, ecquonam modo possim voluntate ejus nullam rei publicae partem attingere. quod laudas quia oblivisci me scripsi ante facta et delicta nostri amici, ego vero ita facio. quin ea ipsa, quae a te commemorantur, secus ab eo in me ipsum facta esse non memini. tanto plus apud me valere benefici gratiam quam injuriae dolorem volo. faciamus igitur, ut censes, colligamusque nos. Sophisteuo enim simul ut rus decurro atque in decursu theseis meas commentari non desino. sed sunt quaedam earum perdifficiles ad judicandum. de optimatibus sit sane ita ut vis; sed nosti illud 'Dionusios en Korinthoi.'
[2] Titini filius apud Caesarem est. quod autem quasi vereri videris ne mihi tua consilia displiceant, me vero nihil delectat aliud nisi consilium et litterae tuae. qua re fac, ut ostendis, ne destiteris ad me quicquid tibi in mentem venerit scribere. mihi nihil potest esse gratius. venio ad alteram nunc epistulam. recte non credis de numero militum; ipso dimidio plus scripsit Clodia. falsum etiam de corruptis navibus. quod consulem laudas, ego quoque animum laudo sed consilium reprehendo; dispersu enim illorum actio de pace sublata est quam quidem ego meditabar. itaque postea Demetri librum de concordia tibi remisi et Philotimo dedi. nec vero dubito quin exitiosum bellum impendeat cuius initium ducetur a fame. et me tamen doleo non interesse huic bello! in quo tanta vis sceleris futura est ut, cum parentis non alere nefarium sit, nostri principes antiquissimam et sanctissimam parentem, patriam, fame necandam putent. atque hoc non opinione timeo sed interfui sermonibus. omnis haec classis Alexandrea, Colchis, Tyro, Sidone, arado, Cypro, Pamphylia, Lycia, Rhodo, Chio, Byzantio, Lesbo, Zmyrna, Mileto, Coo ad intercludendos commeatus Italiae et ad occupandas frumentarias provincias comparatur. at quam veniet iratus! et iis quidem maxime qui eum maxime salvum volebant, quasi relictus ab iis quos reliquit. itaque mihi dubitanti quid me facere par sit, permagnum pondus affert benevolentia erga illum; qua dempta perire melius esset in patria quam patriam servando evertere. de septemtrione plane ita est. metuo ne vexetur Epirus; sed quem tu locum Graeciae non direptum iri putas? praedicat enim palam et militibus ostendit se largitione ipsa superiorem quam hunc fore. illud me praeclare admones, cum illum videro, ne nimis indigenter et ut cum gravitate potius loquar. plane sic faciendum. Arpinum, cum eum convenero, cogito, ne forte aut absim cum veniet aut cursem huc illuc via deterrima. Bibulum, ut scribis, audio venisse et redisse pridie Idus.
[3] Philotimum, ut ais in epistula tertia, exspectabas. at ille Idibus a me profectus est. eo serius ad tuam illam epistulam cui ego statim rescripseram redditae sunt meae litterae. de Domitio, ut scribis, ita opinor esse ut et in Cosano sit et consilium ejus ignoretur. iste omnium turpissimus et sordidissimus qui consularia comitia a praetore ait haberi posse est ille idem qui semper in re publica fuit. itaque nimirum hoc illud est quod Caesar scribit in ea epistula cuius exemplum ad te misi, se velle uti 'consilio' meo (age, esto; hoc commune est), 'gratia' (ineptum id quidem sed, puto, hoc simulat ad quasdam senatorum sententias), 'dignitate' (fortasse sententia consulari). illud extremum est, 'ope omnium rerum.' id ego suspicari coepi tum ex tuis litteris aut hoc ipsum esse aut non multo secus. nam permagni ejus interest rem ad interregnum non venire. id adsequitur, si per praetorem consules creantur. nos autem in libris habemus non modo consules a praetore sed ne praetores quidem creari jus esse idque factum esse numquam; consules eo non esse jus quod maius imperium a minore rogari non sit jus, praetores autem quod ita rogentur ut collegae consulibus sint quorum est maius imperium. aberit non longe quin hoc a me decerni velit neque sit contentus Galba, Scaevola, Cassio, Antonio, tote moi chanoi eureia chthon.
[4] sed quanta tempestas impendeat vides. qui transierint senatores scribam ad te cum certum habebo. de re frumentaria recte intellegis quae nullo modo administrari sine vectigalibus potest; nec sine causa et eos qui circum illum sunt omnia postulantis et bellum nefarium times. Trebatium nostrum, etsi, ut scribis, nihil bene sperat, tamen videre sane velim. quem fac horteris ut properet; opportune enim ad me ante adventum Caesaris venerit. de Lanuvino, statim ut audivi Phameam mortuum, optavi, si modo esset futura res publica, ut id aliquis emeret meorum neque tamen de te qui maxime meus es cogitavi. sciebam enim te 'quoto anno' et 'quantum in solo' solere quaerere neque solum Romae sed etiam Deli tuum diagramma videram. verum tamen ego illud, quamquam est bellum, minoris aestimo quam aestimabatur Marcellino consule, cum ego istos hortulos propter domum antiquam quam tum habebam jucundiores mihi fore putabam et minore impensa quam si Tusculanum refecissem. volui HS Q. Egi per † predum ille daret tanti cum† haberet venale. noluit. sed nunc omnia ista jacere puto propter nummorum caritatem. mihi quidem erit aptissimum vel nobis potius si tu emeris; sed ejus dementias cave contemnas. valde est venustum. quamquam mihi ista omnia jam addicta vastitati videntur.
respondi epistulis tribus sed exspecto alias; nam me adhuc tuae litterae sustentarunt. D. Liberalibus.
178(9.[XI]) Scr. in Formiano xiii K. Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
[1] Lentulum nostrum scis Puteolis esse? quod cum e viatore quodam esset auditum qui se diceret eum in Appia, cum is paulum lecticam aperuisset, cognosse, etsi vix veri simile (est), misi tamen Puteolos pueros qui pervestigarent et ad eum litteras. inventus est vix in hortis suis (se occultans litterasque mihi remisit mirifice gratias agens Caesari; de suo autem consilio C. Caesio mandata ad me dedisse. Eum ego hodie exspectabam, id est xiii K. Aprilis.
[2] venit etiam ad me Matius Quinquatribus, homo mehercule, ut mihi visus est, temperatus et prudens; existimatus quidem est semper auctor oti. quam ille hoc non probare mihi quidem visus est, quam illam nekuian, ut tu appellas, timere! huic ego in multo sermone epistulam ad me Caesaris ostendi, eam cuius exemplum ad te antea misi, rogavique ut interpretaretur quid esset quod ille scriberet 'consilio meo se uti velle, gratia, dignitate, ope rerum omnium.' respondit se non dubitare quin et opem et gratiam meam ille ad pacificationem quaereret. Utinam aliquod in hac miseria rei publicae politikon opus efficere et navare mihi liceat! Matius quidem et illum in ea sententia esse confidebat et se auctorem fore pollicebatur. pridie autem apud me Crassipes fuerat qui se pridie Non. Martias Brundisio profectum atque ibi Pompeium reliquisse dicebat, quod etiam qui viii Idus illinc profecti erant nuntiabant; illa vero omnes in quibus etiam Crassipes qui (pro) prudentia potuit attendere, sermones minacis, inimicos optimatium, municipiorum hostis, meras proscriptiones, meros Sullas; quae Lucceium loqui, quae totam Graeciam, quae vero Theophanem!
[4] et tamen omnis spes salutis in illis est et ego excubo animo nec partem ullam capio quietis et, ut has pestis effugiam, cum dissimillimis nostri esse cupio! quid enim tu illic Scipionem, quid Faustum, quid Libonem praetermissurum sceleris putas quorum creditores convenire dicuntur? quid eos autem, cum vicerint, in civis effecturos? quam vero mikropsuchian Gnaei nostri esse? nuntiant Aegyptum et Arabiam eudaimona et Mesopotamian cogitare, jam Hispaniam abjecisse. monstra narrant; quae falsa esse possunt sed certe et haec perdita sunt et illa non salutaria. tuas litteras jam desidero. post fugam nostram numquam jam tantum earum intervallum fuit. misi ad te exemplum litterarum mearum ad Caesarem quibus me aliquid profecturum puto.
187(9.[XVIII]) Scr. Arpini v K Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
[1] Utrumque ex tuo consilio; nam et oratio fuit ea nostra ut bene potius ille de nobis existimaret quam gratias ageret, et in eo mansimus, ne ad urbem. illa fefellerunt facilem quod putaramus; nihil vidi minus. damnari se nostro judicio, tardiores fore reliquos, si nos non venerimus, dicere. ego dissimilem illorum esse causam. Cum multa, 'veni igitur et age de pace.' 'meone ' inquam 'arbitratu?' 'an tibi' inquit 'ego praescribam?' 'sic' inquam 'agam, senatui non placere in Hispanias iri nec exercitus in Graeciam transportari, multaque , inquam 'de Gnaeo deplorabo.' tum ille, 'ego vero ista dici nolo.' 'ita putabam , inquam; 'sed ego eo nolo adesse quod aut sic mihi dicendum est multaque quae nullo modo possem silere si adessem aut non veniendum.' summa fuit, ut ille quasi exitum quaerens, 'ut deliberarem.' non fuit negandum. ita discessimus. credo igitur hunc me non amare. at ego me amavi, quod mihi jam pridem usu non venit.
[2] reliqua, o di! qui comitatus, quae, ut tu soles dicere, nekuia! in qua erat heros Celer. O rem perditam! O copias desperatas! quid quod Servi filius, quod Titini in iis castris fuerunt quibus Pompeius circumsederetur! sex legiones; multum vigilat, audet. nullum video finem mali. nunc certe promenda tibi sunt consilia. hoc fuerat extremum.
[3] illa tamen katakleis illius est odiosa quam paene praeterii, si sibi consiliis nostris uti non liceret, usurum quorum posset ad omniaque esse descensurum. 'vidisti igitur virum, ut scripseras? ingemuisti?' certe. 'cedo reliqua.' quid? continuo ipse in Pedi Norbanum, ego Arpinum; inde--exspecto equidem lalageusan illam tuam. 'tu malim' inquies 'actum ne agas.' etiam illum ipsum quem sequimur multa fefellerunt
[4] sed ego tuas litteras exspecto. nihil est enim jam ut antea 'videamus hoc quorsum evadat.' extremum fuit de congressu nostro; quo quidem non dubito quin istum offenderim. eo maturius agendum est. amabo te, epistulam et politiken! valde tuas litteras nunc exspecto.
190(10.[I]) Scr. in Laterio Quinti fratris iii Non. Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
前四九年四月三日、ラテリウムの弟クイントゥス宅
キケロよりアッティクスへ
[1] iii Nonas cum in Laterium fratris venissem, accepi litteras (tuas) et paulum respiravi, quod post has ruinas mihi non acciderat.
ラテリウムの弟のところに着いたあとに君の手紙を受け取り、それを読んで、この破滅が始まって以来初めて、少しは息を吹き返した。
per enim magni(permagni重要) aestimo tibi firmitudinem animi nostri et factum nostrum probari.
それというのも、君が私の決心の固さと私の行動とをよしとしてくれていることは、私にとって最も重要なことだからだ。
Sexto enim nostro quod scribis probari, ita laetor ut me quasi patris ejus, cui semper uni plurimum tribui(尊敬する), judicio comprobari putem.
私たちの友人のSex.ペドゥカエウスもこれに賛同してくれているそうだが、これは、私が常にこの上ない敬意を払ってきた彼の父君にも私の行動をよしとする判断をいただいたかのように思えてうれしい。
qui mihi, quod saepe soleo recordari, dixit olim Nonis illis Decembribus, cum ego 'Sexte, quidnam ergo?'
しばしば思い出されることだが、セクストゥスの父君は、あの十二月五日の日に、私が「セクストゥスよ、この先どうなるのでしょう」と尋ねた時、次のような言葉で答えてくれた。
μή μάν᾽ inquit ille ἀσπουδί(抗わず) γε καί ἀκλειῶς,
ἀλλά μέγα ῥέξας τι καί ἐσσομένοισι(後世) πύθεσθαι.
抗うことなくはなく、不名誉のままでは決してなく、後世に名を残す何事かをやり遂げて
eius igitur mihi vivit auctoritas et simillimus ejus filius eodem est apud me pondere quo fuit ille.
だから、彼の父君は私にとっていまでも重要な存在であり、父君によく似た息子も私にとっては父君と同様の重みがある。
quem salvere velim jubeas(よろしくと伝える) plurimum.
彼にはくれぐれもよろしく伝えてほしい。
[2] Tu tuum consilium etsi non in longincum tempus differs(遅らせる)
君は提案を出すのを少しばかり先送りすると言っている
(jam enim illum emptum pacificatorem perorasse(弁論を終える) puto, jam actum aliquid esse in consessu senatorum; senatum enim non puto),
私の予想では、あの買収された平和主義者(ウォルカキウス)はもう演説を終え、元老院、というよりは元老院議員の集まりで、すでに何らかの決議がなされた頃だろう――。
tamen suspensum (animum) meum detines, sed eo minus quod non dubito quid nobis agendum putes;
君はそうすることによって私の計画も未定のままにしているわけだが、私がなすべきことについて君がどう考えているかは明らかなので、これはそれほど重要ではない。
qui enim Flavio legionem et Siciliam dari scribas et id jam fieri,
シチリアと一個軍団がフラウィウスに与えられることになっており、それはすでに実現していると君は書いているが、
quae tu scelera partim parari jam et cogitari, partim ex tempore futura censes?
いったいいかなる悪事が、あるいはすでに準備、計画されており、あるいは状況が整った折には遂行されると君は考えているのか。
ego vero Solonis, popularis(同国人) tui (ut puto, jam etiam mei), legem neglegam, qui capite sanxit(罰する) si qui in seditione non alterius utrius partis fuisset,
君の同胞であり、すでに私の同胞と言ってもいい賢者ソロンの「内乱の際にどちらの側にも属さない者は死刑に処す」という法律は無視することにして、
et nisi si tu aliter censes, et hinc abero et illim(illinc).
もし君が反対でないならば、こちらの陣営にもあちらの陣営にも加わらないつもりだ。
sed alterum mihi est certius, nec praeripiam(先走りする) tamen.
ただし、カエサル側に加わらないことはより明確だ。でも、話を先取りするのはやめよう。
exspectabo tuum consilium et eas litteras, nisi alias jam dedisti, quas scripsi ut Cephalioni dares.
君からの提案を待っている。また、もうすでに別の手紙を出したのでないのなら、私の奴隷(ケパリオ)に渡してくれるようお願いした手紙も待っている。
[3] Quod scribis, non quo alicunde audieris, sed te ipsum putare me attractum iri, si de pace agatur,
どこかから聞いた話ではなく、君自身の考えとして、和平交渉が行われた場合には私も引き込まれるだろうと君は言っているが、
mihi omnino non venit in mentem quae possit actio esse de pace,
私としては、そもそも和平交渉がありうることなど、まったく考えられない。
cum illi certissimum sit, si possit, exspoliare(奪う) exercitu et provincia Pompeium;
なにせカエサルは、何とかしてポンペイウスから軍隊と属州を奪い取ることを固く決めているんだから。
nisi forte iste nummarius ei potest persuadere ut, dum oratores eant redeant, quiescat.
それとも、両陣営の間を使者が行き来する間、カエサルにおとなしくしているように、あの金で動く男(ウォルカキウス)が説得できるとでもいうのか。
nihil video quod sperem aut quod jam putem fieri posse.
私には、何か希望を抱いたり、いまの考えが実現可能だとする理由は見出せない。
sed tamen hominis hoc ipsum probi(正直者) est?
そもそも、こんな事は誠実な人間のすべきことだろうか。
magnum et τῶν πολιτικώτατον σκεμμάτων(政治的問題), veniendumne sit in consilium(会議) tyranni si is aliqua de re bona deliberaturus sit.
もし暴君が公益について決定しようとしているなら、暴君の会議に参加すべきか否かは、重大かつ極めて政治的な問題だ。
qua re si quid ejus modi evenerit ut arcessamur
だから、もし私が呼び出されるようなことがあるなら
(quod equidem non credo: quid enim essem de pace dicturus dixi, ipse valde repudiavit),
(もっとも、そのようなことはないと思う。私は和平についての考えを彼に言ったが、彼はきっぱり拒否したのだ。)
sed tamen si quid acciderit, quid censeas mihi faciendum utique(ぜひ) scribito.
しかし、もしそのような事になったら、私がどうすべきとお考えか、書いてほしい。
nihil enim mihi adhuc accidit quod maioris consili esset.
これまで私に起きたことで、これほど慎重な検討を要したことはない。
Trebati, boni viri et civis, verbis te gaudeo delectatum,
トレバティウスは善良な人物、善良な市民だが、彼の言ったことがお気に召したと聞いて、うれしく思っている。
tuaque ista crebra ἐκφώνησις 'ὑπέρευ' me sola adhuc delectavit.
君が繰り返し「最高だ」と言っているのが、これまでになくうれしく思えた。
Litteras tuas vehementer exspecto; quas quidem credo jam datas esse.
君からの手紙を首を長くして待っているが、すでに発送されたものと思う。
195(10.[IV]) Scr. in Arcano vii Id. Apr. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年四月十四日、クマエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Cum quod scriberem plane nihil haberem, haec autem reliqua essent quae scire cuperem, profectusne esset, quo in statu urbem reliquisset, in ipsa Italia quem cuique regioni aut negotio praefecisset, ecqui essent ad Pompeium et ad consules ex senatus consulto de pace legati, ut igitur haec scirem dedita opera has ad te litteras misi. feceris igitur commode mihique gratum si me de his rebus et si quid erit aliud quod scire opus sit feceris certiorem. ego in Arcano opperior dum ista cognosco.
199(10.[VIII]) Scr. in Cumano vi Non. Mai. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年五月二日、クマエ
キケロよりアッティクスへ
[1] et res ipsa monebat et tu ostenderas et ego videbam de iis rebus quas intercipi periculosum esset finem inter nos scribendi fieri tempus esse. sed cum ad me saepe mea Tullia scribat orans ut quid in Hispania geratur exspectem et semper adscribat idem videri tibi idque ipse etiam ex tuis litteris intellexerim, non puto esse alienum me ad te quid de ea re sentiam scribere.
[2] consilium istud tunc esset prudens, ut mihi videtur, si nostras rationes ad Hispaniensem casum accommodaturi essemus; quod fieri . . . necesse est enim aut, id quod maxime velim, pelli istum ab Hispania aut trahi id bellum aut istum, ut confidere videtur, apprehendere Hispanias. si pelletur, quam gratus aut quam honestus tum erit ad Pompeium noster adventus, cum ipsum Curionem ad eum transiturum putem? sin trahitur bellum, quid exspectem aut quam diu? relinquitur ut, si vincimur in Hispania, quiescamus. id ego contra puto. istum enim victorem magis relinquendum puto quam victum et dubitantem magis quam fidentem suis rebus. nam caedem video si vicerit et impetum in privatorum pecunias et exsulum reditum et tabulas novas et turpissimorum honores et regnum non modo Romano homini sed ne Persae quidem cuiquam tolerabile.
[3] Tacita esse poterit indignitas nostra? pati poterunt oculi me cum Gabinio sententiam dicere, et quidem illum rogari prius? praesto esse clientem tuum Cloelium, C. Atei Plaguleium, ceteros? sed cur inimicos colligo, qui meos necessarios a me defensos nec videre in curia sine dolore nec versari inter eos sine dedecore potero? quid si ne id quidem est exploratum fore ut mihi liceat? scribunt enim ad me amici ejus me illi nullo modo satis fecisse quod in senatum non venerim. tamenne dubitemus an ei nos etiam cum periculo venditemus, quicum conjuncti ne cum praemio quidem voluimus esse?
[4] deinde hoc vide, non esse judicium de tota contentione in Hispaniis, nisi forte iis amissis arma Pompeium abjecturum putas, cuius omne consilium Themistocleum est. existimat enim qui mare teneat eum necesse (esse rerum potiri. itaque numquam id egit ut Hispaniae per se tenerentur, navalis apparatus ei semper antiquissima cura fuit. navigabit igitur, cum erit tempus, maximis classibus et ad Italiam accedet. in qua nos sedentes quid erimus? nam medios esse jam non licebit. classibus adversabimur igitur? quod maius scelus aut tantum denique? quid turpius? † anuival dehic† in absentis solus tuli scelus, ejusdem cum Pompeio et cum reliquis principibus non feram? quod si jam misso officio periculi ratio habenda est, ab illis est periculum si peccaro, ab hoc si recte fecero, nec ullum in his malis consilium periculo vacuum inveniri potest, ut non sit dubium quin turpiter facere cum periculo fugiamus, quod fugeremus etiam cum salute. † non simul cum Pompeio mare transierimus. omnino (non) potuimus† . exstat ratio dierum. sed tamen (fateamur enim quod est) ne condimus quidem ut possimus. fefellit ea me res quae fortasse non debuit, sed fefellit. pacem putavi fore. quae si esset iratum mihi Caesarem esse, cum idem amicus esset Pompeio, nolui. senseram enim quam idem essent. hoc verens in hanc tarditatem incidi. sed adsequor omnia si propero, si cunctor amitto.
[6] et tamen, mi Attice, auguria quoque me incitant quadam spe non dubia nec haec collegi nostri ab atto sed illa Platonis de tyrannis. nullo enim modo posse video stare istum diutius quin ipse per se etiam languentibus nobis concidat, quippe qui florentissimus ac novus vi, vii diebus ipsi illi egenti ac perditae multitudini in odium acerbissimum venerit, qui duarum rerum simulationem tam cito amiserit, mansuetudinis in Metello, divitiarum in aerario. jam quibus utatur vel sociis vel ministris? ii provincias, ii rem publicam regent quorum nemo duo menses potuit patrimonium suum gubernare?
[7] non sunt omnia colligenda quae tu acutissime perspicis, sed tamen ea pone ante oculos; jam intelleges id regnum vix semenstre esse posse. quod si me fefellerit, feram, sicut multi clarissimi homines in re publica excellentes tulerunt, nisi forte me Sardanapalli vicem [in suo lectulo] mori malle censueris quam (in) exsilio Themistocleo. qui cum fuisset, ut ait Thucydides, ton men paronton di' elachistes boules kratistos gnomon, ton de mellonton es pleiston tou genesomenou aristos eikastes, tamen incidit in eos casus quos vitasset si eum nihil fefellisset. etsi is erat ut ait idem, qui to ameinon kai to cheiron en toi aphanei eti heora malista, tamen non vidit nec quo modo Lacedaemoniorum nec quo modo suorum civium invidiam effugeret nec quid Artaxerxi polliceretur. non fuisset illa nox tam acerba Africano sapientissimo viro, non tam dirus ille dies Sullanus callidissimo viro C. Mario, si nihil utrumque eorum fefellisset. nos tamen hoc confirmamus illo augurio quo diximus, nec nos fallit nec aliter accidet. corruat iste necesse est aut per adversarios aut ipse per se qui quidem sibi est adversarius unus acerrimus. id spero vivis nobis fore; quamquam tempus est nos de illa perpetua jam, non de hac exigua vita cogitare. sin quid acciderit maturius, haud sane mea multum interfuerit utrum factum [fiat] videam an futurum esse multo ante viderim. quae cum ita sint, non est committendum ut iis paream quos contra me senatus, ne quid res publica detrimenti acciperet, armavit
[9] tibi sunt omnia commendata, quae commendationis meae pro tuo in nos amore non indigent. nec hercule ego quidem reperio quid scribam; sedeo enim ploudokon. etsi nihil umquam tam fuit scribendum quam nihil mihi umquam ex plurimis tuis jucunditatibus gratius accidisse quam quod meam Tulliam suavissime diligentissimeque coluisti. valde eo ipsa delectata est, ego autem non minus. cuius quidem virtus mirifica. quo modo illa fert publicam cladem, quo modo domesticas tricas! quantus autem animus in discessu nostro! est storge, est summa suntexis. tamen nos recte facere et bene audire vult.
[10] sed hac super re (ne ni)mis, ne meam ipse sumpatheian jam evocem. tu si quid de Hispaniis certius et si quid aliud, dum adsumus, scribes, et ego fortasse discedens dabo ad te aliquid eo etiam magis quod Tullia te non putabat hoc tempore ex Italia. Cum Antonio item est agendum ut cum Curione Melitae me velle esse, huic civili bello nolle interesse. eo velim tam facili uti posse et tam bono in me quam Curione. is ad Misenum vi Nonas venturus aicebatur, id est hodie. sed praemisit mihi odiosas litteras hoc exemplo:
201(10.[X]) Scr. in Cumano v Non. Mai. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年五月三日、クマエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Me caecum qui haec ante non viderim! misi ad te epistulam Antoni. ei cum ego saepissime scripsissem nihil me contra Caesaris rationes cogitare, meminisse me generi mei, meminisse amicitiae, potuisse, si aliter sentirem, esse cum Pompeio, me autem, quia cum lictoribus invitus cursarem, abesse velle nec id ipsum certum etiam nunc habere, vide quam ad haec parainetikos:
[2] tuum consilium quam verum est. nam qui se medium esse vult in patria manet, qui proficiscitur aliquid de altera utra parte judicare videtur. sed ego is non sum qui statuere debeam jure quis proficiscatur necne; partis mihi Caesar has imposuit ne quem omnino discedere ex Italia paterer. qua re parvi refert me probare cogitationem tuam si nihil tamen tibi remittere possum. ad Caesarem mittas censeo et ab eo hoc petas. non dubito quin impetraturus sis, cum praesertim te amicitiae nostrae rationem habiturum esse pollicearis.
[3] habes skutalen Lakoniken. omnino excipiam hominem. erat autem v Nonas venturus vesperi, id est hodie. cras igitur ad me fortasse veniet. temptabo, † audeam† nihil properare; missurum ad Caesarem. clam agam, cum paucissimis alicubi occultabor, † carti† hinc istis invitissimis evolabo, atque utinam ad Curionem! Sunes ho toi lego Magnus dolor accessit. efficietur aliquid dignum nobis.
[4] Dusouria tua mihi valde molesta. medere amabo dum est arche. de Massiliensibus gratae tuae mihi litterae. quaeso ut sciam quicquid audieris. Ocellam cuperem, si possem palam, quod a Curione effeceram. hic ego Servium exspecto; rogor enim ab ejus uxore et filio et puto opus esse.
[5] hic tamen Cytherida secum lectica aperta portat, alteram uxorem. septem praeterea conjunctae lecticae amicarum sunt (an) amicorum. vide quam turpi leto pereamus et dubita, si potes, quin ille, seu victus seu victor redierit, caedem facturus sit. ego vero vel luntriculo, si navis non erit, eripiam me ex istorum parricidio. sed plura scribam cum illum convenero.
[6] juvenem nostrum non possum non amare sed ab eo nos non amari plane intellego. nihil ego vidi tam anethopoieton, tam aversum a suis, tam nescio quid cogitans. O vim incredibilem molestiarum! sed erit curae et est ut regatur. mirum est enim ingenium, ethous epimeleteon.
210(10.[XVIII]) Scr. in Cumano xiv aut xiii K. Jun. an. 49
CICERO ATTICO SAL.
四九年五月十九日、クーマエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Tullia mea peperit xiiii K. Jun. puerum ἑπταμηνιαῖον.
quod εὐτόκησεν gaudeo; quod quidem est natum perimbecillum(非常に弱い) est.
五月十九日に娘のトゥッリアが妊娠七ヵ月で男の子を産んだ。安産だったことは喜んでいるが、子供は非常に未熟児だ。
me mirificae tranquillitates adhuc tenuerunt atque maiori impedimento fuerunt quam custodiae quibus asservor.
私はいままで異常なまでの凪(なぎ)に引きとめられており、私のまわりにめぐらされている監視の目以上の障害となっている。
nam illa Hortensiana omnia † fuere infantia ita fiet† homo nequissimus a Salvio liberto depravatus est.
これまでのホルテンシウスの言葉はすべておためごかしだった。このことはいずれ明らかになるだろう。あの餓鬼は、解放奴隷のサルウィウスに惑わされたのだ。
itaque posthac non scribam ad te quid facturus sim sed quid fecerim; omnes enim Κωρυκαῖοι videntur subauscultare quae loquor.
だから、今後は私がこれから何をしようとしているか書くのはやめ、すでにやったことについてのみ書こう。ここいらのすべての「コリュコス人(=スパイ)」が私の話に耳をそばだてているようだ。
[2] tu tamen si quid de Hispaniis sive quid aliud perge(続ける), quaeso, scribere nec meas litteras exspectaris, nisi cum quo opto pervenerimus aut si quid ex cursu.
君の方からはスペインやその他のことについて、いままでどおり連絡をくれるよう、お願いする。私からは、私が望んでいる土地へ到着するまで手紙は期待しないでほしい。あるいは、途中で何か書くかもしれないが。
sed hoc quoque timide scribo; ita omnia tarda adhuc et spissa. Ut male posuimus initia sic cetera sequuntur.
しかし、このことを書くのにさえびくびくしている。これまでのところ、すべてが遅々として、思いどおりには進んでいない。出だしからして悪く、その後も失敗ばかり続いている。
[3] Formias nunc sequimur; eodem nos fortasse Furiae persequentur.
いまはフォルミアェに行くところだ。そこにも同じエリニュエスたちがついてくるかもしれない。
ex Balbi autem sermone quem tecum habuit, non probamus de Melita. dubitas igitur quin nos in hostium numero habeat?
バルブスが君に話したことからすると、マルタ島へ行く案はだめなようだ。カエサルが私を敵の一人に数えていると君は思わないのかね。
scripsi equidem Balbo te ad me et de benevolentia scripsisse et de suspicione.egi gratias; de altero ei me purgavi. ecquem tu hominem infeliciorem?
バルブスの私に対する好意と疑念について君から聞いたことを彼に書いて、彼の好意には感謝を述べ、もう一つの方については申し開きをしておいた。君は私以上に不幸な人間を知っているか。
[3] non loquor plura, ne te quoque excruciem. ipse conficior venisse tempus cum jam nec fortiter nec prudenter quicquam facere possim.
しかし、君までも苦しませないよう、これ以上書くのはやめよう。私自身は、もはやいかなる果敢な行為も賢明な行為も不可能な時がやって来たのだという思いに打ちのめされている。
217(11.[VI]) Scr. Brundisi iv K. Dec. an. 48
CICERO ATTICO SALVTEM DICIT.
四八年十一月二十七日、ブルンディシウム
マルクス・キケロよりアッティクスへ
[1] sollicitum esse te cum de tuis communibusque fortunis tum maxime de me ac de dolore meo sentio. qui quidem meus dolor non modo non minuitur cum socium sibi adjungit dolorem tuum sed etiam augetur. omnino pro tua prudentia sentis qua consolatione levari maxime possim. probas enim meum consilium negasque mihi quicquam tali tempore potius faciendum fuisse. addis etiam (quod etsi mihi levius est quam tuum judicium, tamen non est leve ceteris quoque, id est qui pondus habeant, factum nostrum probari. id si ita putarem, levius dolerem.
[2] 'crede' inquis 'mihi.' credo equidem sed scio quam cupias minui dolorem meum. me discessisse ab armis numquam paenituit. tanta erat in illis crudelitas, tanta cum barbaris gentibus conjunctio ut non nominatim sed generatim proscriptio esset informata, ut jam omnium judicio constitutum esset omnium vestrum bona praedam esse illius victoriae. 'vestrum' plane dico; numquam enim de te ipso nisi crudelissime cogitatum est. qua re voluntatis me meae numquam paenitebit, consili paenitet. in oppido aliquo mallem resedisse quoad accerserer; minus sermonis subissem, minus accepissem doloris, ipsum hoc me non angeret. Brundisi jacere in omnis partis est molestum. propius accedere, ut suades, quo modo sine lictoribus quos populus dedit possum? qui mihi incolumi adimi non possunt. quos ego non paulisper cum bacillis in turbam conjeci ad oppidum accedens ne quis impetus militum fieret. recipio tempore me domo te nunc.
[3] ad Oppium (et Balbum scripsi) [et] quonam iis placeret modo propius accedere ut hac de re considerarent. credo fore auctores. sic enim recipiunt, Caesari non modo de conservanda sed etiam de augenda mea dignitate curae fore, meque hortantur ut magno animo sim, ut omnia summa sperem. ea spondent, confirmant. quae quidem mihi exploratiora essent, si remansissem. sed ingero praeterita; vide, quaeso, igitur ea quae restant et explora cum istis et, si putabis opus esse et si istis placebit, quo magis factum nostrum Caesar probet quasi de suorum sententia factum, adhibeantur Trebonius, Pansa, si qui alii, scribantque ad Caesarem me quicquid fecerim de sua sententia fecisse.
[4] Tulliae meae morbus et imbecillitas corporis me exanimat. quam tibi intellego magnae curae esse, quod est mihi gratissimum.
[5] de Pompei exitu mihi dubium numquam fuit. tanta enim desperatio rerum ejus omnium regum et populorum animos occuparat ut quocumque venisset hoc putarem futurum. non possum ejus casum non dolere; hominem enim integrum et castum et gravem cognovi.
[6] de Fannio consoler te? perniciosa loquebatur de mansione tua. L. vero Lentulus Hortensi domum sibi et Caesaris hortos et Baias desponderat. omnino haec eodem modo ex hac parte fiunt, nisi quod illud erat infinitum. omnes enim qui in Italia manserant hostium numero habebantur. sed velim haec aliquando solutiore animo.
Quintum fratrem audio profectum in Asiam ut deprecaretur. de filio nihil audivi; sed quaere ex Diochare Caesaris liberto quem ego non vidi, qui istas Alexandrea litteras attulit. is dicitur vidisse Quintum euntem an jam in Asia. tuas litteras prout res postulat exspecto. quas velim cures quam primum ad me perferendas. iiii K. Decembr.
224(11.[XIII]) Scr. Brundisi circ. med. m. Mart. an.47
CICERO ATTICO SAL.
四七年三月中頃(?)、ブルンディシウム
キケロよりアッティクスへ
[1] A Murenae liberto(解放奴隷) nihil adhuc acceperam litterarum.
ムレナの解放奴隷からは、まだ何の手紙も受け取っていない。
P. Siser reddiderat(配達) eas quibus rescribo.
いま返事を書いている手紙は、プブリウス・シセルが届けてくれた。
de Servi patris litteris quod scribis, item in Syriam venisse quod ais esse qui(人がいる) nuntient, ne id quidem verum est.
君はセルウィウス(スルピキウス・ルフス)の父親の手紙について書いて、その父親がシリアに到着したと報告するものがいると君は言っているが、これは本当ではない。
quod certiorem te vis fieri quo quisque in me animo sit aut fuerit eorum qui huc venerunt, neminem alieno(嫌って) intellexi.
こちらに来た人々が私に対してどのような態度を取っているか、あるいは取ったかについて知りたいとのことだが、私の気づいたかぎりでは、特に敵対的な者はいない。
sed quantum id mea intersit existimare te posse certo scio.
しかし、それが私にとってどれだけの意味があるかについては、君にも推測できるものと思う。
mihi cum omnia sint intolerabilia ad dolorem,
いまの状況はすべて耐えがたく腹立たしいばかりだが、
tum maxime quod in eam causam venisse me video ut sola utilia mihi esse videantur quae semper nolui.
最も耐えがたいのは、私にとっての救いの道は私が常に避けようとしてきたことのうちにしかないという状況に至っていることが分かってきたことだ。
P. Lentulum patrem Rhodi esse aiunt, Alexandreae filium,
プブリウス・レントゥルスの父親の方はロドス島に、息子の方はアレクサンドリアにいると伝えられている。
Rhodoque Alexandream C. Cassium profectum esse constat.
ガイウス・カッシウスがロドス島からアレクサンドリアに向かったことについては、皆の報告が一致している。
[2] Quintus mihi per litteras satis facit multo asperioribus verbis quam cum gravissime accusabat.
クィントゥスは、手紙を通して、かつて私を最も激しく非難した時よりもはるかに辛辣な言葉で言い訳している。
ait enim se ex litteris tuis intellegere tibi non placere quod ad multos de me asperius scripserit,
大勢の人々に私についてよからぬことを書いたのが君の気に召さなかったことが君の手紙から分かったので、
itaque se paenitere quod animum tuum offenderit;
君の腹を立たせたことについては後悔しているが、
sed se jure fecisse.
自分がしたことは間違ってはいなかったと言っており、
deinde perscribit spurcissime(汚い) quas ob causas fecerit.
その上で自分がそのようにした理由をまったく汚らわしい言葉で書き連ねている。
sed neque hoc tempore nec antea patefecisset odium suum in me, nisi omnibus rebus me esse oppressum(打ちのめされた) videret.
しかし、クィントゥスも、もし私が八方塞がりの状態にあると見ていなかったなら、今回も、また以前も、私に対する憎しみをあらわにすることはなかっただろう。
atque utinam vel nocturnis, quem ad modum tu scripseras, itineribus propius te accessissem!
君が書いていたように、夜の間に移動してでも君の方へ近づいていればと思う。
nunc nec ubi nec quando te sim visurus possum suspicari.
いまの状態では、いつどこで君に会えるのか、想像もできない。
[3] De coheredibus Fufidianis nihil fuit quod ad me scriberes;
フフィディウスの土地の私の共同相続人たちについては、わざわざ私に書いてくれるまでのことはなかった。
nam et aequum postulant et quicquid egisses recte esse actum putarem.
彼らの要求は正当なものであり、君がどう対処しようとも、私はそれを認めただろう。
[4] De fundo Frusinati redimendo(購入する) jam pridem intellexisti voluntatem meam.
フルシノーの土地の購入については、私の希望をかなり前に伝えた。
etsi tum meliore loco res erant nostrae neque tam mihi desperatum iri videbantur,
あの頃は私の財政状況もいまよりはましで、これほど絶望的な状況に陥るとは思っていなかったが、
tamen in eadem sum voluntate.
私の希望は以前と同じだ。
id quem ad modum fiat tu videbis.
それをいかにして実現するかは、君が考えてほしい。
et velim, quod poteris(できるだけ), consideres ut sit unde nobis suppeditentur sumptus(複主 経費) necessarii.
それから、私が必要とする経費をまかなうための財源を確保できるように、君にできる範囲で検討してもらいたい。
si quas(何か) habuimus facultates(蓄え), eas Pompeio tum cum id videbamur sapienter facere detulimus(譲る).
私が手にしていた資金は、そうするのが賢明であると思われた時に、ポンペイウスに渡してしまった。
itaque tum et a tuo vilico(管理人) sumpsimus et aliunde mutuati(借りる) sumus
君の荘園の管理人から金を受け取ったり、他のところから借金したりしていたのは、そのためだ。
cum Quintus queritur per litteras sibi nos nihil dedisse, qui neque ab illo rogati sumus neque ipsi eam pecuniam aspeximus(目で見る).
クィントゥスは手紙の中で私があの頃自分には何もくれなかったと文句を言っているが、彼がそれを要求したことはなかったし、私自身、その現金を目にしてはいないのだ。
sed velim videas quid sit quod confici(する) possit quidque mihi de omnibus des consili; et causam nosti.
それはともあれ、そのために何ができるか、そしてどんなことでも何か助言を私にできるか考えてほしい。状況は君も知っているとおりだ。
[5] Plura ne scribam dolore impedior.
悲しみでこれ以上のことは書けない。
si quid erit quod ad quos(誰か) scribendum meo nomine putes, velim, ut soles, facias,
もし誰かに何か私の名で書くべきと思われることがあったら、いつもどおり、そうしてほしい。
quotiensque habebis cui des ad me litteras nolim praetermittas(無視する). vale.
そして、誰か手紙を託せる人がいる時には、私に手紙をくれるのを忘れないよう、お願いする。お元気で。
225(11.[XIV]) Scr. Brundisii circ. vi K. Mai. an.47
CICERO ATTICO SAL.
四七年四月、ブルンディシウム
キケロよりアッティクスへ
[1] Non me offendit veritas litterarum tuarum
君の手紙の率直さを私は決して悪くは思っていない。
quod me cum communibus tum praecipuis(独自の) malis oppressum ne incipis quidem, ut solebas, consolari faterisque id fieri jam non posse.
君は国の不幸と個人の不幸に圧倒されているこの私を、君はいつもするように慰めようせず、もはやそうすることができないことを認めているからだ。
nec enim ea sunt quae erant antea cum, ut nihil aliud(少なくとも), comites me et socios habere putabam.
以前、少なくとも私にはまだ仲間や味方がいると思っていた頃といまとでは状況が違うからだ。
omnes enim Achaici deprecatores(哀願者) itemque in Asia quibus non erat ignotum(許す), etiam quibus erat, in Africam dicuntur navigaturi.
ギリシアで恩赦を請うている連中も、アジアにいる者たちで恩赦を得られなかったものも、恩赦を得られたものも、誰もかもアフリカに向かって船出しようとしていると伝えられている。
ita praeter Laelium neminem habeo culpae(責任) socium;
かくて私にはラエリウスを除いては責任をともにすることのできる者はいないが、
qui tamen hoc meliore in causa est quod jam est receptus.
そのラエリウスさえも、すでにカエサル派に許されたという点では、私よりもましな境遇にいる。
[2] De me autem non dubito quin ad Balbum et ad Oppium scripserit;
カエサルがバルブスとオッピウスに私のことについてすでに手紙を書いてきていることは間違いないが、
a quibus, si quid esset laetius, certior factus essem, tecum etiam essent locuti.
もし何かよい知らせがあったのなら、彼らは私に教えてくれるだろうし、君にも話したはずだ。
quibuscum tu de hoc ipso colloquare velim et ad me quid tibi responderint scribas,
特にこの点について彼らと話してみて、彼らがどのように答えたか教えてほしい。
non quod ab isto(カエサル) salus data quicquam habitura sit firmitudinis, sed tamen aliquid consuli et prospici(先を見る) poterit(未).
カエサルから与えられた安全の保障に何か確実性があるというわけではなく、ただ何らかの計画や見通しを立てられるからだ。
etsi omnium conspectum horreo, praesertim hoc genero(婿), tamen in tantis malis quid aliud velim non reperio.
特に持参金目当ての娘婿ドラベッラのことを考えると誰にも会いたくはないが、このような惨状の中では、許されてローマに帰ること以外には望むべきものを見出せない。
[3] Quintus pergit(続けるin me maledicere ), ut ad me et Pansa scripsit et Hirtius, isque item Africam petere cum ceteris dicitur.
パンサとヒルティウス(二人は前43執政官)が私に書いてきているところによれば、クィントゥスは相変わらず私の悪口を続けており、彼もまた他の人々と一緒にアフリカに向かっていると伝えられている。
ad Minucium Tarentum scribam et tuas litteras mittam;
タレントゥムにいる金貸しミヌキウスに手紙を書いて、君の手紙と一緒に送ることにする。
ad te scribam quid egerim(完).
この件の経過については手紙で君に知らせる。
HS x_x_x_ potuisse mirarer, nisi multa de Fufidianis praediis(地所).
フフィディウスの荘園からかなりの収益があったのでなければ、三万セステルティウスまで借りれたのは驚くべきことだ。
et ad <huc in urbe te impediri(足止め)> video, tamen exspecto ;
〈君はまだローマに引きとめられて〉いるようだが、君が来るのを待っている。
quem videre, si ullo modo potest (poscit enim res), pervelim(切望).
それが何らかの方法によって可能なら、いまの状況が必要としているように、君に会えることを心から望んでいる。
jam extremum concluditur(終わる);
いまや結末が近づいている。
quod ibi facile est, quale sit, hic gravius(困難) existimare. vale.
それがどんなものかは、そちらでなら容易に判断できるだろう。だが、こちらでは困難だ。お元気で。
232(11.[XXIII]) Scr. Brundisi vii Id. Quint an.47
CICERO ATTICO SAL.
[1] quod ad te scripseram ut cum Camillo communicares, de eo Camillus mihi scripsit (te secum locutum. tuas litteras exspectabam; nisi illud quidem mutari, si aliter est et oportet, non video posse. sed cum ab illo accepissem litteras, desideravi tuas (etsi putabam te certiorem factum non esse, modo valeres; scripseras enim te quodam valetudinis genere temptari.
[2] Agusius quidam Rhodo venerat viii Idus Quint. is nuntiabat Quintum filium ad Caesarem profectum iiii Kal. Jun., Philotimum Rhodum pridie eum diem venisse, habere ad me litteras. ipsum Agusium audies. sed tardius iter faciebat. eo feci ut [eo] celeriter eunti darem. quid sit in iis litteris nescio, sed mihi valde Quintus frater gratulatur. equidem in meo tanto peccato nihil ne cogitatione quidem adsequi possum quod mihi tolerabile possit esse.
[3] te oro ut de hac misera cogites et illud de quo ad te proxime scripsi, ut aliquid conficiatur ad inopiam propulsandam, et etiam de ipso testamento. illud quoque vellem antea sed omnia timuimus. Melius quidem in pessimis nihil fuit discidio. aliquid fecissemus ut viri vel tabularum novarum nomine vel nocturnarum expugnationum vel Metellae vel omnium malorum; nec res perisset et videremur aliquid doloris virilis habuisse. memini omnino tuas litteras sed et tempus illud; etsi quidvis praestitit. nunc quidem ipse videtur denuntiare; audimus enim de statua Clodi. generumne nostrum potissimum vel hoc vel tabulas novas? placet mihi igitur et item tibi nuntium remitti. petet fortasse tertiam pensionem. considera igitur tumne cum ab ipso nascetur an prius. ego si ullo modo potuero, vel nocturnis itineribus experiar ut te videam. tu et haec et si quid erit quod intersit mea scire scribas velim. vale.
238(12.2)
Scr. Romae ante med. m. Apr. a. 708 (46).
CICERO ATTICO SAL.
hic rumores tamen Murcum perisse naufragio, Asinium delatum vivum in manus militum, L navis delatas Uticam reflatu hoc, Pompeium non comparere nec in Balearibus omnino fuisse, ut Paciaecus affirmat. sed auctor nullius rei quisquam. habes quae, dum tu abes, locuti sint. ludi interea Praeneste. ibi Hirtius et isti omnes.
[2] et quidem ludi dies viii. quae cenae, quae deliciae! res interea fortasse transacta est. O miros homines! at Balbus aedificat; ti gar au)tw? melei; verum si quaeris, homini non recta sed voluptaria quaerenti nonne bebiwtai ? tu interea dormis. jam explicandum est problhma , si quid acturus es. si quaeris quid putem, ego fructum puto. sed quid multa? jam te videbo et quidem, ut spero, de via recta ad me. simul enim et diem Tyrannioni constituemus et si quid aliud.
258(12.20).Scr. Asturae Id. Mart. an. 45
CICERO ATTICO SAL.
四十五年三月十五日、アストゥラ(ローマの南80キロの海岸沿い)
キケロよりアッティクスへ
Nondum videris(受) perspicere quam me nec Antonius commovent nec quicquam jam ejus modi possit commovere.
アントニウスは私を動揺させてはいないし、もはやこの種のいかなることも私を動揺させることはできないということを、どうやら君にまだ分かってもらえていないようだ。
de Terentia autem scripsi ad te eis litteris quas dederam pridie.
テレンティアについては、昨日送った手紙に書いた。
quod me hortaris idque a ceteris desiderari scribis ut dissimulem me tam graviter dolere,
私がこれほど悲嘆に暮れているということを人に見せないように勧めて、他の人々もそう望んでいると君は言っているが、
possumne magis quam cum totos dies consumo in litteris?
一日中書き物をしていること以外に、そのようにする手立てがあるだろうか。
quod etsi non dissimulationis sed potius leniendi et sanandi animi causa facio,
これは自分の悲しみを人に見せないためではなく、自分の気持ちを和らげ、癒すためにしていることだが、
tamen si mihi minus proficio(効果がある), simulationi certe facio satis.
それが自分の助けにはならなくとも、悲しみを人に見せないためには十分なことをしていると思っている。
[2] Minus multa ad te scripsi, quod exspectabam tuas litteras ad eas quas pridie dederam.
この手紙にはあまり多くのことを書かないが、それは昨日送った手紙に対する君からの返事を待っているからだ。
exspectabam autem maxime de fano(神殿), non nihil etiam de Terentia.
娘の神殿のことについての返事を特に待っているし、テレンティアの件についても、いくつかの返事を期待している。
velim me facias certiorem proximis litteris Cn. Caepio(主) Serviliae Claudi pater vivone patre suo naufragio perierit an mortuo, item Rutilia(主) vivone C. Cotta(奪) filio suo mortua sit an mortuo.
次の手紙で、クラウディウス(アッピウス・クラウディウス・プルケル54年執政官)の妻セルウィリアの父にあたるCn.カエピオ(105年財務官)が難破して死んだのは彼の父親(141年執政官)の生前か没後か、それと、ルティリアが死んだのは息子のガイウス・コッタの生前か役後か、教えてほしい。
pertinent ad eum librum(本) quem de luctu minuendo scripsimus.
これは私が悲痛の軽減について書いている本に関係することだ。
260(12.21).Scr. Asturae xvi K. Apr. an. 45
CICERO ATTICO SAL.
四十五年三月十七日、アストゥラ
キケロよりアッティクスへ
Legi Bruti epistulam eamque tibi remisi
ブルートゥスからの手紙は読み終えたので、君に返す。
sane non prudenter rescriptum(返事) ad ea quae requisieras(requiro尋ねる).
手紙の中での君からの(ブルートゥス作の『カトー』に関する)疑問に対する彼の答えは、賢明なものではない。
sed ipse viderit. quamquam illud turpiter ignorat.
しかし、それは彼の問題だ。ただ、彼があのことを知らないのはショックだった。
Catonem primum sententiam putat de animadversione(処罰) dixisse quam omnes ante dixerant(過去完) praeter Caesarem
ブルートゥスはカティリナ派の処罰に関する意見を最初に述べたのはカトーだったと思っているが、それはカトーより前にカエサル以外のすべての人がすでに述べたものだ。
et, cum ipsius Caesaris tam severa fuerit qui tum praetorio loco dixerit, consularium putat leniores fuisse, Catuli, Servili, Lucullorum, Curionis, Torquati, Lepidi, Gelli, Volcaci, Figuli, Cottae, L. Caesaris, C. Pisonis, M'. Glabrionis, etiam Silani, Murenae designatorum consulum.
それから、次期法務官としてカエサルが述べたが非常に厳しいものだったのに対して、執政官経験者、カトゥルス、セルウィーリウス、ルクルス兄弟、クリオ、トルクワトゥス、レピドゥス、ゲッリウス、ウォルカキウス、フィグルス、コッタ、ルキウス・カエサル、ガイウス・ピソー、マニウス・グラブリオ、それに次期執政官のシラヌスとムレナの意見はもっと寛大なものだったとブルートゥスは思っているのだ。
cur ego in sententiam Catonis?
それでは、なぜカトーの意見に基づいて採決がなされたのかと言えば、
quia verbis luculentioribus et pluribus rem eandem comprehenderat(過去完 表現する).
それは彼の発言が同じ内容をより見事に、より多くの言葉を使って表したものだったからだ。
me autem hic laudat(現) quod rettulerim,
一方、ブルートゥスは私のことを褒めているが、それは私がこの議題を元老院に提議したからであって、
non quod patefecerim, quod cohortatus sim, quod denique ante quam consulerem(諮る) ipse judicaverim.
それはぼくが反乱の計画を暴露したり、元老院に断固とした態度を取るよう奨励したり、さらには元老院にはかる前にみずから判断を下したからではないんだ。
quae omnia quia Cato laudibus extulerat(過去完) in caelum perscribendaque censuerat(過去完), idcirco in ejus sententiam est facta discessio.
一方カトーはこれらの全てを天にまで賞賛して、議事録に記すよう主張したのだ。だからこそ、彼の提案で採決されたんだよ。
hic autem se etiam tribuere(敬意を表する) multum mi putat quod scripserit 'optimum consulem'
ブルートゥスは、私のことを「最高の執政官」と書くことで私に多大の敬意を払ったつもりでいるのだ。
quis enim jejunius(貧弱に) dixit inimicus?
しかし、私の敵でさえこんな陳腐な褒め言葉を使ったりしなかった。
ad cetera vero tibi quem ad modum rescripsit!
その他の疑問についても、彼の君に対する回答の仕方といったら!
tantum rogat de senatus consulto ut corrigas.
彼はただ君にあの元老院決議の内容を訂正して欲しがっているだけなのだ。
hoc quidem fecisset(接過去完), etiam si a librario admonitus(促す) esset. sed haec iterum ipse viderit.
こんなことは書記に聞いたら出来たはずなんだ。しかし、繰り返しになるが、これは彼自身がやればいいことだ。
[2] Ad hortos, quoniam probas, effice aliquid. rationes meas nosti.
郊外に土地については、君も賛成とのことなので、何とかしてほしい。私の経済状況はご存じのとおりだ。
si vero etiam a Faberio aliquid recedit(戻る), nihil negoti est.
カエサルの秘書ファベリウスからいくらか返ってくれば問題はないが、
sed etiam sine eo posse videor contendere(頑張る).
それがなくとも、事を進めるのは可能かと思われる。
venales certe sunt Drusi, fortasse etiam Lamiani et Cassiani. sed coram(面前で).
ドルススの土地は確実に売りに出されており、ラミアやカッシウスの土地についても可能性がある。しかし、これは要面談。
[3] De Terentia non possum commodius scribere quam tu scribis.
テレンティアについては、君が言う以上にうまいやり方は思いつかない。
officium sit nobis antiquissimum(重要).
我々にとっては義務の問題が何より大切だと考えよう。
si quid nos fefellerit, illius malo me quam mei paenitere.
もし我々の思い通りにならなくても、彼女よりも私のほうに落ち度がないようにしたい。
[4] Oviae C. Lolli curanda sunt HS _c.
ロッリウスの妻オウィアに十万セステルティウスを支払わなければならない。
negat Eros posse sine me, credo, quod accipienda aliqua sit et danda aestimatio.
私が立ち会わなければだめだとエロースは言っているが、それは両方が査定を行わなければならないからだと思う。
vellem tibi dixisset.
エロスが君にこのことを言ってくれればよかったのだが。
si enim res est ut mihi scripsit parata
もし彼が書いてきたように、支払いの準備ができており、
nec in eo ipso mentitur,
このこと自体について彼が嘘をついているのでなければ、
per te confici potuit.
君の手で事を済ませてもらえたはずだから。
id cognoscas et conficias velim.
事情を調べて決着をつけてほしい。
[5] Quod me in forum vocas, eo vocas unde etiam bonis meis rebus fugiebam.
君は私にローマの中央広場に出て人々と会うようにと言うが、あれは自分が幸せだった時でさえも避けていた場所だ。
quid enim mihi foro(opus est) sine judiciis, sine curia, in oculos incurrentibus iis quos animo aequo videre non possum?
法廷や元老院に出る機会もないいま、私が平静な気持ちで顔を合わすことのできない人たちと出くわすだけの中央広場に行って何になるだろう。
quod autem a me homines postulare scribis ut Romae sim neque mihi ut absim concedere aut aliquatenus eos mihi concedere,
人々が私にローマに滞在するよう要求しており、不在でいることを許さない、あるいはある程度までしか許さないと君は言うが、
jam pridem scito esse, cum unum te pluris quam omnis illos putem.
私はずっと以前から彼ら全員を合わせたよりも君一人の意見の方を重要に思っていることを知っておいてほしい。
ne me quidem contemno meoque judicio multo stare malo quam omnium reliquorum.
それに、自分自身のことも軽んじてはいないし、他のすべての人の判断より自分の判断に従った方がよほどよい。
neque tamen progredior longius quam mihi doctissimi homines concedunt;
ただし、見識ある哲学者たちが私に認めてくれる範囲を越えることはない。
quorum scripta omnia quaecumque sunt in eam sententiam non legi solum,
私はこのことについての彼らのありとあらゆる書物を読破した。
quod ipsum erat fortis aegroti, accipere medicinam,
これ自体勇気ある病人のすることで、薬を飲むことであったが、
sed in mea etiam scripta transtuli,
それだけではなく、私はその内容を自分の書物にも取り入れた。
quod certe afflicti et fracti animi non fuit.
これは精神に異常をきたしている者にできることではない。
ab his me remediis noli in istam turbam vocare,
このような治療の場からあの喧噪の場へ私を呼び戻さないでほしい。
ne recidam(元の状態に戻る).
私の病気が再発しないように。
266(12.27)
Scr. Asturae x K. Apr. an. 45
CICERO ATTICO SAL.
de Siliano negotio, etsi mihi non est ignota condicio, tamen hodie me ex Sicca arbitror omnia cogniturum. Cottae quod negas te nosse, ultra Silianam villam est, quam puto tibi notam esse, villula sordida et valde pusilla, nil agri, ad nullam rem loci satis nisi ad eam quam quaero. sequor celebritatem. sed si perficitur de hortis Sili, hoc est si perficis (est enim totum positum in te, nihil est scilicet quod de Cottae cogitemus.
[2] de Cicerone ut scribis ita faciam; ipsi permittam de tempore. nummorum quantum opus erit ut permutetur tu videbis. ex Aledio quod scribas si quid inveneris scribes. et ego ex tuis animadverto litteris et profecto tu ex meis nihil habere nos quod scribamus: eadem cottidie quae jam jamque ipsa contrita sunt. tamen facere non possum quin cottidie ad te mittam ut tuas accipiam.
[3] de Bruto tamen, si quid habebis. sciri enim jam puto ubi Pansam exspectet. si, ut consuetudo est, in prima provincia, circiter Kal. affuturus videtur. vellem tardius; valde enim urbem fugio multas ob causas. itaque id ipsum dubito an(〜かどうか迷っている) excusationem aliquam ad illum parem(用意する); quod quidem video facile esse sed habemus satis temporis ad cogitandum. Piliae, Atticae salutem.
292(12.49)
Scr. in Tusculano xiv K. Jun. an. 45
CICERO ATTICO SAL.
sentiebam omnino quantum mihi praesens prodesses sed multo magis post discessum tuum sentio. quam ob rem, ut ante ad te scripsi, aut ego ad te totus aut tu ad me, quod licebit.
[2] heri non multo post quam tu a me discessisti, puto, quidam urbani ut videbantur ad me mandata et litteras attulerunt a C. Mario C. f. C. n. multis verbis 'agere mecum per cognationem quae mihi secum esset, per eum Marium quem scripsissem, per eloquentiam L. Crassi avi sui ut se defenderem,' causamque suam mihi perscripsit. rescripsi patrono illi nihil opus esse, quoniam Caesaris propinqui ejus omnis potestas esset, viri optimi et hominis liberalissimi; me tamen ei fauturum. O tempora! fore cum dubitet Curtius consulatum petere! sed haec hactenus.
[3] de Tirone mihi curae est. sed jam sciam quid agat. heri enim misi qui videret; cui etiam ad te litteras dedi. epistulam ad Ciceronem tibi misi. horti quam in diem proscripti sint velim ad me scribas.
337(13.45)
Scr. in Tusculano iii Id. Sext an. 45
CICERO ATTICO SAL..
fuit apud me Lamia post discessum tuum epistulamque ad me attulit missam sibi a Caesare. quae quamquam ante data erat quam illae Diocharinae, tamen plane declarabat illum ante ludos Romanos esse venturum. in qua extrema scriptum erat ut ad ludos omnia pararet neve committeret ut frustra ipse properasset. prorsus ex his litteris non videbatur esse dubium quin ante eam diem venturus esset, itemque Balbo cum eam epistulam legisset videri Lamia dicebat. dies feriarum mihi additos video sed quam multos fac, si me amas, sciam. de Baebio poteris et de altero vicino Egnatio.
[2] quod me hortaris ut eos dies consumam in philosophia explicanda, currentem tu quidem; sed cum Dolabella vivendum esse istis diebus vides. quod nisi me Torquati causa teneret satis erat dierum ut Puteolos excurrere possem et ad tempus redire.
[3] Lamia quidem a Balbo, ut videbatur, audiverat multos nummos domi esse numeratos quos oporteret quam primum dividi, magnum pondus argenti; auctionem XIII M. TVLLI CICERONIS praeter praedia primo quoque tempore fieri oportere. scribas ad me velim quid tibi placeat. equidem si ex omnibus esset eligendum, nec diligentiorem nec officiosiorem nec mehercule nostri studiosiorem facile delegissem Vestorio, ad quem accuratissimas litteras dedi; quod idem te fecisse arbitror. mihi quidem hoc satis videtur. tu quid dicis? unum enim pungit ne neglegentiores esse videamur. exspectabo igitur tuas litteras.
353(13.52).Scr. in Puteolano xiv K. Jan. an. 45
CICERO ATTICO SAL.
四十五年十二月十九日、プテオリ(?)
キケロよりアッティクスへ
[1] O hospitem(客) mihi tam gravem ἀμεταμέλητον ! fuit enim perjucunde.
ああ、気を使わせるあの客(独裁者カエサル)が私に不愉快な後味を残さなかったとはね。むしろ実に愉快な客だった。
sed cum secundis Saturnalibus ad Philippum vesperi venisset, villa ita completa a militibus est ut vix triclinium(食堂) ubi cenaturus ipse Caesar esset vacaret; quippe hominum CIↃ CIↃ.
しかし、彼が十二月十八日の晩にピリップス(オクタウィアヌスの義父)のもとに来た時には、屋敷は兵士でいっぱいになって、カエサル本人が夕食を取る部屋がないほどだった。なにせ二千人もいたのだから。
sane sum commotus quid futurum esset postridie; ac mihi Barba Cassius subvenit, custodes dedit.
翌日はどうなることかと私は本当にはらはらしたが、バルバ・カッシウスが助けに来てくれて、見張りをつけてくれた。
castra in agro, villa defensa est. ille tertiis Saturnalibus apud Philippum ad H. vii nec quemquam admisit;
戸外に宿営が置かれ、屋敷が警護された。三日目の十九日には、カエサルは午後一時までピリップスの家にいて、屋敷には誰もいれなかった。
rationes(putabat), opinor, cum Balbo.
思うに、部下のバルブスと話をつけていたのだろう。
inde ambulavit in litore. post H. viii in balneum.
その後、カエサルは浜辺を散歩した。それから彼は二時過ぎに風呂に入った(キケロの家で)。
tum audivit de Mamurra, vultum non mutavit.
その時に彼はマームッラ(部下で富豪)のことを聞いたが、顔色も変えなかった。
unctus est, accubuit. ἐμετικὴν(吐剤) agebat. itaque et edit et bibit ἀδεῶς et jucunde,
彼は香油を塗ってから食卓についた。吐剤療法を行っていたので、はばかることなく愉快に食べかつ飲んだ。
opipare(豪華に) sane et apparate(ぜいたくに) nec id solum sed
実に豪勢で盛大なばかりでなく、また、
'bene cocto(coquo) et
condito, sermone bono et, si quaeris, libenter.'
「見事な調理と味つけがなされて、話も弾み、実際、楽しい食事だった」(ルキリウス)
[2] praeterea tribus tricliniis accepti οἱ περì αὐτὸν valde copiose.
さらに彼の側近たちが三つの食堂で実に豪華にもてなされた。
libertis(解放奴隷) minus lautis servisque nihil defuit.
もっと身分の低い解放奴隷や奴隷たちにも食事は行き届いた。
nam lautiores eleganter accepi.
私はより高位の者たちには上品なもてなしを提供した。
quid multa? homines visi sumus.
もう沢山だろう。私も世間並みの人間であることを示したわけだ。
hospes tamen non is cui diceres, 'amabo te(どうぞ), eodem ad me cum revertere.' semel satis est.
だが、あの客は「近くにお立ち寄りの節はまたどうぞ」と言えるような相手ではない、一度で充分だ。
σπουδαῖον οὐδὲν in sermone, φιλóλογα multa.
彼との会話には政治的な話はなく学問的なことが多かった。
quid quaeris?(要するに) delectatus est et libenter fuit. Puteolis se aiebat unum diem fore, alterum ad Baias.
要するに、彼は上機嫌で楽しく過ごした。プテオリで一日、バイアェの近くでもう一日過ごすつもりだと言っていた。
habes hospitium(もてなし) sive ἐπισταθμείαν(宿の提供) odiosam(面倒な) mihi, dixi, non molestam.
以上が彼に対する歓待あるいはおもてなしのいきさつだ。前に言ったとおり嫌々だったが不愉快ではなかった。
ego paulisper hic, deinde in Tusculanum.
私はもう少しここに滞在してからトゥスクルムの家に戻る。
Dolabellae villam cum praeteriret(接未完), omnis armatorum copia dextra sinistra ad equum nec usquam alibi. hoc ex Nicia.
彼がドラベッラの屋敷の前だけは、馬に乗った護衛がそろって彼の左右に並んで通過したそうだ。これはニキアス(文法家)から聞いた話だ。
355(14.1).Scr. in suburbano Mati vii Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年四月七日、ローマ近郊のマティウスの邸
キケロよりアッティクスへ
Deverti(泊まる) ad illum de quo tecum mane.
今朝君と話した話題の人(マティウス)のところに宿泊した。
nihil perditius; explicari(解決) rem non posse.
まったくどうしようもない。事態は解決のしようがないと彼は言う、
'etenim si ille tali ingenio exitum non reperiebat, quis nunc reperiet?'
「あれほどの才能ある人が出口を見出せなかったのだから、誰がいま見出せようか?」
quid quaeris? perisse omnia aiebat
要するに、何もかもおしまいだと言う
(quod haud scio an ita sit; verum ille gaudens)
それはそうかもしれない、だが彼はそれを喜んでいるのだ。
affirmatque minus diebus xx tumultum(反乱) Gallicum.
そして二十日以内にガリアで反乱が起こると断言した。
in sermonem se post Idus Martias praeterquam Lepido venisse nemini.
彼自身は三月のイドゥス(カエサル暗殺日)以降、レピドゥスの他には誰とも話し合ってはいないそうだ。
ad summam(要するに) non posse istaec sic abire(終わる).
結局、この状態はこのままで終わるはずがないと言う。
O prudentem Oppium! qui nihilo minus illum desiderat(惜しむ), sed loquitur nihil quod quemquam bonum offendat.
おお、賢明なるオッピウスよ!彼もやはりカエサルの死を惜しんではいるが、しかし誰かよき人が聞いたら怒るようなことは何も言わない。
sed haec hactenus.
だが、このことはここまでとしよう。
[2] Tu, quaeso, quicquid novi (multa autem exspecto) scribere ne pigrere(ためらう),
どうか、君には何でも新しい知らせを――それもたくさん期待している――ためらわずに書き送ってもらいたい。
in his de Sexto satisne certum, maxime autem de Bruto nostro.
中でも、セクストゥス(ポンペイウス)のこと(スペインで反乱)は本当なのかどうか、また、とくに僕たちのブルートゥスについて知らせてほしいのだ。
de quo quidem ille ad quem deverti, Caesarem solitum dicere,
彼について、私が寄宿した人(マティウス)の話では、カエサルはいつもこう言っていたそうだ、
'Magni refert hic quid velit, sed quicquid vult valde vult';
「この男が何を望んでいるかは大問題だ。だが何を望むにしても彼は強く望む」と。
idque eum animadvertisse cum pro Deiotaro Nicaeae dixerit;
そのことにカエサルが気づいたのはブルートゥスがデイオタルス王のためにニカイアで弁じた時のことで、
valde vehementer eum visum et libere dicere;
実に激しく、また自由闊達に弁じていると思ったのだという。
atque etiam (ut enim quidque succurrit(思いつく) libet(〜したい) scribere proxime(最近), cum Sesti rogatu(求め) apud eum fuissem exspectaremque sedens quoad vocarer,
それにまた――何でも思いつくまま好き勝手に書くが――ごく最近も、私がセスティウスの要請によってカエサルの屋敷に行き、呼ばれるまで座って待っていた時のこと、
dixisse eum, 'ego dubitem quin(疑うかことができるか) summo in odio sim cum M. Cicero sedeat nec suo commodo me convenire possit?
彼はこう言ったそうだ、「私はひどく憎まれているんだろうな。マルクス・キケロが私に会うのに自分の都合どおりにはできず、座って待っているのだから。
atqui si quisquam est facilis, hic est.
もっとも、誰か気の良い人があるとすれば、彼こそがそうだ。
tamen non dubito quin me male oderit.'
しかし、私をひどく嫌っているのは間違いない」と。
haec et ejus modi multa.
こんな話やその類いの話がいろいろ出た。
sed ad propositum(主題). quicquid erit non modo magnum sed etiam parvum scribes.
だが、話を元に戻せば、重大なことも些細なことも、とにかく何でも書き送ってもらいたい。
equidem(私としては) nihil intermittam(間を空ける).
私の方は決して中断させないつもりだ。
356(14.2).Scr. in suburbano Mati vi Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年四月八日、ローマ近郊のマティウスの邸(?)
キケローよりアッティクスへ
[1] Duas a te accepi epistulas heri. ex priore theatrum Publiliumque cognovi, bona signa consentientis multitudinis. plausus(拍手) vero L. Cassio datus etiam facetus(面白い) mihi quidem visus est.
昨日、君からの二通の手紙を受け取った。最初の手紙で劇場であったこととプブリウス(シェルス、劇作家、解放者たちを称える芝居をうった)の芝居のことを知った。大衆の気持ちが一つにまとまっているというよいしるしだ。実際、ルキウス・カッシウス(解放者の弟、前四十四年護民官)には拍手喝采が送られたというのはおもしろい。
[2] Altera epistula de Madaro(ハゲ) scripta, apud quem nullum φαλάκρωμα(ハゲ), ut putas. processit(進む) enim, sed minus .
もう一通はハゲのマティウスについての手紙だが、君が考えるほど彼はズルムケではない。彼のハゲは進行しているが、それほどでもない。
diutius sermone ejus sum retentus. quod autem ad te scripseram obscure fortasse, id ejus modi(次のような) est.
私たちは彼の話に長く引きとめられた。君宛てに書いたことは、あるいは不明瞭だったかもしれないが、つまりこういうことだ。
aiebat Caesarem secum, quo tempore Sesti rogatu(依頼) veni ad eum, cum exspectarem sedens, dixisse, 'ego nunc tam sim stultus ut hunc ipsum facilem hominem putem mihi esse amicum cum tam diu sedens meum commodum exspectet?'
そのマティウスの話によれば、私がセスティウスの要請によってカエサルのもとに出向いて座って待っていた時に、カエサルが彼に、「私の都合がつくまでこんなに長いこと座って待たされているあの気のいい男が、自分の味方でいてくれると思うとしたら、私は大馬鹿者だろう」と言ったというのだ。
habes igitur φαλάκρωμα inimicissimum oti(平和), id est Bruti.
これでお分かりだろう、あの禿頭が平和を嫌い、ブルートゥスを嫌っていることが。
[4] in Tusculanum hodie, Lanuvi cras, inde Asturae cogitabam.
今日はトゥスクルム(ローマ南40キロ)へ行き、明日はラヌウィウム(ローマ南60キロ)で、それからアストゥラで過ごそうと考えている。
Piliae paratum est hospitium(歓迎), sed vellem Atticam; verum tibi ignosco. quarum utrique salutem.
奥方のピリア殿をお迎えする用意はできている。でも娘さんのアッティカちゃんも連れてくればよかったのに。だが、それは許そう。彼女たち二人によろしく。
357(14.3).Scr. in Tusculano v Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年四月九日、トゥスクルム
キケロよりアッティクスへ
Tranquillae tuae quidem litterae. quod utinam diutius! nam Matius posse negabat.
君の手紙は穏やかそのものだ。それがもっと長いことそうあってほしいものだ。マティウスはそれはありえないと言ったが。
ecce autem structores(左官) nostri ad frumentum profecti, cum inanes redissent, rumorem afferunt magnum Romae domum ad Antonium frumentum omne portari.
ところで、おい、私の家に来ている大工たちが穀物調達に出かけて手ぶらで戻ってきて、ローマの穀物はすべてアントニウスの家へ運び込まれている、というたいへんな噂をもたらした。
πανικόν certe; scripsisses enim.
デマに違いない、さもなくば、君が手紙に書いているはずだ。
Corumbus Balbi nullus adhuc: est mihi notum nomen; bellus enim esse dicitur architectus.
バルブスの言うコルンブスは、まだ姿を見せていない。私も名前は知っている、なかなか優れた大工だという話だ。
[2] Ad obsignandum tu adhibitus non sine causa videris. volunt enim nos ita putare; nescio cur non(多分) animo quoque sentiant(接). sed quid haec ad nos? odorare(嗅ぎ取る) tamen Antoni διάθεσιν ; quem quidem ego epularum(料理) magis arbitror rationem habere quam quicquam mali cogitare.
君が署名捺印するよう(=カエサル派に)呼ばれたことは意味があるのだろう。彼らは私がそう(=彼らは私に友好的だと)考えることを望んでいるのだ。多分彼らは本気なのだ。だが、それが私に何の意味があるというのか?しかし、君はアントニウスの本心を嗅ぎつけている。私に言わせれば、彼は悪事を企むより、むしろ料理のメニューを心配するような男なのだ(=この頃はキケロはアントニウスを警戒していなかった)。
tu si quid πραγματικόν habes rescribe; sin minus, populi ἐπισημασίαν(兆候) et mimorum dicta perscribito. Piliae et Atticae salutem.
何かはっきりしたことが分かったら、返事をもらいたい。さもなければ、民衆の喝采とミーモス劇(=前の手紙)の役者の台詞をすっかり書き送ってほしい。ピリア殿とアッティカちゃんによろしく。
358(14.4).Scr. Lanuvi iv Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年四月十日、ラヌウィウム
キケローよりアッティクスへ
[1] Numquid putas me Lanuvi? ac ego te istic cottidie aliquid novi suspicor.
ラヌウィウムで私が何事か知りうることがあると思うかね。だが、君はそちらのローマで毎日何か新しい知らせを得ていることだろう。
tument(ふくれる) negotia(事態). nam cum Matius, quid censes ceteros? equidem doleo, quod numquam in ulla civitate accidit, non una cum libertate rem publicam reciperatam.
いまや大事になってきた。マティウスがああでは、他の人たちはどんなありさまだろうか。自由は回復したのに共和国は復活しなかったことを私は嘆かわしく思う。かつてどこの国でも起こったことがないことだ。
horribile est quae loquantur, quae minitentur. ac vereor Gallica etiam bella, ipse Sextus quo evadat.
人々が話していること、何が起こると脅して言っていることには、身震いするだろう。それにガリアでの戦乱のことも心配だし、セクストゥス(=ポンペイウスの息子)が最後にどうなるかも心配だ。
sed omnia licet concurrant, Idus Martiae consolantur. nostri autem ἥρωες , quod per ipsos confici potuit, gloriosissime et magnificentissime confecerunt; reliquae res opes et copias desiderant, quas nullas habemus.
だが、すべての怒りが私の頭上に降りかかるとしても、私には三月のイドゥスは慰めになる。われらが英雄たちは、みずからの力で成し遂げうることをいとも輝かしく、いとも堂々と成し遂げたのだ。その後のことは資金と軍隊が必要だが、私たちにはまったくない。
haec ego ad te. tu, si quid novi (nam cottidie aliquid exspecto), confestim ad me et, si novi nihil, nostro more tamen ne patiamur intermitti litterulas. equidem non committam.
私が君に言うことはこれだけだ。君はもし何か新しい知らせがあったなら(私は毎日何かを期待している)、すぐに知らせてほしい。もし何もなくても、私たちの習慣どおりに短い便りを欠かさないようにしよう。少なくとも、私は怠らないつもりだ。
359(14.5).Scr. Asturae it Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO S. D.
前四十四年四月十一日、アストゥラ
キケローよりアッティクスへ
[1] Spero tibi jam esse ut volumus, quoniam quidem ἠσίτησας(絶食) cum leviter commotus(不安定な) esses; sed tamen velim scire quid agas.
君は少し体調を崩したが、そのあと絶食したので、もう私たちが望むとおり(元気)になったものと願っている。しかし、いまどんな具合なのか知りたい。
signa bella quod Calvena moleste fert se suspectum esse Bruto; illa signa non bona si cum signis legiones veniunt e Gallia.
カルウェント(=マティウス)がブルートゥスに疑われているのをつらく思っているというのは結構なしるしだ。だが、旗印とともに軍団がガリアからやって来るのは、よいしるしではない。
quid tu illas putas quae fuerunt in Hispania? nonne idem postulaturas? quid, quas Annius transportavit? C. Asinium volui sed μνημονικόν ἁμάρτημα.
ヒスパニアにいた軍団はどうすると君は思う。同じ要求を出してくるのではないか。アンニウスが移動させた軍団はどうするだろうか――アシニウスと書くつもりだったが、記憶違いだ。
A balneatore(風呂屋) φυρμός(混乱) πολύς . nam ista quidem Caesaris libertorum conjuratio(陰謀) facile opprimeretur, si recte saperet Antonius.
風呂屋のアントニウスせいで大混乱だ。もしアントニウスが分別をもっていたなら、カエサルの解放奴隷どものそんな陰謀など、容易に制圧できただろう。
[2] O meam stultam verecundiam! qui legari noluerim ante res prolatas(延期する), ne deserere(見捨てる) viderer hunc rerum tumorem(騒然);
ああ、わが愚かしき羞恥心よ。私は公休期間以前に無任所の使節職の委任を受けるのを断ったのだ。いまの紛糾した事態を見捨てたと思われたくないばかりに。
cui certe si possem mederi(治療), desse non deberem. sed vides magistratus, si quidem illi magistratus, vides tamen tyranni satellites in imperiis, vides ejusdem(magistratus) exercitus, vides in latere veteranos, quae sunt εὐρίπιστα(不安定) omnia,
もしも私がそれを治療することができるのなら、たしかに不在でいてはならなかっただろう。だが、見てのとおりの政務官たち――もしあれが政務官ならばだが、また見てのとおり独裁者の手下どもが命令権を握り、見てのとおり同じ独裁者の軍隊、見てのとおり側面には古参兵がいて、そのどれもが皆すぐにも燃え出しそうなのだ。
eos autem qui orbis terrae custodiis non modo saepti verum etiam magni esse debebant tantum modo laudari atque amari, sed parietibus contineri.
だが、全世界から防御されるだけでなく、また偉大な人たちされるべき人たち(=解放者)が、ただ称えられ愛されるばかりで、壁の中に閉じ込められている。
atque illi quoquo modo beati, civitas misera.
それでも、彼らはどのような状態であれ幸せだが、共和国は惨めだ。
[3] sed velim scire quid adventus Octavi, num qui concursus ad eum, num quae νεωτερισμοῦ suspicio. non puto equidem, sed tamen, quicquid est, scire cupio. haec scripsi ad te proficiscens Astura iii Idus.
だが、私は、オクタウィウスの到着はどうだったのか、彼のもとに人が集まるのかどうか、革命の気配があるのかどうかを知りたい。私はそうは思わないが、それでも何であれ知りたいと思う。君へのこの手紙は、十一日にアストゥラを出発する時に書いた。
360(14.6).Scr. Fundis prid. Id. Apr. an. 44
CICERO ATTICO S. D.
前四十四年四月十二日、フンディー
キケローよりアッティクスへ
[1] Pri(=pridie. Id(=idus). Fundis accepi tuas litteras cenans. primum igitur melius esse, deinde meliora te nuntiare. odiosa illa enim fuerant, legiones venire.
十二日にフンディーで夕食を取っている時に君の手紙を受け取った。それで、まずは君の具合がよくなったこと、次に君の知らせもよくなったことを知った。あの、数個軍団がやって来るという知らせは、嫌な知らせだった。
nam de Octavio susque deque(どうでもよい). exspecto quid de Mario; quem quidem ego sublatum rebar(思う) a Caesare.
オクタウィウスについては、どうでもいい。(偽)マリウスについては、どうなのか期待している。彼はカエサルによって排除されたと私は思っていた。
Antonio colloquium cum heroibus nostris pro re nata(現状では) non incommodum.
アントニウスがわれらの英雄たちと行った会談は、現状では不都合なものではない。
sed tamen adhuc me nihil delectat praeter Idus Martias.
しかし、これまでのところ私がうれしく思えるのは、三月十五日(=暗殺日)の他は何もない。
nam quoniam Fundis sum cum Ligure nostro, discrucior(悩まされる) Sextili fundum a verberone(ならず者) Curtilio possideri. quod cum dico, de toto genere dico.
というのは、われらの友人リグスと一緒にフンディーにいるので、セクスティリウス(=ポンペイウス派、没収された)の農地をならず者のクルティリウスが自分のものにしていることに苛立たしいのだ。私がこのことを言うのは、あのこと全体(=没収の正当化)を言っているのだ。
[2] quid enim miserius quam ea nos tueri propter quae illum oderamus? etiamne consules et tribunos pl. in biennium quos ille voluit?
あの男(カエサル)に対する私たちの憎しみの理由となったことを、私たち自身が擁護するほど惨めなことがあろうか。その上、彼が望んだ執政官と護民官がこの先二年間も続くのか。
nullo modo reperio quem ad modum possim πολιτεύεσθαι. nihil enim tam σόλοικον quam tyrannoctonos in caelo esse(褒められる), tyranni facta defendi. sed vides consules, vides reliquos magistratus, si isti magistratus, vides languorem bonorum.
私はどうすれば国政に参加することができるのか、どうしても分からない。独裁者を殺した人々を天にまで褒め上げておいて、独裁者のしたことを弁護するほど奇妙なことはない。だが、見てのとおりの執政官、見てのとおりの他の政務官――もしもあれでも政務官ならばだが――、見てのとおりのよき人々の無気力ぶりだ。
exsultant laetitia in municipiis. dici enim non potest quanto opere gaudeant, ut ad me concurrant, ut audire cupiant mea verba de re publica, nec ulla interea decreta. sic enim πεπολιτεύμεθα ut victos metueremus(未完).
地方自治市では人々は(カエサル暗殺を)小躍りして喜んでいる。彼らがどれほど喜んでいるか、どんなに私のところに馳せ参じ、いかに国政に関する私の言葉を聞きたがっているかは、言葉に尽くせないほどだ。しかし、その一方で、(地方からは)何の宣言も出されていない。我々のこれまでの政治のやり方は、我々が打ち破った相手(カエサルたち)を怖がっているかのようなっている。
haec ad te scripsi apposita secunda mensa; plura et πολιτικώτερα postea, et tu quid agas quidque agatur.
君宛てのこの手紙は、デザートを食べながら書いた。もっといろいろな、より政治向きのことは、またのちほど。君はどんな具合なのか、またどんな情勢なのかを(書き送ってほしい)。
362(14.8).Scr. in Sinuessano xvii K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年四月十六日、シヌエッサ
キケローよりアッティクスへ
[1] Tu me jam rebare(未完受2), cum scribebas, in actis(海辺の保養地) esse nostris, et ego accepi xvii Kal. in deversoriolo(宿) Sinuessano(シヌエッサの) tuas litteras.
君は手紙を書いた時に私がもう海辺の別荘にいると思ったのだろう。だが、君の手紙は、十五日にシヌエッサ近くの小さな旅宿で受け取った。
de Mario probe, etsi doleo L. Crassi nepotem. optime jam etiam Bruto nostro probari Antonium.
マリウスについては、結構なことだ、ルキウス・クラッススの孫の死は悲しい。しかし、アントニウスがわれらのブルートゥスに認められているのは何より結構なことだ。
nam quod Juniam scribis moderate et amice scriptas litteras attulisse, mihi Paulus dedit ad se a fratre missas;
穏やかで友好的な文面の手紙をユニアがもってきたと君の手紙にあったが、私にはパウルスが彼宛ての弟からの手紙を見せてくれた。
quibus in extremis erat sibi insidias fieri; se id certis auctoribus comperisse. hoc nec mihi placebat et multo illi minus.
その手紙の最後には、彼自身に対する陰謀があり、自分はそれを確かな筋から知ったと記されている。これには私も不愉快だったが、パウルスにとってははるかにそうだろう。
Reginae fuga mihi non molesta est. Clodia quid egerit scribas ad me velim.
女王クレオパトラの逃亡は、結構なことだと私は思う。クローディアがどうしているか、私に書き送ってほしい。
de Byzantiis curabis ut cetera et Pelopem ad te arcesses. ego, ut postulas, Baiana negotia(連中) chorumque(集団) illum de quo scire vis, cum perspexero(未来完), tum scribam(未), ne quid ignores.
ビザンチンの人々の件は、他のことと同様に気を配り、ビザンチンのペロプスを君のもとに呼び寄せてもらいたい。私の方も、君の要求どおりに、君が知りたがっている例のバイアエのカエサル派の一座(ヒルティウス、パンサ、バルブス)のことを、はっきりと分かり次第に書くつもりだ、君が何一つ知らぬことのないように。
[2] quid Galli, quid Hispani, quid Sextus agat vehementer exspecto. ea scilicet tu declarabis qui cetera. nauseolam(吐き気) tibi tuam causam oti dedisse facile patiebar videbare enim mihi legenti tuas litteras requiesse paulisper. de Bruto semper ad me omnia perscribito, ubi sit, quid cogitet. quem quidem ego spero jam tuto vel solum tota urbe vagari posse. verum tamen--.
ガリア人やヒスパニア人、またセクストゥス(・ポンペイウス)が何をしているのか、知らせがとても待し遠しい。これらも他のことと同様に、きっと君は明確に教えてくれるだろう。だが、少し吐き気があるなら、事を休むのも仕方がない――手紙からすると、君は少し休養していたようだから。ブルートゥスについては、絶えず何もかも私に書き送ってほしい、どこにいて、何を考えているのかを。彼はいまはもう一人きりでもローマ中を安全に歩きまわれるはずだと思う。だが、それでもやはり(知らせがほしい)。
363(14.9)
Scr. in Cumano xv K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
de re publica multa cognovi ex tuis litteris quas quidem multiiuges accepi uno tempore a Vestori liberto. ad ea autem quae requiris brevi respondebo. primum vehementer me Cluviana delectant. sed quod quaeris quid arcessierim Chrysippum, tabernae mihi duae corruerunt reliquaeque rimas agunt, itaque non solum inquilini sed mures etiam migraverunt. hanc ceteri calamitatem vocant, ego ne incommodum quidem. O Socrate et Socratici viri! numquam vobis gratiam referam. di immortales, quam mihi ista pro nihilo! sed tamen ea ratio aedificandi initur, consiliario quidem et auctore Vestorio, ut hoc damnum quaestuosum sit.
[2] hic turba magna est eritque, ut audio, maior. duo quidem quasi designati consules. O di boni! vivit tyrannis, tyrannus occidit! ejus interfecti morte laetamur cuius facta defendimus! itaque quam severe nos M. Curtius accusat ut pudeat vivere, neque injuria. nam mori miliens praestitit quam haec pati quae mihi videntur habitura etiam vetustatem.
[3] et Balbus hic est multumque mecum. ad quem a vetere litterae datae pridie Kal. Januar(12月31日). cum a se Caecilius circumsederetur et jam teneretur, venisse cum maximis copiis Pacorum Parthum; ita sibi esse eum ereptum multis suis amissis. in qua re accusat Volcacium. ita mihi videtur bellum illud instare. sed Dolabella et Nicias viderint. idem Balbus meliora de Gallia. xxi die litteras habebat Germanos illasque nationes re audita de Caesare legatos misisse ad Aurelium qui est praepositus ab Hirtio, se quod imperatum esset esse facturos. quid quaeris? omnia plena pacis, aliter ac mihi Calvena dixerat.
364(14.10)
Scr. in Cumano xiii K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
itane vero? hoc meus et tuus Brutus egit ut Lanuvi esset, ut Trebonius itineribus deviis proficisceretur in provinciam, ut omnia facta, scripta, dicta, promissa, cogitata Caesaris plus valerent quam si ipse viveret? meministine me clamare illo ipso primo Capitolino die debere senatum in Capitolium a praetoribus vocari? di immortales, quae tum opera effici potuerunt laetantibus omnibus bonis, etiam sat bonis, fractis latronibus! Liberalia tu accusas. quid fieri EPP. AD ATTICUM XIV. x tum potuit? jam pridem perieramus. meministine te clamare causam perisse si funere elatus esset? at ille etiam in foro combustus laudatusque miserabiliter servique et egentes in tecta nostra cum facibus immissi. quae deinde? ut audeant dicere, 'tune contra Caesaris nutum?' haec et talia ferre non possum. itaque 'ghn pro ghj ' cogito; tua tamen u(phnemioj .
[2] nausea jamne plane abiit? mihi quidem ex tuis litteris conjectanti ita videbatur. redeo ad Tebassos, Scaevas, Fangones. hos tu existimas confidere se illa habituros stantibus nobis? in quibus plus virtutis putarunt quam experti sunt. pacis isti scilicet amatores et non latrocini auctores. at ego, cum tibi de Curtilio scripsi Sextilianoque fundo, scripsi de Censorino, de Messalla, de Planco, de Postumo, de genere toto. Melius fuit perisse illo interfecto, quod numquam accidisset, quam haec videre.
[3] Octavius Neapolim venit xiiii Kal. Ibi eum Balbus mane postridie eodemque die mecum in Cumano, illum hereditatem aditurum. sed, ut scribis,r(icoqemin magnam cum Antonio. Buthrotia mihi tua res est, ut debet, eritque curae. quod quaeris, jamne ad centena Cluvianum, adventare videtur. scilicet primo anno L_X_X_X_ detersimus.
[4] Quintus pater ad me gravia de filio, maxime quod matri nunc indulgeat cui antea bene merenti fuerit inimicus. ardentis in eum litteras ad me misit. ille autem quid agat si scis nequedum Roma es profectus, scribas ad me velim et hercule si quid aliud. vehementer delector tuis litteris.
365(14.11)
Scr. in Cumano xi K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年四月二十一日、プテオリ(?)
キケロよりアッティクスへ
[1] Nudius tertius(おととい) dedi ad te epistulam longiorem; nunc ad ea quae proxime. velim mehercule Asturae Brutus. Akolasian istorum scribis. an censebas aliter? equidem etiam maiora exspecto. cum [equidem] contionem lego 'de tanto viro, de clarissimo civi,' ferre non queo. etsi ista jam ad risum. sed memento, sic alitur consuetudo perditarum contionum ut nostri illi non heroes sed di futuri quidem in gloria sempiterna sint, sed non sine invidia, ne sine periculo quidem. verum illis magna consolatio conscientia maximi et clarissimi facti, nobis quae? qui interfecto rege liberi non sumus. sed haec fortuna viderit, quoniam ratio non gubernat.
[2] de Cicerone quae scribis jucunda mihi sunt; velim sint prospera. quod curae tibi est ut ei suppeditetur ad usum et cultum copiose per mihi gratum est, idque ut facias te etiam atque etiam rogo. de Buthrotiis et tu recte cogitas et ego non dimitto istam curam. suscipiam omnem etiam actionem quam video cottidie faciliorem. de Cluviano, quoniam in re mea me ipsum diligentia vincis, res ad centena perducitur. ruina rem non fecit deteriorem, haud scio an etiam fructuosiorem. hic mecum Balbus, Hirtius, Pansa. modo venit Octavius et quidem in proximam villam Philippi mihi totus deditus; Lentulus Spinther hodie apud me; cras mane vadit.
366(14.12)
Scr. Puteoli x K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年四月二十一日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ
[1] O mi Attice, vereor ne nobis Idus Martiae nihil dederint praeter laetitiam et odi poenam ac doloris. quae mihi istim afferuntur! quae hic video! )W pracewj kalhj men, atelouj de. . scis quam diligam Siculos et quam illam clientelam honestam judicem. multa illis Caesar neque me invito, etsi latinitas erat non ferenda. verum tamen--. ecce autem Antonius accepta grandi pecunia fixit legem a dictatore comitiis latam qua Siculi cives Romani; cuius rei vivo illo mentio nulla. quid? Deiotari nostri causa non similis? dignus ille quidem omni regno sed non per Fulviam. sescenta similia. verum illuc me refero. tam claram tamque testatam rem tamque justam Buthrotiam non tenebimus aliqua ex parte? et eo quidem magis quo iste plura? nobiscum hic perhonorifice et peramice Octavius(オクタウィアヌス).
[2] quem quidem sui Caesarem salutabant, Philippus non, itaque ne nos quidem; quem nego posse esse bonum civem. ita multi circumstant qui quidem nostris mortem minitantur. negant haec ferri posse. quid censes cum Romam puer venerit ubi nostri liberatores tuti esse non possunt? qui quidem semper erunt clari, conscientia vero facti sui etiam beati. sed nos, nisi me fallit, jacebimus. itaque exire aveo 'ubi nec Pelopidarum,' inquit. haud amo vel hos designatos qui etiam declamare me coegerunt, ut ne apud aquas quidem acquiescere liceret. sed hoc meae nimiae facilitatis. nam id erat quondam quasi necesse, nunc, quoquo modo se res habet, non est item.
[3] quam dudum nihil habeo quod ad te scribam! scribo tamen non ut delectem his litteris sed ut eliciam tuas. tu si quid erit de ceteris, de Bruto utique quicquid. haec conscripsi x Kal. accubans apud Vestorium, hominem remotum a dialecticis, in arithmeticis satis exercitatum.
367A(14.13a)
Scr. Romae c. x Kal. Mai. an. 44
M. ANTONIVS COS. S. D. M. CICERONI.
前四十四年四月二十日頃、ローマ
執政官M.アントニウスよりM.キケロへ(クロエリウスの復帰をキケロに願う、367番に同封された手紙)
[1] Occupationibus est factum meis et subita tua profectione(旅立ち) ne tecum coram de hac re agerem.
私の多忙とあなたの突然の旅立ちのために、この件(クロエリウスの帰国)について直接あなたとお会いしてご相談することができなくなりました。
quam ob causam vereor ne absentia(主) mea(ego absens) levior sit apud te.
そのために、私があなたの目の前にいないことが、あなたの心の中で私の言葉の重みが軽くなってしまうのではないかと心配しております。
quod si bonitas tua responderit judicio meo quod semper habui de te, gaudebo.
しかし、もしも寛大なあなたが常々私があなたについて抱いている判断どおりに私の頼み事に応えてくださるなら、私はおおいにうれしく思います。
[2] A Caesare petii ut Sex. Cloelium restitueret(呼び戻す); impetravi. erat mihi in animo etiam tum sic uti(使う) beneficio ejus si tu concessisses(過去完). quo magis laboro(心を砕く) ut tua voluntate(同意) id per me facere nunc liceat.
私はカエサルにセクストゥス・クロエリウス(訳注)の召還を求め、承認を頂いております。もしあなたのご承認がいただけましたなら、その時にカエサルの好意を実行に移す所存でありました。そのため、私がこれを実行するために、いまこそあなたの賛同を頂きたいと心を砕いているところであります。
前52年のクローディウス暗殺事件後の暴動の首謀者として追放された。アントニウスはカエサルの許可があったと称して自分の仲間を増やすために召喚しようとしている。
quod si duriorem(無情の) te ejus miserae et afflictae(悲惨な) fortunae(与) praebes(態度を示す), non contendam(争う) ego adversus te, quamquam videor debere tueri commentarium Caesaris.
とはいえ、もしあなたが彼の惨めに打ちひしがれた境遇に厳しい態度で臨まれるのならば、私はあなたのご意向に逆らうつもりはありません。もっとも、カエサルの覚え書きは守らねばならないと思っておりますが。
sed mehercule, si humaniter et sapienter et amabiliter in me cogitare(態度をとる) vis, facilem profecto te praebebis
しかし、誓って言いますが、もしあなたが私に対して人情があふれ分別があり友好的に接する気持ちがおありなら、必ずやあなたは寛大に振る舞ってくださり、
et voles P. Claudium, in optima spe puerum repositum(見なされている), existimare non te insectatum(苦しめる>insector) esse, cum potueris, amicos paternos.
また、あなたも、前途有望な少年P.クラウディウス(訳注)に、彼の父親の友人たちを困らせることも出来たのにあえてそうはしなかったと思われることを望まれるでしょう。
訳注 クローディウスの子、父の死後アントニウスが育てた。クロエリウスの帰還をアントニウスに頼んだのでここに言及されている)
[3] patere(命2受), obsecro, te pro re publica videri gessisse simultatem(敵対) cum patre ejus, non quod contempseris hanc familiam.
どうか、あなたと彼の父親との敵対関係は国政のためであって、彼の家に対する軽蔑のせいではないと思えるようになさってくださるようお願いいたします。
honestius enim et libentius deponimus inimicitias rei publicae nomine susceptas quam contumaciae(頑固).
なぜなら、私たちは、個人的な確執から生じた敵対関係はともかく、国政ゆえに生じた敵対関係は、潔く喜んで捨てられるからであります。
me deinde sine ad hanc opinionem jam nunc dirigere(導く) puerum et tenero animo ejus persuadere non esse tradendas posteris inimicitias.
そのうえ、私がいまこの子を導いて、彼の幼い心に敵対関係を子孫に伝えてはならぬと言い聞かせられるようして頂きたいのであります。
quamquam tuam fortunam, Cicero, ab omni periculo abesse certum habeo(確かだと思う), tamen arbitror malle te quietam senectutem et honorificam potius agere quam sollicitam(不安な).
キケロ殿、私はあなたの今の境遇は何の危険もないと信じておりますが、あなたも老いて不安な暮らしをするよりは穏やかに人に敬われた生活をしたいとお考えのことと思います。
postremo meo jure te hoc beneficium rogo; nihil enim non tua causa feci.
最後に、あなたにこのご好意をお願いするのは、私の権利でもあります。私は何事もすべてあなたのためを考えて行ってきたのでありますから。
quod si non impetro, per me Cloelio daturus(許す) non sum, ut intellegas quanti apud me auctoritas tua sit atque eo te placabiliorem(なだめらる) praebeas(見せる).
しかしながら、もしあなたの同意が頂けない場合には、私の独断でクロエリウスに帰還を許すつもりはありません。それは、あなたの権威が私にとっていかに重いかをあなたに分かっていただき、それだけあなたに寛容になっていただきたいからであります。
367B(14.13b)
Scr. in Puteolano vi K. Mai. an. 44
CICERO ANTONIO COS. S. D.
前四十四年四月二六日、プテオリ
キケロより執政官アントニウスへ(367番に同封された出来)
[1] Quod mecum per litteras agis unam ob causam mallem coram egisses.
あなたが私に手紙で申し出られたことは、直接面談の上でしていただきたかった理由が一つだけあります。
non enim solum ex oratione sed etiam ex vultu et oculis et fronte, ut aiunt, meum erga te amorem perspicere potuisses.
というのは、そうすれば単に言葉だけでなく、いわゆる表情とか目つき顔つきから、あなたに対する私の親愛の情をはっきりとお分かりいただけたでしょうから。
nam cum te semper amavi primum tuo studio, post etiam beneficio provocatus, tum his temporibus res publica te mihi ita commendavit ut cariorem habeam neminem.
私は常にあなたに親愛の気持ちを抱いてきました、初めはあなたの熱意のゆえに、その後はさらにご恩にも与ったからですし、また現在は、共和国があなたを私にとって最も大切な人として推賞しているのです。
[2] Litterae vero tuae cum amantissime tum honorificentissime scriptae sic me affecerunt ut non dare tibi beneficium viderer sed accipere a te
そしていま、私はあなたの深い親愛の情と敬意に満ちたお手紙に感服して、あなたに恩恵を与えるどころか、むしろあなたからご恩を受けていると思うほどです。
ita petente ut inimicum meum, necessarium tuum me invito servare nolles, cum id nullo negotio facere posses.
なぜなら、この依頼に際して、私の敵でありあなたの友人である人を助けることは、あなたには何の苦もなくできるにもかかわらず、私が反対なら助ける気はないと言われているからです。
ego vero tibi istuc, mi Antoni, remitto
しかし、親愛なるアントニウスよ、私はその件はあなたにお任せします。
atque ita ut me a te, cum iis verbis scripseris, liberalissime atque honorificentissime tractatum existimem,
それと同時に、あなたのこうした文面によって私はあなたから大いなる寛容と敬意をもって遇されたと考えます。
idque cum totum, quoquo modo se res haberet, tibi dandum putarem, tum do etiam humanitati et naturae meae.
そして、事情はどうあれ、このことはすべてあなたに委ねるべきだと考えていますし、それが私の生来の人間性にも相応しいと思っています。
nihil enim umquam non modo acerbum in me fuit sed ne paulo quidem tristius aut severius quam necessitas rei publicae postulavit.
なぜなら、もともと私の中には冷酷さなど微塵もありませんし、共和国のためにやむをえぬ場合以外は、いささかも峻烈さや厳格さなどないのですから。
accedit ut ne in ipsum quidem Cloelium meum insigne odium fuerit umquam, semperque ita statui, non esse insectandos inimicorum amicos, praesertim humiliores, nec his praesidiis nosmet ipsos esse spoliandos.
これに加えて、クロエリウス本人に対しても、私はことさら憎悪を向けたことはありませんし、また敵対者の友人たち、特に地位の低い者たちを困らせるべきではなく、また私たち自身もこうした人々の支持を失ってはならぬと常々肝に銘じているのです。
[4] Nam de puero Clodio tuas partis esse arbitror ut ejus animum tenerum, quem ad modum scribis, iis opinionibus imbuas(教える) ut ne quas inimicitias residere in familiis nostris arbitretur.
少年クローディウスに対するあなたの役割は、あなたもお書きのとおり、私たち両家の間にはいかなる敵意も根づいてなどいないと考えるように、彼の柔らかな心を導くことであると思います。
contendi cum P. Clodio cum ego publicam causam, ille suam defenderet.
私は彼の父親のP.クローディウスと対立しましたが、私は共和国の大義を、彼もみずからのそれを擁護したのでした。
nostras concertationes res publica dijudicavit. si viveret, mihi cum illo nulla contentio jam maneret.
私たちの確執には共和国が裁定を下しました。もし彼が生きていたならば、私と彼の間にはもう何の対立も残ってはいなかったでしょう。
[5] qua re quoniam hoc a me sic petis ut, quae tua potestas est, ea neges te me invito usurum, puero quoque hoc a me dabis, si tibi videbitur,
ですから、あなたは私にこの要請をするにあたって、あなたにはそうする力があるのに、私が反対すればその力を行使しないと譲歩してくださるからには、私もまた譲歩することをよければ少年に伝えていただきたいのです。
non quo aut aetas nostra ab illius aetate quicquam debeat periculi suspicari aut dignitas mea ullam contentionem extimescat, sed ut nosmet ipsi inter nos conjunctiores simus quam adhuc fuimus.
それは、私の年齢になれば彼の世代からの危険に何らか思いを致すべきだからとか、私が体面上何らかの争い事を恐れるからではなく、私たち自身がこれまで以上に互いに親密になれるようにと考えるからです。
interpellantibus(邪魔する) enim his inimicitiis animus tuus mihi magis patuit quam domus. sed haec hactenus.
このところの敵対的関係に阻まれながらも、あなたの心は私に対してあなたの屋敷にもまして開かれていたのですから。しかし、このことはここまでといたしましょう。
illud extremum. ego quae te velle quaeque ad te pertinere arbitrabor semper sine ulla dubitatione summo studio faciam. hoc velim tibi penitus persuadeas.
最後に一つ、私はあなたのご希望にかない、利益に関わると考える事柄は、常に何のためらいもなく全力をもって行うつもりです。このことを心から納得していただきたいと思っています。
368(14.14).Scr. in Cumano a.d. v K. Mai. an. 44
CICERO ATTICO S. D.
前四十四年四月二十八日あるいは二十九日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ(暗殺直後に元老院を開かなかったことへの後悔の手紙)
[1] 'Iteradum eadem ista mihi.' coronatus Quintus noster Parilibus! solusne? etsi addis Lamiam, quod demiror equidem; sed scire cupio qui fuerint alii, quamquam satis scio nisi(以外) improbum neminem. explanabis igitur hoc diligentius.
「おいおい、頼むからもう一度同じことを言ってくれ」(パクウィウス)。私たちのあのクィントゥスが、パリリア祭で花冠をかぶって現れてカエサル派の民衆の喝采を浴びたというのか。彼一人だけだったのか。君はラミア(ルキウス・アエリアス、キケロのパトライ行きを助けた友人)の名前も書き添えているが、それには私としても実に驚いている。だが、他にどんな連中がいたのか知りたいものだ。もっとも、不逞の輩(カエサル派のならず者)以外には誰もいなかったろうことは、十分に分かっているのだがね。とにかく、この件についてはもっと詳しく説明してくれ。
ego autem casu, cum dedissem ad te litteras vi Kal. satis multis verbis, tribus fere horis post(副) accepi tuas et magni quidem ponderis.
私の方はといえば、たまたま四月二十六日に、かなり長々と書いた君への手紙を送り出したのだが、そのわずか三時間ほど後に、君からの実に見事な内容の詰まった重い手紙を受け取ったのだ。
itaque joca tua plena facetiarum(機知) de haeresi(学派) Vestoriana et de Pherionum more Puteolano risisse me satis nihil est necesse rescribere. πολιτικώτερα illa videamus.
だから、ウェストリウス(金貸しの友人)の一派だの、プテオリ風のフェリオの習慣だのといった、君のユーモアたっぷりの冗談に、私がどれほど大笑いしたかについては、わざわざ返事を書くまでもあるまい。
[2] ita Brutos Cassiumque defendis quasi eos ego reprehendam; quos satis laudare non possum. rerum ego vitia collegi(数える), non hominum.
君はまるで、私が彼らを非難でもしているかのようにブルートゥスたちとカッシウスを弁護するが、私は彼らをいくら称賛してもしすぎることはないのだ。私が指摘しているのは政治体制の欠陥であって、人間の過ちではない。
sublato enim tyranno tyrannida manere video. nam quae ille facturus non fuit ea fiunt, ut de Cloelio de quo mihi exploratum(確実) est illum non modo non facturum sed etiam ne passurum quidem fuisse.
事実、独裁者は除かれたというのに、独裁体制はそのまま残っているのを私は目の当たりにしている。なぜなら、彼が生きていれば決してするはずのなかったことが、今や次々と実行されているからだ。例えばあのクロエリウスの件がそうだ。彼について言えば、カエサルなら呼び戻すなどという挙に出なかっただけでなく、それを容認することさえ決してなかったであろうと、私は確信している。
sequetur Rufio Vestorianus, Victor numquam scriptus, ceteri, quis non?
この分では、ウェストリウスの可愛いルフィオ(センプロニウス・ルフス)だの、カエサルの生前の記録に一度も名前が出たことのないウィクトルだの、その他誰でも彼でもが次に続くことだろう。
cui servire ipsi(与) non potuimus, ejus libellis(メモ書き) paremus.
生前のその人自身には服従することのなかった私たちが、今や彼の遺したとされる「メモ書き」に大人しく従っているのだ。
nam Liberalibus(リーベルの) quis potuit in senatum non venire? fac id potuisse aliquo modo; num etiam, cum venissemus, libere potuimus sententiam dicere? nonne omni ratione(手段) veterani qui armati aderant, cum praesidi(護衛) nos nihil haberemus, defendendi fuerunt?
あのリーベル祭(3月17日、暗殺の2日後)の日、誰が元老院に出席せずにいられただろうか。仮にどうにかして拒否できたとしよう。だが、出席したところで、私たちは自分の意見を自由に述べることなど出来ただろうか。何の護衛も持たない私たちが、武装して待ち構えていた退役軍人どもを、あらゆる手段で宥め、その機嫌を取らざるを得なかったのは明白ではないか。
illam sessionem Capitolinam mihi non placuisse tu testis es. quid ergo? ista culpa Brutorum? minime illorum quidem sed aliorum brutorum qui se cautos ac sapientis putant; quibus satis fuit laetari, non nullis etiam gratulari(祝福), nullis permanere.
あの時、カピトリウムの丘に元老院を招集せずにただ籠城するというブルートゥスたちの方針を、私が全く気に入っていなかったことは君がよく知っている。では、それはブルートゥスたちの罪なのか?いや、決して彼らのせいではない。むしろ、自分たちのことを慎重で賢明だと思い込んでいる、他の大いなる愚か者どもの罪なのだ。彼らはカエサルの死をただ喜び、何人かは暗殺者に祝辞を送りはしたものの、その自由を最後まで維持するために踏みとどまろうとした者は、誰一人としていなかったのだから。
[3] sed praeterita omittamus; istos omni cura praesidioque tueamur et, quem ad modum tu praecipis(教える), contenti Idibus(女複) Martiis simus;
しかし、過去のことは不問に付そう。私たちはあの彼らブルートゥスたちをあらゆる配慮と護衛をもって護るべきだし、君が勧めてくれる通り、あの三月十五日という事実だけで満足することにしよう。
quae quidem nostris amicis divinis viris aditum(入口) ad caelum dederunt, libertatem populo Romano non dederunt.
あの日は、ローマ人民に自由を与えはしなかったが、私たちの友人であるあの神のごとき男たちに、不滅の栄光への道を与えたのだから。
recordare tua. nonne meministi clamare te omnia perisse si ille funere elatus(盛大な) esset? sapienter id quidem. itaque ex eo quae manarint(生ずる) vides.
君自身の言葉を思い出してごらん。「もしカエサルを国葬にして送り出すようなことがあれば、すべてが破滅してしまう」と君が叫んでいたのを覚えていないか。まったく、それは実に賢明な予言だった。だからこそ、あの国葬からいかなる結果が生まれたかは、君も今、目の当たりにしている通りなのだ。
[4] quae scribis K. Juniis Antonium de provinciis(属州割当) relaturum(議案を出す), ut et ipse Gallias habeat et utrisque dies(任期) prorogetur, licebitne decerni libere? si licuerit, libertatem esse recuperatam(回復) laetabor; si non licuerit, quid mihi attulerit ista domini mutatio praeter laetitiam quam oculis cepi justo interitu(死) tyranni?
君の手紙によると、六月一日にアントニウスが属州の割り当てについて議案を提出し、彼自身がガリア諸属州を確保するとともに、双方の任期を延長させようとしているとのことだが、果たして元老院が自由に議決することは許されるだろうか。もし自由に議決できるのであれば、自由が奪還されたのだと私は喜ぼう。だが、もしそれが許されないのであれば、あの僭主が当然の報いとして破滅したのをこの目で見たときに覚えたあの歓喜を除いて、あの支配者の交代は、私に一体何をもたらしてくれたというのだ。
[5] rapinas scribis ad Opis fieri; quas nos quoque tum videbamus. ne(確かに) nos et liberati ab egregiis(優れた) viris nec liberi sumus. ita laus illorum est, culpa nostra.
オピス神殿で国庫の略奪が行われていると君は書いているが、それは私たちも当時、目の前で見ていた通りだ。実のところ私たちは、あの優れた男たちによって解放されたというのに、少しも自由ではないのだ。かくして、栄誉は彼らのものとなり、不甲斐ない罪は私たちのものとなる。
et hortaris me ut historias scribam, ut colligam tanta eorum scelera a quibus etiam nunc obsidemur! poterone eos ipsos non laudare qui te obsignatorem(証人) adhibuerint? nec mehercule me raudusculum(少額の金) movet, sed homines benevolos, qualescumque sunt, grave est insequi(非難する) contumelia.
それなのに君は、今この瞬間もなお私たちを包囲し脅かしている者たちのこれほど多くの悪行をわざわざ集めて、歴史書を書けと私に勧めるのか。もしそんなものを書けば、君を遺産の署名捺印者として引き込んだまさにその連中を、私は賞賛せざるを得なくなるのではないか。誓って言うが、遺産のはした金が欲しくてためらっているのではない。だが、彼らがどのような人間であるにせよ、一応の好意を示してくれている人々を、容赦ない告発によって汚すのは、実に忍びないことなのだ。
[6] sed de omnibus meis consiliis(方針), ut scribis, existimo(思う) exploratius nos ad K. Junias statuere(決定) posse. ad quas adero et omni ope atque opera enitar, adjuvante me scilicet auctoritate tua et gratia(影響力) et summa aequitate(正当性) causae, ut de Buthrotiis senatus consultum quale scribis fiat.
しかし、私の今後の方針すべてについては、君が書いている通り、六月一日になれば、より確実な見通しを持って決定することができると私は考えている。その会議に私は出席し、あらゆる力と労力を尽くして奮闘するつもりだ。もちろん、君自身の権威や影響力、そしてこの問題が持つこの上ない正当性が、私の助けとなってくれるだろうが、ブトロトゥムの件について、君が望んでいる通りの元老院議決が成立するよう、最善を尽くそう。
quod me cogitare jubes, cogitabo equidem, etsi tibi dederam superiore epistula cogitandum.
君が私に熟考せよと言う件(ギリシヤ行き)については、私としても確かに熟考するつもりだ。もっとも、その件については、前便で君の方こそじっくり考えてくれと委ねておいたはずなのだがね。
tu autem quasi jam recuperata re publica vicinis tuis Massiliensibus sua reddis. haec armis, quae quam firma habeamus ignoro, restitui fortasse possunt, auctoritate non possunt.
それにしても君は、まるで国家の自由がすでに回復し終えたかのように、君の近隣の友人であるマッシリア人に、没収された財産を返還しようなどと法律論で動いている。だが、これらすべての権利は、武力によってなら――その我が方の武力がどれほど確かなものなのか、私には皆目分からないが――おそらくは回復できるかもしれないが、元老院の権威によって回復することなど、もはや不可能なのだ。
[7] epistula brevis quae postea a te scripta est sane mihi fuit jucunda de Bruti ad Antonium et de ejusdem ad te litteris. posse videntur esse meliora quam adhuc fuerunt.
その後に君が書いてくれた短い手紙、つまりブルートゥスからアントニウスへの書簡と、ブルートゥスから君への書簡についての報せは、私にとって実に心安まるものだった。事態は、これまでよりも幾分かは好転する可能性があるようにも思われる。
sed nobis ubi simus et quo jam nunc nos conferamus providendum est.
しかし、私たちが今いかなる状況に置かれているのか、そして今この瞬間、どこへ身を寄せるべきなのかについては、私たちが自らあらかじめ見極めておかなければならない。
369(14.15).Scr. in Cumano K. Mart an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年五月一日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ
[1] O mirificum Dolabellam meum! jam enim dico meum; antea, crede mihi, subdubitabam(少し疑う). magnam ἀναθεώρησιν res habet, de saxo, in crucem, columnam tollere, locum illum sternendum(舗装する) locare(請負)! quid quaeris? heroica. sustulisse mihi videtur simulationem desideri(憧れ) adhuc quae serpebat in dies, et inveterata verebar ne periculosa nostris tyrannoctonis esset.
おお、わが驚嘆すべきドラベッラと、いまや私は「わが」と言おう。いままでは実を言うと少しためらいがあった。これは大いに瞠目すべき出来事だ。岩場から突き落とし、はりつけにし、記念柱を撤去し、その場所の舗装の請負契約まで。要するに、英雄的行為だ。彼は、私の見るところ、カエサルへの見せかけの追幕を一掃したのだと思う。それはこれまで日ごとにはびこってきていて、根を下ろしたらわれらが独裁者殺害者の面々にとって危険になりはしまいかと恐れていた。
[2] nunc prorsus assentior tuis litteris speroque meliora. quamquam istos ferre non possum qui, dum se pacem velle simulant, acta nefaria defendunt. sed non possunt omnia simul. incipit res melius ire quam putaram. nec vero discedam nisi cum tu me id honeste putabis facere posse. Bruto certe meo nullo loco deero idque, etiam si mihi cum illo nihil fuisset, facerem propter ejus singularem incredibilemque virtutem.
いまや私は君の手紙にまったく同感で、事態の好転を期待している。もっとも、平和を望むふりをしながら無法なふるまいを擁護する連中には我慢がならない。だが、何もかもいっぺんにできるわけではない。事は、私が思っていたよりもうまく進み始めている。私も引き下がるまい。そうしても不名誉ではないと君が思ってくれるその時までは。もちろん、私はわがブルートゥスを決して見捨てはしない。たとえ私と彼とが何の関わりもなかったとしても、私は彼の類いまれなる素晴らしい美質のゆえにそうしていただろう。
[3] Piliae nostrae villam totam quaeque in villa sunt trado in Pompeianum ipse proficiscens K. Maiis. quam velim Bruto persuadeas ut Asturae sit!
私たちのピリア殿にクマエの別荘全体とその中のものを引き渡すつもりで、私自身はポンぺイの別荘に向けて五月一日に出発するところだ。ブルートゥスには、ぜひともアストゥラに滞在するように君から説得してほしい。
372(14.19).Scr. in Pompeiano vhi Id. Mai. an.44.
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年五月八日 ポンペイ
キケロよりアッティクスへ
[1] Nonis Maiis cum essem in Pompeiano, accepi binas a te litteras, alteras sexto die, alteras quarto. ad superiores igitur prius(respondebo). quam mihi jucundum opportune tibi Barnaeum(飛脚) litteras reddidisse!
五月七日に私がポンペイの別荘にいたとき、君からの二通の手紙を受け取った。一方は書いてから六日目のもの、もう一方は四日目のものだ。だから、まずは古い方の手紙から返事を書くことにするよ。バルナエウスが絶好のタイミングで君に僕の手紙を届けてくれたことが、私にとってどれほど嬉しかったことか。
tu vero cum Cassio ut cetera; quam commode autem quod id ipsum quod me mones quadriduo(4日) ante ad eum scripseram exemplumque mearum litterarum ad te miseram(過去完)!
それにしても、カッシウスに関する君の対応は、いつも的確だが、なんとタイミングがぴったりなんだろう。君が私にアドバイスしてくれているまさに同じ内容の手紙を、私は四日前に出していたんだよ。おまけに、その手紙の写しを君に送っておいたのだ。
sed cum ex Dolabellae ἀριστείᾳ (sic enim tu ad me scripseras) magna desperatione affectus essem, ecce tibi et Bruti et tuae litterae!
ドラベッラの勲し(=カエサルの霊柱を破壊)――そう君は私宛ての手紙に書いていた――によって私が大きな絶望から立ち直った時、そこにまさにブルートゥスと君の手紙が来た。
ille exsilium meditari. nos autem alium portum propiorem huic aetati videbamus; in quem mallem equidem pervehi florente Bruto nostro constitutaque re publica.
ブルートゥスは亡命を考えているようだ。しかし私は、この年齢にはもっと近くて適した別の港(安全な老後)を見ていたのだ。それも、私たちのブルトゥスが栄え、国が安定した状態で、そこに到着したいと願っていた。
sed nunc quidem, ut scribis, non utrumvis.
しかし、いまは君が書いているとおり、どちらでもいいという状況ではない(亡命しかない)。
assentiris enim mihi nostram aetatem a castris, praesertim civilibus, abhorrere.
私たちの歳では戦陣、特に内乱の陣営には向かないことは、君も同意見なのだから。
[2] Antonius ad me tantum de Cloelio rescripsit, meam lenitatem et clementiam et sibi esse gratam et mihi voluptati magnae fore.
マルクス・アントニウスは、クロエリウス(=追放中)のことで私に返事をよこし、私の寛大さと慈悲深さに感謝しており、私にも大いに喜ばしい結果になるだろうとだけ書いてきた。
sed Pansa furere videtur de Cloelio itemque de Deiotaro et loquitur severe, si velis credere.
だが、パンサは、クロエリウスとさらにデイオタルスのことで憤慨しているらしく、厳しいことを言っている――もし信用できればだ。
illud tamen non belle, ut mihi quidem videtur, quod factum Dolabellae vehementer improbat.
しかし、彼がドラベッラの行為をひどく非難しているのはよくないと、少なくとも私は思う。
[3] de coronatis, cum sororis tuae filius a patre accusatus esset, rescripsit se coronam habuisse honoris Caesaris causa, posuisse luctus gratia; postremo se libenter vituperationem subire quod amaret etiam mortuum Caesarem.
(=カエサル追悼の)冠を被った連中についてだが、君の妹の息子は父親から非難されたあと、自分はカエサルの栄誉のために冠を被り、追悼のために外したのだという返事をよこし、自分は死後もなおカエサルを愛しているので、非難は甘んじて受けると結んでいる。
[4] ad Dolabellam, quem ad modum tibi dicis placere, scripsi diligenter. ego etiam ad Siccam; tibi hoc oneris non impono. nolo te illum iratum habere.
ドラベッラには、君の忠告どおりの仕方で、入念な手紙を書いた。君にこんな面倒はかけない。君が彼に恨まれるのは嫌だからね。
Servi orationem cognosco; in qua plus timoris video quam consili.
セルウィウス(スルピキウス・ルフス51年執政官)の話は了解した。その中には思慮よりも恐れの方が多く見て取れる。
sed quoniam perterriti omnes sumus, assentior Servio.
だが、私たちは皆すっかり恐怖に捕われているので、私もセルウィウスに賛成だ。
Publilius tecum tricatus est. huc enim Caerellia missa ab istis est legata ad me; cui facile persuasi mihi id quod rogaret ne licere quidem, non modo non lubere. Antonium si videro, accurate agam de Buthroto.
プブリリウス(=キケロの前妻の親類)は君をごまかしてきた。この私のところへカエレッリアがその連中からの使いとしてやって来た。彼女の求めは私には望ましくないばかりか許されないということを、私は彼女に難なく納得させた。アントニウスに会ったら、ブトロトゥムのことを注意深く交渉するつもりだ。
[5] Venio ad recentiores litteras; quamquam de Servio jam rescripsi. 'me facere magnam πρᾶξιν Dolabellae.' mihi mehercule ita videtur, non potuisse maior tali re talique tempore.
最近の方の手紙に移る。だが、セルウィウスについては、もう返答済みだ。「君はドラベッラの行為を大きく評価している」と君は言う。まさにそのとおりだ。このような時と状況において、これ以上大きなことはありえないと私は思う。しかし、私が彼の功績と認めたことは、すべて君の手紙を拠り所にして認めたことだ。
sed tamen quicquid ei tribuo, tribuo ex tuis litteris. tibi vero assentior maiorem πρᾶξιν ejus fore si mihi quod debuit dissolverit. Brutus velim sit Asturae.
だが、もし彼が私に借金を返したなら、彼の行為はもっと大きなものになるだろうということは君に同意する。ブルートゥスにはアストゥラにいてほしいと思う。
[6] quod autem laudas me quod nihil ante de profectione(出発) constituam(決める) quam ista quo evasura sint videro, muto sententiam. neque quicquam tamen ante quam te videro.
君が手紙の中で、「事態がどこへ着地するのか見届けるまでは、出国について何ひとつ決定しない」という私の姿勢を褒めてくれているが、実は、私はそんな悠長な考えは捨てようと思っている。とはいえ、君に直接会って相談してみる前には、何ひとつ勝手に決めるようなことはしないがね。
Atticam meam gratias mihi agere de matre gaudeo; cui quidem ego totam villam cellamque tradidi eamque cogitabam v Idus videre. tu Atticae salutem dices. nos Piliam diligenter tuebimur.
私の可愛いアッティカちゃんが、お母さんを丁重にもてなしている私を喜んでいると聞いて、とても嬉しく思っている。実際、私は君の奥方に、このプテオリの邸宅のすべてと貯蔵庫を丸ごと明け渡して自由に使ってもらっているのだ。五月九日には、彼女の様子を見に挨拶に伺おうと思っている。アッティカちゃんによろしく。あなたの奥方のピリア殿のことは、私が責任を持って、大切にお世話し、お守りするから安心しなさい。
373(14.18).Scr. in Pompeiano vii Id. Mai. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年五月九日、ポンペイ
キケロよりアッティクスへ(カエサル暗殺は無駄だったのか)
[1] Saepius me jam agitas quod rem gestam Dolabellae nimis in caelum videar efferre(持ち上げる).
もう何度も君は、私がドラベッラのやったこと(=カエサルの祭壇を撤去)をあまりに高く持ち上げすぎるようだと突っ込んでいるね。
ego autem, quamquam sane probo factum, tamen ut tanto opere laudarem adductus sum tuis et unis et alteris litteris.
たしかに私は彼のあの行動はよかったと思うけれども、これほどまでに彼を褒めちぎるように私を仕向けたのは、君の一通目と二通目の手紙のせいなのだ。
sed totum se a te abalienavit Dolabella ea de causa qua me quoque sibi inimicissimum reddidit.
しかし、君が彼をすっかり愛想を尽かししたのと同じ理由で、私も彼がほとほと嫌になったよ。
O hominem impudentem! Kal. Jan. debuit, adhuc non solvit, praesertim cum se maximo aere alieno Faberi manu liberarit et opem ab Ope petierit(引き出す).
まったく厚かましい奴だ。一月一日に期限だったのに、いまだに借金を返していない。ましてや、カエサルの秘書ファベリウスの署名偽造のおかげで(カエサルの遺産から)莫大な借金を帳消しにし、オプス女神の神殿(国庫)から大金(オプス)を引き出したというのにだ。
licet enim jocari, ne me valde conturbatum(混乱) putes.
まあ、冗談ぐらい言ってもいいだろう。私が本当にうろたえていると君に心配されたくないからね。
atque ego ad eum viii Idus litteras dederam bene mane, eodem autem die tuas litteras vesperi acceperam in Pompeiano sane celeriter tertio abs te die.
私は八日の早朝に彼に手紙を出してしまっていたんだ。まさに同じ日の夕方ここポンペイで君の手紙(ドラベッラを持ち上げるなという)を受け取ったんだ。君が出してから三日目だから、実に速いね。
sed, ut ad te eo ipso die scripseram, satis aculeatas ad Dolabellam litteras dedi; quae si nihil profecerint(効き目がある), puto fore ut me praesentem non sustineat(耐える).
だが、その同じ日に出した君への手紙に書いたように、ドラベッラに出した手紙は十分に手厳しいものだ。もしあの手紙が何の効き目もなくて借金を返さなかったら、彼は私に会わせる顔がなくなってしまうだろう。
[2] Albianum te confecisse arbitror. de Patulciano nomine(借金), quod mihi †suspendiatus est† , gratissimum est et simile tuorum omnium. sed ego Erotem ad ista expedienda factum(適任の) mihi videbar reliquisse; cuius non sine magna culpa vacillarunt(滞る). sed cum ipso videro.
アルビウスの件は君がすっかり片づけてくれたと思っている。パトゥルキウスからの借入金に関して私のために立て替えてくれたのは、いかにも君らしいことで深く感謝している。しかし、私はその件を処理するのにうってつけの 人物としてエロスを残してきたはずだが、彼に重大な過ちがなければ、その件に不都合が生じることはなかったのだ。まあ、会ったときに本人と掛け合うことにするよ。
[3] de Montano, ut saepe ad te scripsi, erit tibi tota res curae. Servius proficiscens quod desperanter tecum locutus est minime miror neque ei quicquam in desperatione concedo(負ける).
モンタヌスについては、しばしば君に書いているとおり、全部君にお任せするよ。セルウィウス(スルピキウス・ルフス)が出発する際、君にすっかり絶望しきった口ぶりで話していたそうだが、私はそれについてこれっぽっちも驚かないし、絶望の深さということなら、私も彼に一歩も引けを取るつもりはないよ。
[4] Brutus noster, singularis vir, si in senatum non est Kal. Juniis venturus, quid facturus sit in foro nescio. sed hoc ipse melius.
我らのブルートゥス、あの並外れた男が、もし六月一日の元老院に臨むつもりがないのなら、彼がフォルム(公の舞台)でこれから何をしようというのか、私にはさっぱり分からない。まあ、この件は彼自身の方がよく分かっているのだろうがね。
ego ex iis quae parari video non multum Idibus Martiis profectum judico. itaque de Graecia cottidie magis et magis cogito.
私としては、今あれこれ準備されていることを見聞きするにつけ、三月十五日のカエサル暗殺によって、結局のところ大した前進は得られなかったのだと判断せざるを得ない。だから、私はギリシアへ行くことを日ごとにますます真剣に考えている。
nec enim Bruto meo exsilium, ut scribit ipse, meditanti video quid prodesse possim.
彼自身が書いてきているように、亡命を覚悟している我がブルートゥスに対して、私がローマに残って一体どう役に立てるというのか、見当もつかないからね。
Leonidae me litterae non satis delectarunt. de Herode tibi assentior. Saufei legisse vellem. ego ex Pompeiano(proficisci) vi Idus Mai.(5月15日の6日前) cogitabam.
レオニダス(アテネで学ぶキケロの息子マルクスの家庭教師)の手紙は、私をあまり喜ばせる内容ではなかった。ヘロデス(アテネの修辞学の教師)の件については君と同意見だ。サウフェイウス(ルキウス。アッティクスの友人、エピクロス派哲学者)の書いたものも読めればよかったのだが。私は五月十日に、このポンペイの別荘を発つ予定でいるよ。
374(14.20).Scr. in Puteolano v Id. Mai a. 44.
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年五月十一日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ
[1] E Pompeiano navi advectus sum in Luculli nostri hospitium(家) vi Idus hora fere tertia.
五月十日のほぼ九時頃、私はポンペイの別荘から船で、私たちの友人のルクッルスの別荘に到着した。
egressus autem e navi accepi tuas litteras quas tuus tabellarius in Cumanum attulisse dicebatur Nonis Maiis datas.
船を降りるとすぐに、君の手紙を受け取った。それは、君の飛脚が私のクマエの別荘に届けたと言われていたもので、五月七日に出されたものだった。
A Lucullo postridie eadem fere hora veni in Puteolanum. ibi accepi duas epistulas, alteram Nonis, alteram vii Idus Lanuvio(ラヌウィウ厶) datas.
その翌日、ほぼ同じ時刻に、私はルクッルスの別荘を発ってプテオリの別荘にやって来た。そこで私は二通の書簡を受け取った。一方は五月七日に、もう一方は九日にラヌウィウムから出されたものだった。
[2] audi igitur ad omnis. primum, quae de re mea gesta et in solutione et in Albiano negotio, grata. de tuo autem Buthroto, cum in Pompeiano essem, Misenum venit Antonius. Inde in Samnium ante discessit quam illum venisse audissem;
それでは、そちらからのすべての手紙に対して返事をするから、聞きなさい。まず、私の件、つまり支払いに関してもアルビウスとの取引に関しても、手際よく処理してくれたことはありがたい。ところで、君のブトロトゥムの件についてだが、私がポンペイの別荘にいたとき、アントニウスがミセヌムにやって来た。だが、彼がそこに到着したと私が耳にするよりも前に、彼はそこを発ってサムニウムへ行ってしまった。
a quo vide quid speres. Romae igitur de Buthroto. L. Antoni horribilis contio(演説), Dolabellae praeclara. jam vel sibi habeat nummos, modo numeret(支払う) Idibus.
そのような男から、いったい何を期待できるか、よく考えてみるがいい。したがって、ブトロトゥムの件はローマで決着をつけるしかない。ルキウス・アントニウスの民衆煽動演説は恐るべきものだったが、ドラベッラの演説は見事なものだった。だから、彼は金はまだ持っているがいい。ただ五月十五日の期日にきっちり支払ってくれさえすればね。
Tertullae nollem abortum(流産). tam enim Cassii sunt jam quam Bruti serendi(産む). de regina velim atque etiam de Caesare illo. persolvi(義務を果たす) primae epistulae, venio ad secundam.
テルトゥッラ(カッシウスの妻)が流産したとは、実にお気の毒なことだ。というのも、今やブルートゥスだけでなく、カッシウスの血を引く者も同じように(共和政の守護者として)世に生み出され、育てられねばならないのだから。あのエジプトの女王のこと、そしてあのカエサルの血を引くという子供のこともどうなったか知りたいものだ。これで一通目の手紙にはすべて答えた。では、二通目の手紙に移ろう。
[3] de Quintis, Buthroto, cum venero, ut scribis. quod Ciceroni suppeditas(助ける), gratum.
クイントゥス父子とブトロトゥムのことは、君が言うとおりに私が戻ってから相談しよう。小キケローに学資を調達してくれてありがとう。
quod errare me putas qui rem publicam putem pendere in Bruto, sic se res habet: aut nulla erit aut ab isto istisve servabitur.
共和国の運命がブルートゥスにかかっていると私が考えていることについて、君は誤りだと思っている点だが、実際の事情はこうなのだ。共和国は完全に消滅してしまうか、あるいは、彼や彼らによって救われるか、そのどちらかしかないのだ。
quod me hortaris ut scriptam contionem mittam, accipe a me, mi Attice, καθολικόν(普遍的な) θεώρημα(定理) earum rerum in quibus satis exercitati sumus. nemo umquam neque poeta neque orator fuit qui quemquam meliorem quam se arbitraretur.
君が私に、演説の草稿を書いてブルートゥスに送るようにと勧めてくれている点についてだが、アッティクスよ、私たちが十分に鍛錬を積んできた弁論や文芸における「普遍的な定理」というものを、私から一言聞いてくれ。詩人であれ弁論家であれ、自分よりも優れた者がほかにいるなどと考えた人間は、かつて一人も存在したためしがないのだ。
hoc etiam malis contingit; quid tu Bruto putas et ingenioso et erudito?
このことは、才能のない下手な書き手にさえ起こることなのだ。いわんや、才能にあふれ、高い教養も備えたブルートゥスのような男なら、どうだと思うかね。
de quo etiam experti sumus nuper in edicto. scripseram rogatu tuo. meum mihi placebat, illi suum.
そのことは、つい最近、あのブルートゥスの布告の件でも実際に思い知らされたばかりだ。私は君の頼みで布告の草稿を書いてやったのだ。結果はどうだった。私の書いたものは私自身が気に入っていたが、彼にとっては自分が書いたもののほうが気に入っていたのだ。
quin etiam cum ipsius precibus paene adductus scripsissem ad eum 'de optimo genere dicendi,' non modo mihi sed etiam tibi scripsit sibi illud quod mihi placeret non probari. qua re sine, quaeso, sibi quemque scribere,
それどころか、彼自身の熱心な懇願にほとんど動かされる形で、私が彼のために最善の弁論についての書物『弁論家』を著したときでさえ、彼は私に対してだけでなく、君に対しても、「キケロが自賛している弁論の理論は、自分には受け入れられない」と書き送ってきたのだ。だから、お願いだから、誰であれ自分自身の流儀で書くままにさせておいてくれ。
Suam cuique sponsam, mihi meam; suum cuique
amorem, mihi meum.
誰であれ自分の婚約者が一番、私には私の婚約者が一番。
誰であれ自分が愛する者が一番、私には私が愛する者が一番。
non scite(うまい). hoc enim Atilius, poeta durissimus.
お世辞にも洗練された表現とは言えないがね。何しろこれは、あの極めて無骨な詩人アティリウス(マルクス、前二世紀)のセリフなのだから。
atque utinam liceat isti contionari! cui si esse in urbe tuto licebit, vicimus. ducem enim novi belli civilis aut nemo sequetur aut ii sequentur qui facile vincantur.
それはそうと、願わくばブルートゥスが、民衆の前で堂々と演説できるようになってほしいものだ。もし彼がローマの街に安全に滞在することさえ許されるなら、私たちの勝利は決まったようなものだ。なぜなら、新たな内戦を始めようとする指導者がいたとしても、誰もそんな男には従わないか、あるいは従ったとしても、簡単に打ち負かせるような連中ばかりだろうから。
[4] venio ad tertiam. gratas fuisse meas litteras Bruto et Cassio gaudeo. itaque iis rescripsi.
三通目の手紙に移ろう。私の手紙がブルートゥスとカッシウスに喜ばれたと聞いて、嬉しく思っている。そういうわけで、彼らのその手紙に対して私も返事を書き送った。
quod Hirtium per me meliorem fieri volunt, do equidem operam et ille optime loquitur sed vivit habitatque cum Balbo qui item bene loquitur. quid credas videris.
私を通じてヒルティウスをこちらの陣営にとってより望ましい人物に仕立て上げてほしい、と彼らが望んでいる点については、私も確かに彼に働きかけるよう骨を折っている。実際、ヒルティウスは口を開けば実に見事なこちらの味方であるかのようなことを言う。しかし、彼はバルブス(カエサル派)と一緒に暮らし、寝食をともにしているのだ。そのバルブスにしても、同じように調子の良いことを言ってはいるのだがね。彼らの口先だけの言葉のいったい何を信じるべきかは、君自身がよく見極めることだ。
Dolabellam valde placere tibi video; mihi quidem egregie. Cum Pansa vixi in Pompeiano. is plane mihi probabat se bene sentire et cupere pacem. causam armorum quaeri plane video.
ドラベッラが君の間で非常に評判が良いのが分かる。私にとっても確かに、彼の行動は驚くほど見事なものだった。私はポンペイの別荘で、パンサと一緒に過ごした。彼は私に対し、自分は共和政へを支持しており、何よりも平和を望んでいるのだと、極めて明白に示してみせた。しかしその一方で、武力に訴えるための口実がカエサル派の過激派によって血眼になって捜されているのを、私ははっきりと見ている。
edictum Bruti et Cassi probo. quod hortaris ut suscipiam cogitationem(熟慮する) quidnam(一体何を) istis agendum putem, consilia temporum sunt quae in horas commutari vides. Dolabellae et prima illa actio et haec contra Antonium contio mihi profecisse permultum videtur.
ブルートゥスとカッシウスの声明(=地方からの支持者を帰らせる)の内容については私は賛成でる。彼らが一体これからどう行動すべきだと私が考えているのか、意見をまとめるよう君が私に促している点についてだが、政治の方針というものは状況の産物であり、それらは君が目にしている通り、まさに時一刻と変化していくものなのだ。ドラベッラ(時の補充執政官)が起こしたあの最初の断固たる行動も、そして今回アントニウスに対抗して行った民衆煽動演説も、私の目には、事態を非常に大きく前進させてくれたように思われる。
prorsus melius ibat res; nunc autem videmur habituri ducem; quod unum municipia bonique desiderant.
状況は実により良い方向へと向かいつつあった。そればかりか今や、私たちは国家を導く真の指導者を戴くことができるように思われる。それこそが、イタリアの地方都市の人々も、良識ある市民たちも、こぞって切望している唯一のことなのだ。
[5] Epicuri(属) mentionem facis et audes dicere μὴ πολιτεύεσθαι . non te Bruti nostri vulticulus(顰め面) ab ista oratione deterret? Quintus filius, ut scribis, Antoni est dextella(右手). per eum igitur quod volemus facile auferemus. exspecto, si, ut putas, L. Antonius produxit Octavium, qualis contio fuerit.
君は手紙の中でエピクロスの名を挙げ、よくもまあ「政治に関わるべからず」などと口にできたものだ。私たちのブルートゥスのあの厳格な顔つきを思い浮かべれば、そんな言葉は恐ろしくて引っ込むはずではないかね。甥のクィントゥスが、君の書いている通りアントニウスの手先に成り下がっているとはね。それならいっそ、その身内の裏切り者を通じて、私たちが望むものを簡単にせしめてやるとしよう。君の予想通り、ルキウス・アントニウスがオクタウィウスを民衆の前に登壇させたのだとしたら、一体どんな演説になったのか、私はその報告を今か今かと待っている。
haec scripsi; statim enim Cassi tabellarius. eram continuo Piliam salutaturus, deinde ad epulas Vestori navicula(小舟). Atticae plurimam salutem.
ひとまずこれだけ書いておく。というのも、カッシウスの飛脚が今すぐ出発するところなのだ。私はこのあとすぐに、君の奥方ピリア殿に挨拶に伺い、それから小舟に乗ってウェストリウスの催す晩餐会へ向かうつもりだ。アッティカちゃんによろしく。
375(14.21)
Scr. in Puteolano v Id. Mafl an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年五月十一日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ
[1] Cum paulo ante dedissem ad te Cassi tabellario litteras, v Idus venit noster tabellarius et quidem, portenti simile, sine tuis litteris. sed cito conjeci Lanuvi te fuisse. Eros autem festinavit, ut ad me litterae Dolabellae perferrentur non de re mea (nondum enim meas acceperat) sed rescripsit ad eas quarum exemplum tibi miseram sane luculente.
[2] ad me autem, cum Cassi tabellarium dimisissem, statim Balbus. O dei boni, quam facile perspiceres timere otium! et nosti virum quam tectus(慎重な). sed tamen Antoni consilia narrabat; illum circumire veteranos ut acta Caesaris sancirent idque se facturos esse jurarent, ut castra omnes haberent eaque duoviri omnibus mensibus inspicerent. questus est etiam de sua invidia eaque omnis ejus oratio fuit ut amare videretur Antonium. quid quaeris? nihil sinceri.
[3] Mihi autem non est dubium quin res spectet ad castra. Acta enim illa res est animo virili, consilio puerili. quis enim hoc non vidit, regni heredem relictum? quid autem absurdius? hoc metuere, alterum in metu non ponere! quin etiam hoc ipso tempore multa u(posoloika . Ponti Neapolitanum a matre tyrannoctoni possideri! legendus mihi saepius est 'Cato maior' ad te missus. amariorem enim me senectus facit. stomachor omnia. sed mihi quidem bebiwtai ; viderint juvenes. tu mea curabis, ut curas.
[4] haec scripsi seu dictavi apposita secunda mensa apud Vestorium. postridie apud Hirtium cogitabam et quidem penteloipon . sic hominem traducere ad optimatis paro. Lhroj poluj . nemo est istorum qui otium non timeat. qua re talaria videamus. quidvis enim potius quam castra.
Atticae salutem plurimam velim dicas. exspecto Octavi contionem et si quid aliud, maxime autem ecquid Dolabella tinniat an in meo nomine tabulas novas fecerit.
377(15.1).Scr. in Puteolano xvi K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年五月十七日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ(主治医アレクシオの急死を悼む)
[1] O factum male de Alexione! incredibile est quanta me molestia(奪かなしみ) affecerit(完接+奪.与える>afficio), nec mehercule ex ea parte maxime quod plerique mecum, 'ad quem igitur te medicum(医者) conferes?'
ああ、アレクシオの身に、なんと痛ましいことが起こってしまったのだろう。彼の死が、私をどれほどの悲しみと動揺で打ちのめしたか、自分でも信じられないほどだ。そして、最も大きなことは、多くの人々が私に向かって「それなら、今後はお前はどの医者にかかればよいのか」と言ってくれるようなことでは誓ってないのだ。
quid mihi jam medico(opus est)? aut si opus est, tanta inopia est? amorem erga me, humanitatem suavitatemque desidero.
この歳になって、今さら私に医者が何になろう。あるいは、もし必要だとしても、それほど医者に不自由するわけでもあるまい。私が恋しくてならないのは、彼が私に注いでくれたあの愛情であり、その温かい人柄であり、あのおだやかさなのだ。
etiam illud(me afficit): quid est quod non pertimescendum sit cum hominem temperantem(節制), summum medicum tantus improviso(不意に) morbus oppresserit(襲う)? sed ad haec omnia una consolatio est quod ea condicione nati sumus ut nihil quod homini accidere possit recusare debeamus.
さらに、こういう思いもある。一体何を恐れずにいられるというのか、あれほど不摂生を慎んでいた最高の医師でさえ、これほどの急病に突然襲われて亡くなってしまうというのに。
[2] de Antonio jam antea tibi scripsi non esse eum a me conventum. venit enim Misenum cum ego essem in Pompeiano. Inde ante profectus est quam ego eum venisse cognovi.
アントニウスのことについては、すでに前もって君に書き送った通り、彼とは面会していない。というのは、私がポンペイの別荘にいたときに、彼はミセヌムへやって来たが、彼がそこに到着したことを私が知るよりも前に、彼はもうそこを発ってしまっていたのだ。
sed casu, cum legerem tuas litteras, Hirtius erat apud me in Puteolano. ei legi et egi. primum quod ad te attinet, nihil mihi concedebat(引けを取る), deinde ad summam(要するに) arbitrum me statuebat non modo huius rei sed totius consulatus sui.
しかし、ちょうど私が君の手紙を読んでいたとき、偶然にも、ヒルティウスがプテオリの私の別荘に居合わせていた。そこで私は彼に君の手紙を読んで聞かせ、掛け合った。まず最初に、君の件(ブトロトゥム)に関する限り、彼は君を支援する点で私に一歩も引けを取らなかった。しかも総じて、彼はこの一件のみならず、自分自身のこれからの執政官職の全般にわたって、私を相談役として遇しようとする態度を示したのだ。
Cum Antonio autem sic agemus ut perspiciat, si in eo negotio nobis satis fecerit, totum me futurum suum. Dolabellam spero domi esse.
一方、アントニウスに対しては、私は次のように交渉を進めるつもりだ。すなわち、もし彼がこの件で私の要望を満たしてくれるなら、私は全面的に彼の味方になるつもりだということをアントニウスに分からせるようにするのだ。
[3] Redeamus ad nostros. de quibus tu bonam spem te significas habere propter edictorum humanitatem. ego autem perspexi, cum a me xvii Kal. de Puteolano Neapolim Pansae conveniendi causa proficisceretur Hirtius, omnem ejus sensum.
カエサル派の連中の話はこれくらいにして私たちの身内の者たちへと話を戻そう。彼らについて、君は彼らが出した布告の文面が穏健で寛大であるという理由から、前向きな希望を抱いていると手紙の中で書いている。しかし私は、まさに昨日、ヒルティウスがパンサに会うためにプテオリの私の別荘を発ってナポリへ向かった際、彼の本心を隅々まで完全に見極めることができたのだ。
seduxi(脇へ連れて行く) enim et ad pacem sum cohortatus. non poterat scilicet negare se velle pacem, sed non minus se nostrorum arma timere quam Antoni, et tamen utrosque non sine causa praesidium habere, se autem utraque arma metuere. quid quaeris? οὐδέν ὑγιές.
というのも、私は彼を脇へ連れ出し、二人きりになって平和に向けて力を尽くすよう強く説得したからだ。そう迫られては彼としても、もちろん建前上、自分が平和を望んでいるということは否定できなかった。しかし彼はこう言ったのだ。自分はアントニウスの武力と同じくらい、我々の仲間の武力をも恐れているのだと。双方が武装しているのにはそれぞれ相応の理由があるのだろうが、自分としてはその双方の武力そのものが恐怖なのだと。要するに、これ以上何を言うべきだろうか?彼の言葉には何ひとつ本音も、まともな中身もありはしないのだ。
[4] de Quinto filio tibi assentior. patri quidem certe gratissimae bellae tuae litterae fuerunt.
甥のクィントゥスの件については、私も君の意見に全く同感だ。アントニウスの手先となっている息子に頭を痛めている父親のクィントゥスにとって、君が送ってくれたあの見事な手紙は、間違いなく大きな慰めになったことだろう。
Caerelliae vero facile satis feci; nec valde laborare mihi visa est, et si illa, ego certe non laborarem.
一方、カエレッリアの件については、私は簡単に彼女を納得させることができた。彼女自身、それほどその件を深刻に気に病んでいるようには見えなかったし、彼女が気にしないのであれば、私の方が気を揉む必要など全くないのだから。
istam vero quam tibi molestam scribis esse auditam a te esse omnino demiror.
それにしても、君が手紙の中で「迷惑極まりない話だ」と書いている例の女性(=プブリリアの後釜を狙う女性)をめぐる噂話が、一体どうして君の耳にまで入ったのか、私にはまったくもって不思議でならない。
nam quod eam collaudavi apud amicos audientibus tribus filiis ejus et filia tua, τí ἐκ τούτου quid est hoc?
というのも、私が友人たちの前で彼女のことを褒めちぎったのは事実だが、それは彼女の三人の息子たちや、あなたの娘アッティカさえ同席して聞いているような、大っぴらな席でのことだったのだ。そこから一体どう話がねじ曲がれば、こんなおかしな噂になるというのだ。
quid est autem cur ego personatus ambulem?
parumne(充分ではないか) foeda(醜い) persona est ipsius senectutis?
それにしても、この私がいまさら色男の仮面をかぶって世間を歩き回る理由など、一体どこにあるというのだ。老いというもの自体が被らせる仮面だけでも、すでに十分に醜く、痛々しいものだというのに。
quod Brutus rogat ut (veniam)ante Kalendas, ad me quoque scripsit et fortasse faciam. sed plane(はっきり言って) quid velit nescio.
ブルートゥスが「六月一日より前に面会に来てほしい」と頼んでいる件については、私のところにも本人から手紙が届いた。おそらく、彼の言う通りにするつもりだ。しかし、彼が一体全体私に何を望んでいるのか、さっぱり分からない。
quid enim illi(与) afferre(もたらす) consili(属) possum, cum ipse egeam consilio et cum ille suae immortalitati melius quam nostro otio consuluerit? de regina rumor exstinguitur. de Flamma, obsecro te, si quid potes.
というのも、私自身がどうすべきかの助言を喉から手が出るほど必要としている有様なのに、この私が彼に一体どんな知恵を貸せるというのだ。それに、彼はカエサルを暗殺することで自分自身の不た滅の名声のために実に見事な配慮をしたのだろうが、私たちの老後の平穏のことなど、これっぽっちも考えてはくれなかったというのに。ローマでのあの女王クレオパトラをめぐる噂は、どうやら立ち消えになりつつあるようだ。フランマの件については、頼むから、君のほうで何かできることがあれば骨を折ってやってくれ。
379(15.2)
Scr. in Vescino xv K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年五月十八日、ウェスキア
キケロよりアッティクスへ
[1] XV Kal. e Sinuessano proficiscens cum dedissem ad te litteras devertissemque acutius in Vescino accepi a tabellario tuas litteras; in quibus nimis multa de Buthroto. non enim tibi ea res maiori curae aut est aut erit quam mihi. sic enim decet te mea curare, tua me. quam ob rem id quidem sic susceptum est mihi ut nihil sim habiturus antiquius.
[2] L. Antonium contionatum esse cognovi tuis litteris et aliis sordide; sed id quale fuerit nescio; nihil enim scripti. de Menedemo probe. Quintus certe ea dictitat quae scribis. consilium meum a te probari quod ea non scribam quae tu a me postularis facile patior, multoque magis id probabis, si orationem eam de qua hodie ad te scripsi legeris. quae de legionibus scribis, ea vera sunt. sed non satis hoc mihi videris tibi persuasisse qui de Buthrotiis nostris per senatum speres confici posse quod puto. tantum enim video, non videmur esse victuri, sed, ut jam nos hoc fallat, de Buthroto te non fallet.
[3] de Octavi contione idem sentio quod tu, ludorumque ejus apparatus et Matius ac Postumus mihi procuratores non placent; Saserna collega dignus. sed isti omnes, quem ad modum sentis, non minus otium timent quam nos arma. Balbum levari invidia per nos velim, sed ne ipse quidem id fieri posse confidit. itaque alia cogitat.
[4] quod prima disputatio Tusculana te confirmat sane gaudeo; neque enim ullum est perfugium aut melius aut paratius. Flamma quod bene loquitur non moleste fero. Tyndaritanorum causa, de qua causa laborat, quae sit ignoro. hos tamen . . . . Penteloipon movere ista videntur in primis erogatio pecuniae. de Alexione doleo, sed quoniam inciderat in tam gravem morbum, bene actum cum illo arbitror. quos tamen secundos heredes scire velim et diem testamenti.
380(15.3)
Scr. in Arpinati xi K. Jun. an. 44(§1)
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年五月二十二日、アルピヌム
キケロよりアッティクスへ
[1] Undecimo Kal. accepi in Arpinati duas epistulas tuas, quibus duabus meis respondisti. Vna erat xv Kal., altera xii data. ad superiorem igitur prius. accurres in Tusculanum, ut scribis; quo me vi Kal. venturum arbitrabar. quod scribis parendum victoribus, non mihi quidem cui sunt multa potiora. nam illa quae recordaris Lentulo et Marcello consulibus acta in aede Apollinis, nec causa eadem est nec simile tempus, praesertim cum Marcellum scribas aliosque discedere. erit igitur nobis coram odorandum et constituendum tutone Romae esse possimus. Novi conventus habitatores sane movent; in magnis enim versamur angustiis. sed sunt ista parvi; quin et maiora contemnimus. calvae testamentum cognovi, hominis turpis ac sordidi; tabula Demonici quod tibi curae est gratum. de malo scripsi jam pridem ad Dolabellam accuratissime, modo redditae litterae sint. ejus causa et cupio et debeo.
[2] venio ad propiorem. cognovi de Alexione quae desiderabam. Hirtius est tuus. Antonio, quoniam est, volo pejus esse. de Quinto filio, ut scribis, A. M. C. de patre coram agemus. Brutum omni re qua possum cupio juvare. cuius de oratiuncula idem te quod me sentire video. sed parum intellego quid me velis scribere quasi a Bruto habita oratione, cum ille ediderit. qui tandem convenit? an sic ut in tyrannum jure optimo caesum? multa dicentur, multa scribentur a nobis sed alio modo et tempore. de sella Caesaris bene tribuni; praeclaros etiam xiv ordines! Brutum apud me fuisse gaudeo, modo et libenter fuerit et sat diu.
383(15.5).Scr. in Tusculano v K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年五月二十七日あるいは二十八日、トゥスクルム
キケローよりアッティクスへ
[1] A Bruto tabellarius rediit; attulit et ab eo et Cassio. consilium meum magno opere exquirunt, Brutus quidem utrum de duobus. O rem miseram! plane non habeo quid scribam. itaque silentio puto me usurum, nisi quid aliud tibi videtur; sin tibi quid venit in mentem, scribe, quaeso.
ブルートゥスのもとから飛脚が、彼とカッシウスの手紙を携えて戻ってきた。彼らは私の忠告をしきりに求めており、ブルートゥスは二つの選択肢のどちらにすべきか尋ねてきた。ああ、惨めなことだ。私は何と書くべきか皆目分からない。だから、私は沈黙を通そうと思う、もし君が何か違うやり方がいいと言うなら別だが。だが、何か思いついたなら、どうか手紙を書いてほしい。
Cassius vero vehementer orat ac petit ut Hirtium quam optimum faciam. sanum putas? γναφεύς ἄνθρακας. epistulam tibi misi.
カッシウスはヒルティウスをできるだけよき人にするようにと私に強く求めている。正気だと思うかね。黒人を洗っても白くはならない。彼の手紙を君に送る。
[2] Ut tu de provincia(任務) Bruti et Cassi per senatus consultum, ita scribit et Balbus et Oppius. Hirtius quidem se afuturum (etenim jam in Tusculano est) mihique ut absim vehementer auctor est, et ille quidem periculi causa quod sibi etiam fuisse dicit, ego autem, etiam ut nullum periculum sit, tantum abest ut Antoni suspicionem fugere curem ne videar ejus secundis rebus non delectari, ut mihi causa ea sit cur Romam venire nolim ne illum videam.
ブルートゥスとカッシウスの任地については、君と同様にバルブスとオッピウスも、元老院決議で決定されるべきだと書いてきた。ヒルティウスは、自分は欠席するつもりだと言い(彼はもうトゥスクルムの別荘にいるのだ)、私にも欠席するように強く勧めている。彼はすでに彼自身の身にもふりかかったという危険を理由に挙げている。だが、私の方は、何の危険もないとしてもローマへは行きたくない。理由はもっぱらアントニウスに会いたくないからで、彼の成功を喜んでいないと彼に思われたくないからではない。
[3] Varro autem noster ad me epistulam misit sibi a nescio quo missam (nomen enim delerat);
ところで、われらのウァッローが、ある人物から彼に届いた手紙(その人の名前は削ってある)を私に送ってきた。
in qua scriptum erat veteranos eos qui rejiciantur (nam partem esse dimissam(解散)) improbissime loqui, ut magno periculo Romae sint futuri qui ab eorum partibus dissentire videantur.
それによると、約束履行を延期された古参兵たち(すでに除隊になった者も一部含まれている)が不穏きわまりないことを言っており、彼らと対立する側に立つと思われる者にとってはローマは大いに危険になりつつあるという。
quis porro noster itus, reditus, vultus, incessus inter istos? quod si, ut scribis, L. Antonius in D. Brutum, reliqui in nostros, ego quid faciam aut quo me pacto geram? mihi vero deliberatum est, ut nunc quidem est, abesse ex ea urbe in qua non modo florui(完) cum summa verum etiam servivi(隷属する) cum aliqua dignitate; nec tam statui(決める) ex Italia exire, de quo tecum deliberabo, quam istuc(そちらへ) non venire.
私はこんな者たちの間をどう行き帰りし、どんな表情と態度を示せばいいのか。だが、もし君の手紙にあるようにルキウス・アントニウスがデキムス・ブルートゥスを、また他の連中がわれらの友人たちを攻撃したなら、私は何を行い、どうふるまうべきだろうか。現状のままでは、ローマから離れていようと私は決心した。ローマでかつて私は、全盛時にはこの上ない威厳に輝き、隷属の時にもいくらかの威厳は失わなかったのだが。しかし、ローマへ行かないことは決意したが、イタリアを離れることまでは決意できずにいる。それはまた君と相談したいと思う。
384(15.7)
Scr. in Tusculano v aut iv K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年九月二十八日あるいは二十九日、トュスクルム
キケロよりアッティクスへ
Gratum quod mihi epistulas; quae quidem me delectarunt, in primis Sexti nostri. dices, 'quia te laudat.' puto mehercule id quoque esse causae, sed tamen etiam ante quam ad eum locum veni, valde mihi placebat cum sensus ejus de re publica cum tum scribendi. Servius(セルウィウス・スルピキウス・ルフス) vero pacificator(和平調停役) cum librariolo suo videtur obisse legationem et omnis captiunculas pertimescere. debuerat autem non 'ex jure manum consertum' sed quae sequuntur; tuque scribes.
385(15.8)
Scr. in Tusculano prid. K. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年五月三十一日、トゥスクルム
キケロよりアッティクスへ
[1] Post tuum discessum binas a Balbo (nihil novi) itemque ab Hirtio, qui se scribit vehementer offensum esse veteranis. exspectat animus quidnam agam de K. [Mart.]. misi igitur Tironem et cum Tirone pluris quibus singulis, ut quidque accidisset, dares litteras, atque etiam scripsi ad Antonium de legatione, ne, si ad Dolabellam solum scripsissem, iracundus homo commoveretur. quod autem aditus ad eum difficilior esse dicitur, scripsi ad Eutrapelum ut is ei meas litteras redderet; legatione mihi opus esse. honestior est votiva, sed licet uti utraque.
[2] de te, quaeso, etiam atque etiam vide. velim possis coram; si minus [possis], litteris idem consequemur. Graeceius ad me scripsit C. Cassium sibi scripsisse homines comparari qui armati in Tusculanum mitterentur. id quidem mihi videbatur ; sed cavendum tamen ut ille quae plures videndae. sed aliquid crastinus dies ad cogitandum nobis dare .
386(15.6).Scr. in Tusculano vi K. Jun. vesperi an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年六月二日(?)トゥスクルム
キケロよりアッティクスへ(ヒルティウスを味方にする工作)
[1] Cum ad me Brutus noster scripsisset et Cassius, ut Hirtium, qui adhuc bonus(共和派) fuisset meliorem facerem. quem
adhuc bonum fuisse sciebam, neque eum confidebam fore mea auctoritate meliorem; (Antonio est enim fortasse iratior, causae vero amicissimus),
私たちのブルートゥスとカッシウスが私に手紙を書いてきて、これまで(私たちの側に)好意的であったヒルティウスを、さらに味方として引き込んでほしいと頼んできた。私は彼がこれまで好意的であったことは知っていたが、私の影響力ぐらいで彼がこれ以上こちら側の陣営に傾いてくれるとは到底思えなかった。というのも、ヒルティウスはアントニウスには腹を立てているかもしれないが、カエサル派の大義に対しては、極めて忠実な男だからだ。
tamen ad eum scripsi eique dignitatem Bruti et Cassi commendavi(よろしく頼む). ille quid mihi rescripsisset scire te volui, si forte(ひょっとして) idem tu quod ego existimares, istos etiam nunc vereri ne forte isti nostri plus animi habeant quam habent.
それでも私は、一応彼に手紙を送り、ブルートゥスとカッシウスの立場を守ってくれるようよろしく頼んでおいた。彼が私にどのような返事をよこしたかを君にも知ってもらいたい。ひょっとすると君も、私と同じように考えるのではないだろうか。つまり、彼らカエサル派の連中は、私たちのあの男たち(ブルートゥスら)が、現実に持っている以上の闘志を今なお内に秘めているのではないかと、怯えているのではないかということだ。
HIRTIVS CICERONI SVO SAL.
「ヒルティウスより友人キケローへ
[2] Rurene jam redierim, quaeris. an ego, cum omnes caleant, ignaviter(呑気に) aliquid faciam? etiam ex urbe sum profectus; utilius enim statui abesse. has tibi litteras exiens in Tusculanum scripsi. noli autem me tam strenuum putare ut ad Nonas recurram.
「もう別荘からローマへ戻ったのか、とあなたはお尋ねです。誰もが皆、政治の熱にのぼせ上がっている時に、私だけ不用意に動くような真似をするでしょうか。私はローマへ戻ったものの、再びローマを離れるところです。私はいない方が得策だと考えたからです。この手紙は、トゥスクルムの別荘に向けて出立する間際に書いています。でも、五日までにまた戻って来るほど私が政治に熱心だとは思わないでください。
nihil enim jam video opus esse nostra cura, quoniam praesidia sunt in tot annos provisa. Brutus et Cassius utinam quam facile a te de me impetrare possunt ita per te exorentur(受 説き伏せる) ne quod calidius(激しい) ineant(着手) consilium!
「というのは、カエサルによってすでに何年も先までの国家の防壁が用意されているのですから、いま私が余計な心配をする必要は何一つないと思います。ブルートゥスとカッシウスは、彼らがあなたの協力をいとも簡単に取り付けられたのですから、どうかあなたが彼らを説得して、これ以上過激な企てに走らぬようにしていただきたいのです。
[3] Cedentis enim haec ais scripsisse--quo aut qua re? Retine, obsecro te, Cicero, illos et noli sinere(放置する) haec omnia perire, quae funditus me dius fidius rapinis, incendiis, caedibus pervertentur(未).
「彼らがそのような手紙を書いてきたのは去る間際だったとのことですが、それはどこへ、また何のために去るというのでしょうか。キケロよ、どうかお願いです、彼らを引きとめてください。そしてこの国のすべてを滅び去るのを放置しないでください。そんなことになれば、この国は、誓って言いますが、略奪と放火と殺戮によって根こそぎ覆されてしまうでしょう。
tantum si quid timent caveant, nihil praeterea(それ以上) moliantur. non medius fidius acerrimis consiliis plus quam etiam inertissimis, dum modo diligentibus, consequentur(未).
「何か彼らが恐れていることがあるなら、ただ自衛のために警戒するだけにしていただきたい。それ以上には何も企てないでほしいのです。神に誓って言いますが、どれほど過激な策に打って出たところで、ただ慎重でありさえすればよいという何もしない策を取った場合以上の成果など、彼らが手に入れられるわけがないのです。
haec enim quae fluunt per se diuturna non sunt; in contentione praesentis(複対) ad nocendum habent viris. quid speres de illis in Tusculanum ad me scribe.
現在の体制はそれ自体流動的なもので長続きはしないとしても、いざ争いとなれば、カエサル派の軍事力は彼らを痛めつけるだけの力はもっています。彼らのことでどんな見込みを持っているのか、トゥスクルムの私の別荘へお手紙をください」
[4] habes Hirti epistulam. cui rescripsi nil illos calidius cogitare idque confirmavi. hoc qualecumque esset te scire volui.
これがヒルティウスからの手紙だ。これに対して私は彼らは何もそう過激なことは考えていないと答え、それを請けあった。このやり取りについて、その中身はどうあれ、君に知っておいてもらいたかったのだ。
obsignata(封印) jam Balbus ad me Serviliam redisse, confirmare(断言) non discessuros. nunc exspecto a te litteras.
すでにこの手紙を封印をしたあとで、ローマのバルブスから手紙が来た。ブルートゥスの母のセルウィリアがラヌウィウ厶からローマに戻ってきて、彼ら(ブルートゥスとカッシウス)はイタリアを去ることはないと断言したとのことだ。いまは君からの手紙を待っている。
389(15.11)
Scr. in Antiati a.d. vi Id. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
[1] Antium veni a.d. vi Idus. Bruto jucundus noster adventus. deinde multis audientibus, Servilia, Tertulla, Porcia, quaerere quid placeret. aderat etiam Favonius. ego quod eram meditatus in via suadere ut uteretur Asiatica curatione frumenti; nihil esse jam reliqui quod ageremus nisi ut salvus esset; in eo etiam ipsi rei publicae esse praesidium. quam orationem cum ingressus essem, Cassius intervenit. ego eadem illa repetivi. hoc loco fortibus sane oculis Cassius (Martem spirare diceres) se in Siciliam non iturum. 'egone ut beneficium accepissem contumeliam?' 'quid ergo agis?' inquam. at ille in Achaiam se iturum. 'quid tu' inquam 'Brute?' 'Romam,' inquit 'si tibi videtur.' 'mihi vero minime; tuto enim non eris.' 'quid? si possem esse, placeretne?' 'atque ut omnino neque nunc neque ex praetura in provinciam ires; sed auctor non sum ut te urbi committas.' dicebam ea quae tibi profecto in mentem veniunt cur non esset tuto futurus.
[2] Multo inde sermone querebantur atque id quidem Cassius maxime, amissas occasiones Decimumque graviter accusabant. ego negabam oportere praeterita, adsentiebar tamen. cumque ingressus essem dicere quid oportuisset, nec vero quicquam novi sed ea quae cottidie omnes, nec tamen illum locum attingerem, quemquam praeterea oportuisse tangi, sed senatum vocari, populum ardentem studio vehementius incitari, totam suscipi rem publicam, exclamat tua familiaris, 'hoc vero neminem umquam audivi!' ego me repressi. sed et Cassius mihi videbatur iturus (etenim Servilia pollicebatur se curaturam ut illa frumenti curatio de senatus consulto tolleretur), et noster cito dejectus est de illo inani sermone velle esse dixerat. constituit igitur ut ludi absente se fierent suo nomine. proficisci autem mihi in Asiam videbatur ab Antio velle.
[3] Ne multa, nihil me in illo a itinere praeter conscientiam meam delectavit. non enim fuit committendum ut ille ex Italia prius quam a me conis ventus esset discederet. hoc dempto munere amoris atque offici sequebatur, ut mecum ipse, 'ἡ δεῦρ᾽ ὁδός σοι τί δύναται νῦν, θεοπρόπε;' prorsus dissolutum offendi navigium vel potius dissipatum. nihil consilio, nihil ratione, nihil ordine. itaque etsi ne antea quidem dubitavi, tamen nunc eo minus evolare hinc idque quam primum, 'ubi nec Pelopidarum facta neque famam audiam.'
[4] et heus tu! ne forte sis nescius, Dolabella me sibi legavit a.d. iii Nonas. id mihi heri vesperi nuntiatum est. votiva ne tibi quidem placebat; etenim erat absurdum, quae si stetisset res publica vovissem, ea me eversa illa vota dissolvere. et habent, opinor, liberae legationes definitum tempus lege Iulia nec facile addi potest. aveo genus legationis ut, cum velis, introire exire liceat; quod nunc mihi additum est. bella est autem huius juris quinquenni licentia. quamquam quid de quinquennio cogitem? contrahi mihi negotium videtur. sed blasfhma mittamus.
390(15.12)
Scr. in Antiati v aut iv Id. Jun. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年六月九日頃、アストゥラ(?)
キケロよりアッティクスへ
[1] Bene mehercule de Buthroto. at ego Tironem ad Dolabellam cum litteris, quia jusseras, miseram. quid nocet? de nostris autem Antiatibus satis videbar plane scripsisse, ut non dubitares quin essent otiosi futuri usurique beneficio Antoni contumelioso. Cassius frumentariam rem aspernabatur; eam Servilia sublaturam ex senatus consulto se esse dicebat. noster vero kai mala semnwj in Asiam, postea quam mihi est adsensus tuto se Romae esse non posse (ludos enim absens facere malebat), statim ait se iturum simul ac ludorum apparatum iis qui curaturi essent tradidisset. navigia colligebat; erat animus in cursu. interea in isdem locis erant futuri.
[2] Brutus quidem se aiebat Asturae. L. quidem Antonius liberaliter litteris sine cura me esse jubet. habeo unum beneficium, alterum fortasse, si in Tusculanum venerit. O negotia non ferenda! quae feruntur tamen. Twnde ai)tian twn Broutwn tij exei. in Octaviano, ut perspexi, sa tis ingeni, satis animi, videbatur que erga nostros h(rwaj ita fore ut nos vellemus animatus. sed quid aetati credendum sit, quid nomini, quid hereditati, quid kathxhsei , magni consili est vitricus quidem nihil censebat; quem Asturae vidimus. sed tamen alendus est et, ut nihil aliud, ab Antonio sejungendus. Marcellus praeclare, si praecipit nostro nostri . cui quidem ille deditus mihi videbatur. Pansae autem et Hirtio non nimis credebat. bona indoles, ean diameinh? .
408(15.29)
Scr. in Formiano prid. Non. Quint. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年七月六日、フォルミアエ
キケロよりアッティクスへ
[1] Bruti ad te epistulam misi. di boni, quanta amhxania ! cognosces cum legeris. de celebratione ludorum Bruti tibi adsentior. ad M. Aelium nullus tu quidem domum sed sicubi inciderit. de Tulliano semisse M. Axianum adhibebis, ut scribis. quod cum Cosano egisti, optime. quod non solum mea verum etiam tua re me expedis, gratum. legationem probari meam gaudeo. quod promittis di faxint! quid enim mihi meis jucundius? sed istam quam tu excipis metuo. Brutum cum convenero, 8perscribam omnia. de Planco et Decimo sane velim. Sextum scutum abicere nolebam. de mundo, si quid scies.
[2] rescripsi ad omnia tua; nunc nostra accipe. Quintus filius usque Puteolos (mirus civis, ut tu Favonium Asinium dicas) et quidem duas ob causas,et ut mecum et ut speisasqai vult cum Bruto et Cassio. sed tu quid ais? scio enim te familiarem esse Othonum. ait hic sibi Iuliam ferre; constitutum enim esse discidium. quaesivit ex me pater qualis esset fama. dixi nihil sane me audisse (nesciebam enim cur quaereret) nisi de ore et patre. sed quorsus?' inquam. at ille filium velle. tum ego, etsi ebdeluttomhn , tamen negavi probabilia esse vera. Skopoj (hoc est enim) huic nostro nihil praebere, illa autem ou) para touto . ego tamen suspicor hunc, ut solet, alucinari. sed velim quaeras (facile autem potes) et me certiorem.
[3] obsecro te, quid est hoc? signata jam epistula Formiani qui apud me cenabant Plancum se aiebant hunc Buthrotium pridie quam hoc scribebam, id est III non., vidisse demissum, sine phaleris; servulos autem dicere eum et agripetas ejectos a Buthrotiis. macte! sed, amabo te, perscribe mihi totum negotium.
M. TVLLI CICERONIS EPISTULARUM AD ATTICUM
LIBER SEXTVS DECIMVS
409(16.1)
Scr. in Puteolano vi Id. Quint. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年七月八日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ
[1] Nonis Quintilibus veni in Puteolanum. postridie iens ad Brutum in Nesidem haec scripsi. sed eo die quo veneram cenanti Eros tuas litteras. itane? NONIS IVLIIS? di hercule istis! sed stomachari totum diem licet. quicquamne turpius quam Bruto IVLIIS? redeo ad meum igitur 'et' ewmen ;' nihil vidi.
[2] sed quid est, quaeso, quod agripetas Buthroti concisos audio? quid autem Plancus tam cursim (ita enim inaudiebam) diem et noctem? sane cupio scire quid sit.
[3] meam profectionem laudari gaudeo. videndum est ut mansio laudetur. Dymaeos agro pulsos mare infestum habere nil mirum. )En o(moploia? Bruti videtur aliquid praesidi esse, sed, opinor, minuta navigia. sed jam sciam et ad te cras.
[4] de Ventidio panikon puto. de Sexto pro certo habebatur ad arma. quod si verum est, sine bello civili video serviendum. quid ergo? ad Kal. Jan. in Pansa spes? Lhroj poluj in vino et in somno istorum.
[5] de c_c_x_ optime. Ciceronis rationes explicentur. Ovius enim recens. is multa quae vellem, in iis ne hoc quidem malum in mandatis si habunde HS L_X_X_I_I_ satis esse, affatim prorsus, sed Xenonem perexigue et glisxrwj praebere [id est minutatim]. quod plus permutasti quam ad fructum insularum, id ille annus habeat in quem itineris sumptus accessit. hinc ex Kal. Apr. ad HS L_x_x_x_ accommodetur. nunc enim insulae tantum. videndum enim est quid, cum Romae erit. non enim puto socrum illam ferendam. Pindaro de Cumano negaram.
[6] nunc cuius rei causa tabellarium miserim accipe. Quintus filius mihi pollicetur se Catonem. egit autem et pater et filius ut tibi sponderem sed ita ut tum crederes cum ipse cognosses. huic ego litteras ipsius arbitratu dabo. eae te ne moverint. has scripsi in eam partem ne me motum putares. di faxint ut faciat ea quae promittit! commune enim gaudium. sed ego--nihil dico amplius. is hinc vii Idus. ait enim attributionem in Idus, se autem urgeri acriter. tu ex meis litteris quo modo respondeas moderabere. plura, cum et Brutum videro et Erotem remittam. Atticae meae excusationem accipio eamque amo plurimum; cui et Piliae salutem.
411(11.XXI.) Scr. Romae prid. Nonas Junias an. 43.
M. CICERO S. D. D. BRUTO IMP. COS. DESIG.
四三年六月四日、ローマ
マルクス・キケロより将軍、予定執政官デキムス・ブルートゥスへ
[1] Di isti Segulio male faciant, homini nequissimo omnium, qui sunt, qui fuerunt, qui futuri sunt! quid? tu illum tecum solum aut cum Caesare? qui neminem praetermiserit, quicum loqui poterit, cui non eadem ista dixerit. Te tamen, mi Brute, sic amo, ut debeo, quod istud quidquid esset nugarum me scire voluisti; signum enim magnum amoris dedisti. Nam, quod idem Segulius, veteranos queri, quod tu et Caesar in decemviris non essetis, utinam ne ego quidem essem! quid enim molestius? Sed tamen, cum ego sensissem de iis, qui exercitus haberent, sententiam ferri oportere, iidem illi, qui solent, reclamarunt: itaque excepti etiam estis me vehementer repugnante. Quocirca Segulium negligamus, qui res novas quaerit, non quo veterem comederit?nullam enim habuit?, sed hanc ipsam recentem novam devoravit. Quod autem scribis te, quod pro te ipso non facias, id pro me facere, ut de me timeas aliquid, omni te, vir optime mihique carissime Brute, de me metu libero; ego enim, quae provideri poterunt, non fallar in iis, quae cautionem non habebunt, de iis non ita valde laboro; sin enim impudens, si plus postulem, quam homini a rerum natura tribui potest. Quod mihi praecipis, ut caveam, ne timendo magis timere cogar, et sapienter et amicissime praecipis; sed velim tibi persuadeas, cum te constet excellere hoc genere virtutis, ut numquam extimescas, numquam perturbere, me huic tuae virtuti proxime accedere; quam ob rem nec metuam quidquam et cavebo omnia. Sed vide, ne tua jam, mi Brute, culpa futura sit, si ego quidquam timeam; tuis enim opibus et consulatu tuo, etiamsi timidi essemus, tamen omnem timorem abjiceremus, praesertim cum persuasum omnibus esset mihique maxime a te nos unice diligi. Consiliis tuis, quae scribis de quattuor legionibus deque agris assignandis ab utroque vestrum, vehementer assentior: itaque, cum quidam de collegis nostris agrariam curationem ligurrirent, disturbavi rem totamque vobis integram reservavi. Si quid erit occultius et, ut scribis, magis reconditum, meorum aliquem mittam, quo fidelius ad te litterae perferantur. Pr. Non. Jun.
413(16.3).Scr. in Pompeiano xvi K. Sext. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年七月十七日、ポンペイ
キケロよりアッティクスへ(ギリシヤへの逃避行に向かう)
[1] Tu vero sapienter (nunc demum enim rescribo iis litteris quas mihi misisti convento Antonio Tiburi) sapienter igitur quod manus dedisti(降伏) quodque etiam ultro gratias egisti.
君のやり方は実に賢明だったよ。(ティブルでアントニウスと面会したという)君からの手紙に、今になってようやく返事を書いているわけだが、いやはや、君がアントニウスに折れて従い、そればかりか自分から進んでお礼を言ったのは(=アッティクスの財産であるアルバニアのブトロトゥムに対するカエサルによる没収命令を取り消してもらった)、本当に、実にもっともな英断だった。
certe enim, ut scribis, deseremur ocius a re publica quam a re familiari.
だって確かに、君が手紙に書いているように、私たちは共和国は失ったとしても個人の財産は残るんだからね。
quod vero scribis te magis et magis delectare 'O Tite, si quid,' auges(増やす) mihi scribendi alacritatem. quod Erotem non sine munusculo(贈り物) exspectare te dicis, gaudeo non fefellisse eam rem opinionem tuam; sed tamen idem σύνταγμα misi ad te retractatius(修正された) et quidem ἀρχέτυπον ipsum crebris locis inculcatum(挿入) et refectum(回復).
それにしても、あの『おお、ティトゥス(=アッティクスの名前)よ、もし私が……』という(エニウスの詩を引用した私の新作『老年について』)冒頭部を、君がますます気に入ってくれていると書いてあるのを見て、私の執筆意欲はいよいよ燃え上がってきたよ。君が「エロス(キケロの秘書)がきっと手土産(412番にある『栄光について』とする説がある)を携えて戻ってくるだろう」と待っていたそうだが、その期待を裏切らずに済んで良かった。とはいえ、その同じ論文を、さらに細かく推敲し、実に多くの箇所に加筆や修正を詰め込んだ決定版の自筆原稿そのものを君に送ったのだ。
hunc tu tralatum in macrocollum(大判のパピルス) lege arcano(こっそり) convivis(会食仲間) tuis sed, si me amas, hilaris(陽気な) et bene acceptis(もてなす), ne in me stomachum(不機嫌) erumpant(ぶちまける) cum sint tibi irati.
だから君は、これを上等な大型パピルスに清書させた上で、晩餐会の客たちに密かに読んで聞かせてやっておくれ。ただし、もし私のことを思ってくれるなら、客たちがご馳走をたっぷりと堪能して、すっかり上機嫌になっている時を見計らってくれよ。そうでないと、彼らは(アントニウスに降伏した)君に対してへそを曲げているところなのだから、その怒りの矛先を私の作品に向けてぶちまけられてはかなわないからね。
[2] de Cicerone velim ita sit ut audimus. de Xenone coram cognoscam; quamquam nihil ab eo arbitror neque indiligenter neque illiberaliter. de Herode faciam ut mandas et ea quae scribis ex Saufeio et e Xenone cognoscam.
息子のキケロについては、私たちの耳に入っている(元気にやっているという)噂通りであってほしいと切に願うよ。クセノン(アッティクスの現地の窓口)の件については、いずれ直接会って確かめるつもりだ。もっとも、彼が不誠実なことや、自由人にふさわしくないケチな真似をするとは露ほども思っていないけれどね。家庭教師のヘロデスの件は君の言いつけ通りにするよ。君が手紙に書いてくれた件については、サウフェイウス(エピクロス派哲学者)やクセノン(哲学者?)から事情を聞いて確かめてみることにする。
de Quinto filio gaudeo tibi meas litteras(409) prius a tabellario(飛脚) meo quam ab ipso(410) redditas; quamquam te nihil fefellisset(誤らせる). verum tamen--.
甥のクィントゥスの件については、彼本人が君のところに届ける手紙より、私の配達人の手で届けられた手紙が先だったそうで、本当にホッとしたよ。もっとも、手紙が先についていようがいまいが、君があの男の本性を見誤るようなことは絶対になかっただろうけれどね。それはそうなのだが……。
sed exspecto quid ille tecum, quid tu vicissim(逆に), nec dubito quin suo more uterque. sed eas litteras Curium mihi spero redditurum. qui quidem etsi per se est amabilis a meque diligitur, tamen accedet magnus cumulus(追加) commendationis tuae.
それにしても、彼が君にどんな話を切り出して、それに対して君が今度はどう言い返すのか、私は報告を楽しみに待っている。まあ、二人とも「お決まりのやり方」でやり合うだろうということは、今から目に見えているけれどね。その君からの手紙は、クリウス(ギリシヤ在住の実業家)が(パトライに着く)私に届けてくれるだろうと期待している。クリウスは彼自身、本当に愛すべき男だし私も大好きな友人だが、そこに君からの彼への推薦が加われば、いよいよこれ以上の喜びはないよ。
[4] litteris tuis satis responsum est; nunc audi(命) quod, etsi intellego scribi necesse non esse, scribo tamen.
君の手紙には十分に返事を書いた。ここからは、わざわざ手紙に書くほどのことではないと分かってはいるのだが、それでも書かずにいられない私の本音を聞いておくれ。
multa me movent(悩ます) in discessu(出発), in primis mehercule quod dijungor a te. movet etiam navigationis labor alienus(相応しくない) non ab aetate solum nostra verum etiam a dignitate tempusque discessus(属) subabsurdum.
この旅立ちにあたって、多くのことが私の心を重くさせている。だが、何よりも本当に、君と離れ離れにならなければならないという事実が、一番せつない。また、あの過酷な航海の苦労というのも、私のこの年齢にはもちろんのこと、私のこれまでの元執政官という社会的地位から言っても、およそふさわしくないもので、気が滅いるよ。それに、そもそもこの時期に国を離れるということ自体、どこか滑稽で、的外れなことのように思えてならないのだ。
relinquimus enim pacem ut ad bellum revertamur, quodque temporis in praediolis(農場) nostris et belle aedificatis et satis amoenis(心地良い) consumi potuit, in peregrinatione consumimus.
というのは、私はわざわざ戦乱の地へと舞い戻るために(キケロは東方へ三度旅している)、この平和を後にしようとしているのだからね。そして、見事に建てられ、なかなかに居心地の良い私たちのあの愛すべき別荘地で、心ゆくまで費やされることもできたはずの貴重な時間を、私は今、この海外旅行(あてのない逃避行)の中で浪費するのだ。
consolantur haec: aut proderimus(>prosum) aliquid Ciceroni aut quantum profici possit judicabimus. deinde tu jam, ut spero et ut promittis, aderis(>adsum). quod quidem si acciderit, omnia nobis erunt meliora.
とはいえ、次のような事が、私の心を慰めてくれている。つまり、アテナイへ行けば息子のキケロに多少なりとも良い影響を与えられるだろうし、そうでなくとも、どれほど彼の学業の役に立ってやれるかを、この目でしっかりと見定められるだろうということだ。それに何より、私の期待通り、そして君の約束通り、間もなく君も現地に駆けつけてくれるのだろう。そのことさえ実現すれば、私たちにとってすべての状況は、いよいよ良くなっていくはずだからね。
[5] maxime autem me angit ratio reliquorum(債権) meorum; quae quamquam explicata(処理) sunt, tamen, quod et Dolabellae nomen in his est et ex attributione(割り当て) mihi nomina ignota(知らない), conturbor, nec me ulla res magis angit ex omnibus.
しかし、今何よりも私を悩ませ、不安に陥れているのは、私の残された財政のことなのだ。一応の目処は立っているものの、それでも私は狼狽している。というのも、その未清算リストの中にはドラベッラの債権が含まれているし、おまけに彼からの振替決済で回されてきた他の債務者たちの名前が、私には全く見知らぬ者ばかりだからだ。あらゆることの中で、これほど私をハラハラさせている問題はない。
itaque non mihi videor errasse quod ad Balbum scripsi apertius ut, si quid tale accidisset ut non concurrerent(辻褄が合う) nomina, subveniret meque tibi etiam mandasse(指示) ut, si quid ejus modi accidisset, cum eo communicares. quod facies, si tibi videbitur, eoque magis, si proficisceris in Epirum.
だからこそ、私はバルブスに対して、「もし万が一、予定していた債権の回収が期日通りにいかず、お金の辻褄(債権回収と支払い)が合わなくなるような事態が起きたら、資金を融通して助けてほしい。もしそのような事態が起きたら、彼と密に連絡を取り合って対処してほしいと、君にもあらかじめお願いしておいた」と、かなり率直に手紙に書いておいたのは、間違っていなかったと思っている。君も都合がつくなら、ぜひそのように取り計らってほしい。特に、君がこれからエピルスへ旅立とうとしているのなら、なおさら手を打って置いてほしいのだ。
[6] haec ego conscendens(船に乗る) e Pompeiano tribus actuariolis(小舟) decemscalmis(十櫂の). Brutus erat in Neside etiam nunc, Neapoli Cassius.
私は、十の櫂を備えた三隻の快速小舟に乗り込み、ポンペイの別荘を後にしながら、この手紙を書いている。ブルートゥスは今なおネシス島(ナポリ湾)の別荘に滞在しており、カッシウスはナポリの別荘にいる。
Ecquid amas Deiotarum et non amas Hieram? qui, ut Blesamius scripsit ad me, cum ei praescriptum(命令) esset ne quid sine Sesti nostri sententia ageret, neque ad illum neque ad quemquam nostrum rettulit.
ところで、君は一体、デイオタルス(ガラテア王)を愛しつつ、あのヒエラス(ディオタルスの代理人)が嫌いになれるかい。もう一人の代理人ブレサミウスが私に手紙で教えてくれたのだが、ヒエラスの奴は、私たちのプブリウス・セスティウスの承認なしには何事も行ってはならないとあらかじめ厳命されていたにもかかわらず、そのセスティウスにも、また私たちローマのパトロンの誰のところへも、一切の報告も相談もなしに勝手に動きおったのだ(カエサルに奪われたデイオタルスの領土を回復するためフルウィアに金を払った。366番、ピリッピカ2.95)。
Atticam nostram cupio absentem suaviari(キスする>suavior). ita mi dulcis salus(挨拶) visa est per te missa ab illa. referes(grates) igitur ei plurimam itemque Piliae(アッティクスの妻) dicas velim.
離れてはいるけれど、私たちの愛しいアッティカちゃんにキスをしてあげたいものだ。君を通じて彼女が届けてくれたあの愛らしい挨拶は、私にとってそれほどまでに温かく、心に染みるものだったのだから。だから、彼女に私からのあふれんばかりの挨拶を返し、伝えておいておくれ。また同様に、奥方のピリアさんにもよろしく伝えてもらえると嬉しい。
415(16.7).Scr. navigans ad Pompeianum xiv K. Sept. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年八月十九日、ポンペイに向かう船上
キケロよりアッティクスへ
[1] VIII Id. Sext.(八月6日) cum a Leucopetra profectus (inde enim tramittebam) stadia circiter ccc processissem, rejectus sum austro(南風) vehementi ad eandem Leucopetram.
八月六日にレウコペトラを出発して(そこからギリシアに渡るつもりだったのだ)約300スタディオンほど進んだところで、激しい南風のために同じレウコペトラに吹き戻された。
ibi cum ventum exspectarem (erat enim villa Valeri nostri, ut familiariter essem et libenter), Regini quidam illustres homines eo venerunt Roma sane recentes, in iis Bruti nostri hospes(客) qui Brutum Neapoli reliquisset.
そこで風を待っていた時、われらの友人ウァレリウスの別荘があって、私は親しく楽しいもてなしを受けた―――、レギウムの名望ある人々が何人かそこへやって来たが、つい最近ローマから戻ったばかりとのことで、中にはわれらのブルートゥスの客となってネアポリスでブルートゥスと別れてきたという人もいた。
haec afferebant, edictum(布告) Bruti et Cassi, et fore frequentem senatum Kalendis, a Bruto et Cassio litteras missas ad consularis et praetorios, ut adessent rogare.
この人たちが、ブルートゥスとカッシウスの布告のこと、八月一日には元老院は盛会になるだろうこと、ブルートゥスとカッシウスは執政官級と法務官級の人々に出席を要請する書簡を送ったことなどの知らせをもたらしてくれた。
summam spem nuntiabant fore ut Antonius cederet, res conveniret, nostri Romam redirent. addebant etiam me desiderari, subaccusari(苦情を言う).
彼らは、アントニウスが譲歩して妥協が成立し、われらの友人たちがローマに戻れる希望は大いにあると告げた。さらに、私の不在を惜しみ、非難する向きもあるとも付け加えた。
Quae cum audissem, sine ulla dubitatione(ためらい) abjeci consilium(計画) profectionis(旅立ち) quo mehercule ne antea quidem delectabar.
これらを聞いた時、私は躊躇なくギリシア行きの計画を放棄した。実を言えば、もともと気の進まぬ計画だったのだ。
[2] lectis vero tuis litteris admiratus equidem sum te tam vehementer sententiam commutasse, sed non sine causa arbitrabar.
しかし、君の手紙を読んで、君がこれほど大きく考えを変えたことに驚いたが、それも理由のないことではないと思う。
etsi, quamvis non fueris suasor et impulsor profectionis meae, at(少なくとも) probator certe fuisti, dum modo Kal. Jan. Romae essem.
とはいえ、君が私に旅立ちを勧めたり駆り立てたりしなかったとしても、私が一月一日にローマに戻ってさえいるなら賛成してくれたのは確かだ。
ita fiebat ut, dum minus periculi videretur, abessem, in flammam ipsam venirem.
これはあまり危険とは思えぬ時に去って、火が燃え立ってから戻るということだった。
sed haec, etiam si non prudenter, tamen ἀνεμέσητα(咎はない) sunt, primum quod de mea sententia acta sunt, deinde etiam si te auctore(助言), quid debet qui consilium dat praestare(保証) praeter fidem?
しかし、これは、賢明ではないにしても、非難にはあたらない。なぜなら、第一に、これは私が自分の考えでしたことであるし、第二に、たとえ君が勧めたとしても、忠告を与える者が保証すべきものは誠意以外に何があろうか。
illud admirari satis non potui quod scripsisti his verbis,
君の手紙の次の言葉には驚きを禁じえなかった。
'bene igitur tu qui εὐθανασίαν(高貴な死), bene! relinque patriam.'
「君は立派な死を云々するが、それでいいんだ。祖国を捨てたまえ。それでいいんだ」と。
an ego relinquebam aut tibi tum relinquere videbar? tu id non modo non prohibebas verum etiam adprobabas.
では、私は祖国を捨てようとしたのか。あるいはあの時、君にはそう見えたのか。君は、それを止めようともしなかったばかりか、賛成さえしたのに。
graviora quae restant: 'velim σχόλιον(ノート) aliquod elimes(磨く) ad me oportuisse te istuc facere.' itane, mi Attice? defensione eget meum factum, praesertim apud te qui id mirabiliter adprobasti?
そのあとの言葉はもっとひどい。「君がそうせねばならなかったことの説明を何か小論文に仕上げて私に送ってくれたまえ」と。そうなのか、アッティクスよ、私の行動には釈明が必要なのか。とりわけそれにひどく賛成してくれた君相手に。
ego vero istum ἀπολογισμόν συντάξομαι, sed ad eorum aliquem quibus invitis et dissuadentibus profectus sum.
わかったよ、私は君の言う弁明論をまとめよう。それは私の旅立ちに反対して思い留まらせようとした人に向けてだ。
etsi quid jam opus est σχολίῳ? si perseverassem, opus fuisset. 'at hoc ipsum(その行動) non constanter.' nemo doctus umquam (multa autem de hoc genere scripta sunt) mutationem consili inconstantiam dixit esse.
そもそも、そんな論文は必要がない。もし私が旅立ちの計画をやり通していたら、必要だったろう。旅立ちをやめたことを一貫性の欠如というなら分かるが、どんな哲学者も――このテーマについては多くのことが書かれているが――計画の変更を一貫性の欠如だとは言っていない。
[4] deinceps igitur haec, 'nam si a Phaedro nostro esses, expedita excusatio esset; nunc quid respondemus?' ergo id erat meum factum quod Catoni probare non possim? flagiti(破廉恥) scilicet plenum et dedecoris. Utinam a primo ita tibi esset visum! tu mihi, sicut esse soles, fuisses Cato.
それから、君はこう言う、「もし君がエピクロス派の徒なら、言い訳は簡単に見つかったろうに。さて、我々はどう答えたらいい」と。すると、私の行動はカトーには認めてもらえないようなものだったと言うのかね。たしかに、恥ずべき破廉恥な行動だった。君は初めからそう言えばよかったのだ。そうすれば君は、いつものように私にとってのカトーだったろうに。
[5] Extremum illud vel molestissimum: 'nam Brutus noster silet,' hoc est, non audet hominem id aetatis monere. aliud nihil habeo quod ex iis a te verbis significari(意味する) putem, et hercule(確かに) ita est.
最後がいちばん痛烈だ。「われらがブルートゥスは沈黙している」。つまり、彼はこの年齢のわたしに敢えて忠告はしない。君が言いたいのはまさにそういうことだろう。たしかにそのとおりだ。
nam xvi Kal. Sept. cum venissem Veliam, Brutus audivit; erat enim cum suis navibus apud Haletem fluvium citra Veliam mil. pass. III. pedibus ad me statim. di immortales, quam valde ille reditu vel potius reversione mea laetatus effudit illa omnia quae tacuerat! ut recordarer illud tuum. 'nam Brutus noster silet.' maxime autem dolebat me Kal. Sext. in senatu non fuisse. Pisonem ferebat in caelum;
というのは、八月十七日に私がウェリアに着くと、ブルートゥスはそれを聞きつけた。自分の船団を伴ってウェリアの北3マイルのハレス河口にいたのだ。すぐに歩いて私に会いに来た。いや、実にもう、彼は私の帰還、いや、むしろ引き返しをいたく喜んで、それまで黙っていたことをすべて吐露したことだ。それで、君の言う「われらがブルートゥスは沈黙している」を思い出したのだ。彼は私が八月一日に元老院を欠席したことを何よりも残念がったのだ。そしてピソーを天まで褒め上げた。
se autem laetari quod effugissem duas maximas vituperationes, unam, quam itinere faciendo me intellegebam suscipere, desperationis ac relictionis rei publicae (flentes mecum vulgo querebantur quibus de meo celeri reditu non probabam),
それから、私が二つの大きな非難を(この帰還で)免れるのがうれしいと彼は言った。一つは、私がこの旅行をすることで被ると理解し始めていた、共和国に絶望して見捨てたという非難であり――私はすぐ戻るからと言っても分かってくれずに、皆涙を流して私に抗議していたものだが――、
alteram, de qua Brutus et qui una erant (multi autem erant) laetabantur, quod eam vituperationem effugissem, me existimari ad Olympia.
もう一つの非難は、ブルートゥスとその場にいた大勢の人々が私が免れるのを喜んでくれたのだが、私がオリンピックの見に行こうとしていると言う非難だ。
hoc vero nihil turpius
rei publicae tempore, sed hoc ἀναπολόγητον. ego vero austro gratias miras qui me a tanta infamia averterit(接完).
たしかに、国がどんな時でもけしからんことだが、いまの状況では弁解の余地はない。私としては、これほどの不名誉を免れさせてくれた南風には感謝しようがない。
[6] Reversionis has speciosas(立派な) causas habes, justas illas quidem et magnas; sed nulla justior quam quod tu idem aliis litteris, 'provide, si cui quid debetur, ut sit unde par pari respondeam. mirifica enim δυσχρηστία(金融引き締め) est propter metum armorum.'
以上は引き返しの公式な理由だが、たしかに正当で重要なものだ。でも、君がやはり別の手紙で示したこと以上に正当な理由はない、「君が誰かに借金があるなら、私が対応するから、資金を準備してくれ。戦争への恐れから驚くほどの貸し渋りの状態なのだ」と。
in freto(海峡) medio hanc epistulam legi, ut quid possem providere in mentem mihi non veniret nisi ut praesens me ipse defenderem. sed haec hactenus; reliqua coram.
海峡の真ん中でこの手紙を読んだが、私自身が現場にいて自分で守る以外にどんな備えができるのか、私には思いつかなかった。だが、この話はここまでにして、あとは会ってからに。
[7] Antoni edictum legi a Bruto et horum contra scriptum praeclare; sed quid ista edicta valeant aut quo spectent plane non video.
ブルートゥスとカッシウスが送ってくれたアントニウスの布告と、これに対する彼らの見事な返答を読んだ。だが、これらの布告にどういう意味があり、どんな狙いがあるのか、率直に言って分からない。
nec ego nunc, ut Brutus censebat(考える), istuc ad rem publicam capessendam(関わる) venio. quid enim fieri potest? num quis Pisoni est assensus? num rediit ipse postridie? sed abesse hanc aetatem longe a sepulcro negant(許さない) oportere.
それに私は、ブルートゥスが勧めるように国政に参与すべくローマへ戻るわけではない。だって、何ができよう。誰かがピソーを支持したのか。本人は翌日もまた来たのか。だが、この歳になれば、墓からそう遠ざかっていてはならないと言われよう。
[8] sed obsecro te, quid est quod audivi de Bruto? Piliam πειράζεσθαι παραλύσει te scripsisse aiebat. valde sum commotus. etsi idem te scribere sperare melius. ita plane velim et ei dicas plurimam salutem et suavissimae Atticae. haec scripsi navigans cum prope Pompeianum accederem xiiii Kal.
だが、お願いだ、教えてくれ。ブルートゥスから聞いたのだが、いったいどういうことだ。君の妻のピリアが卒中になったと君の手紙にあった、と彼は言っている。私は驚いている、回復の希望はあると書いてあるとブルートゥスは言うが、ぜひそうあってほしい。そして彼女とかわいい娘アッティカにくれぐれもよろしく言ってほしい。この手紙は、ボンペイの別荘に近づきつつある船上で書いた。十九日
416(15.13).Scr. in Puteolano viii K Nov. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年十月二五日
キケロよりアッティクスへ(東方でカッシウスが蜂起して共和派の反撃が始まるという希望の書簡)
[1] VIII Kal.(11月1日の8日前) duas a te accepi epistulas. respondebo igitur priori prius. assentior(同意) tibi ut nec duces simus nec agmen(殿) cogamus(集める), faveamus tamen.
十月二十五日に君からの手紙を二通受け取った。だから、まずは古い方の手紙から先に返事を書くことにするよ。(今の政治情勢の中で)私たちが先頭に立って引っ張るわけでもなく、かといってしんがりを務めて隊列をまとめるわけでもなく、それでもなお共和派を支持していようという君の意見には、まったく同感だ。
orationem tibi misi. ejus custodiendae(キープ) et proferendae(公表) arbitrium(一存) tuum. sed quando illum diem(fore videbo) cum tu (orationem)edendam(公表) putes?
例の演説原稿を君に送ったよ。それを誰にも見せずに秘匿しておくか、それとも世に出すかは、万事君の判断に任せる。しかし、君が「今こそこれを公表すべきだ」と思えるような日は、一体いつになったらやって来るのだろうね。
[2] indutias(休戦) quas scribis non intellego fieri posse. melior est ἀναντιφωνησία(返済しない), qua me usurum arbitror. quod scribis legiones duas Brundisium venisse, vos omnia prius(scitis). scribes igitur quicquid audieris
.
君が手紙に書いているアントニウスとの一時休戦なんて、どうやって出来るか私にはさっぱり分からないよ。それよりも、一切の反論をしない「完全な沈黙」を貫く方が上策だ。私もその手を使うつもりでいる。アントニウスの二つの軍団がブルンディシウムに到着したと君は書いてきているが、ローマにいる君たちの方が、万事いち早く情報を掴んでいるはずだ。だから、どんなことでも耳にしたら、その都度私に手紙で知らせておくれ。
[3] Varronis διάλογον exspecto. non improbo Ἡρακλείδειον, praesertim cum tu tanto opere delectere; sed quale velis velim scire.
ウァロの対話篇(キケロを主人公にした)を楽しみに待っているよ。ヘラクレイデス風のスタイル(ポントスのヘラクレイデス、偉人たちを登場させる壮大な対話篇)というのも悪くないね。とりわけ君がそれほどまでに気に入っているのだから。だけど、君が具体的にどんなものを望んでいるのか、ぜひ知りたいものだ。
quod ad te antea atque adeo prius scripsi (sic enim mavis), ad scribendum, si licet tibi vere dicere, fecisti me acriorem(精力的). ad tuum enim judicium, quod mihi erat notum, addidisti Peducaei(属) auctoritatem(後押し), magnam eam quidem apud me et in primis gravem. enitar(努力) igitur ne desideres aut industriam meam aut diligentiam.
君に本音を言うことが許されるなら、私が以前、いや(君のお好みに合わせるなら)先に手紙に書いておいた通り、君は私の執筆意欲をいよいよ燃え立たせてくれたよ。というのも、私にとってすでにおなじみの君の評価に加えて、あのペドゥカエウスの後押しまで添えてくれたのだからね。彼の意見というのは、私にとって実に大きなものであり、何よりも重みがあるのだ。だから、君が私の熱意や念入りさに物足りなさを感じることがないよう、私は全力を尽くして執筆に励むつもりさ。
Vettienum, ut scribis, et Faberium foveo. Cloelium nihil arbitror malitiose; quamquam--sed quod egerit(ld actum habebo).
君が手紙に書いてくれた通り、ウェッティエヌスやファベリウスには好意的に接しているよ。クロエリウス(クロディウスの腹心)については、悪意があってやったことだとは微塵も思っていない。とはいえ……まあ、彼がどう振る舞うかは彼に任せるとしよう。
de libertate retinenda, qua certe nihil est dulcius, tibi assentior. itane Gallo Caninio? O hominem nequam! quid enim dicam aliud? cautum Marcellum! me sic, sed non tamen cautissimum.
自由を維持すること――これより甘美なものは確かに存在しないが――について、私は君の意見に全面的に同意するよ。それにしても、ガルス・カニニウスのあの件(急死?)は本当なのか 。ああ、なんという不甲斐ない男だ。一体これ以外に何と言えばいいのか。それに引き換え、マルケルスは何と用心深いことか。私もまあ、そんな風にしてはいるが、それでも彼ほど完璧に安全というわけじゃないよ。
[4] longiori epistulae superiorique respondi. nunc breviori propiorique quid respondeam nisi eam fuisse dulcissimam?
君からの二通の手紙のうちより長くて古い方の手紙には返事を書き終えたよ。さて、今度はもう一通の、より短くて新しい方の手紙だが、あれが「本当に嬉しかった」ということ以外に、一体私から何を返事すればいいというのかい。
res Hispanienses valde bonae, modo Balbillum incolumem videam, subsidium nostrae senectutis. de Anniano item, quod me valde observat Visellia. sed haec quidem humana. de Bruto te nihil scire dicis,
ヒスパニアの情勢はきわめて順調だ。あとは、我々の老後の支えである小バルブス(カエサル派の将軍アジニウス・ポッリオの部下として、ヒスパニア・ウルテリオルにいた)が無事でさえいてくれればよいが。アンニアヌス(小バルブスの留守宅や財産・事務を管理していた奴隷)についても同様のことが言える。というのも、ウィセッリア(キケロの親戚。アンニアヌスの妻?)が私のことを実によく気遣ってくれているからね。――まあ、これらのことは個人的な、世俗の事柄にすぎないがね。ところで、ブルートゥスについては君も何も情報を持っていないと言っているけれど、
sed Servilia(diclt) venisse(V) M. Scaptium(S) eumque non qua quondam pompa ad se tamen clam venturum sciturumque(V) me(S) omnia; quae ego statim.
セルウィリア(ブルートゥスの母、カエサルの元愛人)のもとに、マルクス・スカプティウス(ブルートゥスの腹心)が来たそうだ。また以前ほど派手にではなくひそかに彼女のところへ来るだろうから、私は(ブルートゥスの動向について)何でも知ることができるだろうということだ。それらの情報を私はすぐに君にも知らせよう。
interea narrat eadem Bassi servum venisse qui nuntiaret(未完接) legiones Alexandrinas in armis esse, Bassum arcessi(受不), Cassium exspectari(受不).
他方、同じセルウィリアの話では、バッスス(カエキリウス、ポンペイウス派)の奴隷が東方から到着して、アレクサンドリアの駐留軍団が武器を取って決起してバッススを招き入れており(誤報)、カッシウス(ロンギヌス、シリア総督)の到着を今か今かと待ち望んでいると報告したという(これは真実だが5月24日前後の情勢で、この部分は別の書簡という説がある)。
quid quaeris? videtur res publica jus suum reciperatura. sed ne quid ante(捕らぬたぬきの皮算用をするな). nosti horum exercitationem(行い) in latrocinio(不正) et amentiam.
要するに、共和国は正道に復そうとしている。だが、早計は禁物だ。君もこちらの連中の悪逆非道と狂気のことは承知のはずだ。
418(16.8)
Scr. in Puteolano iv Non. Nov. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年十一月二日あるいは三日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ
[1] Cum sciam quo die venturus sim, faciam ut scias. impedimenta exspectanda sunt quae Anaunia veniunt et familia aegra est. Kal. vesperi litterae mihi ab Octaviano. Magna molitur. veteranos qui sunt Casilini et Calatiae perduxit ad suam sententiam. nec mirum, quingenos denarios dat. cogitat reliquas colonias obire. plane hoc spectat ut se duce bellum geratur cum Antonio. itaque video paucis diebus nos in armis fore. quem autem sequamur? vide nomen, vide aetatem. atque a me postulat primum ut clam colloquatur mecum vel Capuae vel non longe a Capua. puerile hoc quidem, si id putat clam fieri posse. docui per litteras id nec opus esse nec fieri posse.
[2] misit ad me Caecinam quendam Volaterranum familiarem suum; qui haec pertulit, Antonium cum legione alaudarum ad urbem pergere, pecunias municipiis imperare, legionem sub signis ducere. consultabat utrum Romam cum ci[c] ci[c] ci[c] veteranorum proficisceretur an Capuam teneret et Antonium venientem excluderet an iret ad tris legiones Macedonicas quae iter secundum mare superum faciunt; quas sperat suas esse. eae congiarium ab Antonio accipere noluerunt, ut hic quidem narrat, et ei convicium grave fecerunt contionantemque reliquerunt. quid quaeris? ducem se profitetur nec nos sibi putat deesse oportere. equidem suasi ut Romam pergeret. videtur enim mihi et plebeculam urbanam et, si fidem fecerit, etiam bonos viros secum habiturus. O Brute, ubi es? quantam eu)kairian amittis! non equidem hoc divinavi sed aliquid tale putavi fore. nunc tuum consilium exquiro. Romamne venio an hic
maneo an Arpinum (asfaleian habet is locus) fugiam? Romam, ne desideremur si quid actum videbitur. hoc igitur explica. numquam in maiore aporia? fui.
419(16.9)
Scr. in Puteolano prid. Non. Nov. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年十一月四日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ
[1] Binae uno die mihi litterae ab Octaviano, nunc quidem ut Romam statim veniam; velle se rem agere per senatum. cui ego non posse senatum ante K. Januar., quod quidem ita credo. ille autem addit 'consilio tuo.' quid multa? ille urget, ego autem skhptomai . non confido aetati, ignoro quo animo. nil sine Pansa tuo volo. vereor ne valeat Antonius nec a mari discedere libet et metuo ne quae aristeia me absente. Varroni quidem displicet consilium pueri, mihi non. si firmas copias habet, Brutum habere potest, et rem gerit palam. centuriat Capuae, dinumerat. jam jamque video bellum. ad haec rescribe. tabellarium meum Kalend. Roma profectum sine tuis litteris miror.
420(16.11)
Scr. in Puteolano Non. Nov. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年十一月五日、プテオリ
キケロよりアッティクスへ
[1] Nonis accepi a te duas epistulas quarum alteram Kal. dederas, alteram pridie. igitur prius ad superiorem. nostrum opus tibi probari laetor; ex quo anqh ipsa posuisti. quae mihi florentiora sunt visa tuo judicio; cerulas enim tuas miniatulas illas extimescebam. de Sicca ita est ut scribis; ab asta ea aegre me tenui. itaque perstringam sine ulla contumelia Siccae aut Septimiae, tantum ut sciant 'paidej paidwn ' sine fallw? Luciliano eum ex C. Fadi filia liberos habuisse. atque utinam eum diem videam cum ista oratio ita libere vagetur ut etiam in Siccae domum introeat! sed illo tempore opus est quod fuit illis iiiviris. moriar nisi facete! tu vero leges Sexto ejusque judicium mihi perscribes. 'Ei(j emoi murioi .' Caleni interventum et Calvenae cavebis.
[2] quod vereris ne adolesxoj mihi tu, quis minus? cui, ut Aristophani Archilochi jambus, sic epistula tua longissima quaeque optima videtur. quod me admones, tu vero etiam si reprenderes, non modo facile paterer sed etiam laetarer, quippe cum in reprensione sit prudentia cum eu)meneia? . ita libenter ea corrigam quae a te animadversa sunt, 'eodem jure quo Rubriana' potius quam 'quo Scipionis,' et de laudibus Dolabellae deruam cumulum. ac tamen est isto loco bella, ut mihi videtur, ei)rwnaia , quod eum ter contra civis in acie. illud etiam malo 'indignissimum est hunc vivere' quam 'quid indignius?'
[3] Peplografian Varronis tibi probari non moleste fero; a quo adhuc (Hrakleideion illud non abstuli. quod me hortaris ad scribendum, amice tu quidem, sed me scito agere nihil aliud. gravedo tua mihi molesta est. quaeso, adhibe quam soles diligentiam. 'O Tite' tibi prodesse laetor. 'Anagnini' sunt mustela taciarxhj et Laco qui plurimum bibit. Librum quem rogas perpoliam et mittam.
[4] haec ad posteriorem. ta peri tou kaqhkontoj quatenus Panaetius, absolvi duobus. illius tres sunt; sed cum initio divisisset ita, tria genera exquirendi offici esse, unum, cum deliberemus honestum an turpe sit, alterum, utile an inutile, tertium, cum haec inter se pugnare videantur, quo modo judicandum sit, qualis causa Reguli, redire honestum, manere utile, de duobus primis praeclare disseruit, de tertio pollicetur se deinceps sed nihil scripsit. Eum locum Posidonius persecutus est. ego autem et ejus librum arcessivi et ad Athenodorum Calvum scripsi ut ad me ta kefalaia mitteret; quae exspecto. quem velim cohortere et roges ut quam primum. in eo est peri tou kata peristasin kaqhkontoj . quod de inscriptione quaeris, non dubito quin kaqhkon 'officium' sit, nisi quid tu aliud; sed inscriptio plenior 'de officiis.' Prosfwnw autem Ciceroni filio. visum est non anoikeion .
[5] de Myrtilo dilucide. O qualis tu semper istos! itane? in D. Brutum? di istis!
[6] ego me, ut scripseram, in Pompeianum non abdidi primo tempestatibus quibus nil taetrius; deinde ab Octaviano cottidie litterae ut negotium susciperem, Capuam venirem, iterum rem publicam servarem, Romam utique statim. ai)desqen men anhnasqai, deisan d' u(podexqai. is tamen egit sane strenue et agit. Romam veniet cum manu magna, sed est plane puer. putat senatum statim. quis veniet? si venerit, quis incertis rebus offendet Antonium? Kal. Januar. erit fortasse praesidio aut quidem ante depugnabitur. puero municipia mire favent. iter enim faciens in Samnium venit cales, mansit Teani. mirifica apanthsij et cohortatio. hoc tu putares? ob hoc ego citius Romam quam constitueram. simul et constituero scribam.
[7] etsi nondum stipulationes legeram (nec enim Eros venerat), tamen rem pridie Idus velim conficias. epistulas Catinam, Tauromenium, Syracusas commodius mittere potero si Valerius interpres ad me nomina gratiosorum scripserit. Alii enim sunt alias, nostrique familiares fere demortui. publice tamen scripsi, si uti vellet eis Valerius; aut mihi nomina mitteret.
[8] de Lepidianis feriis Balbus ad me usque ad iii Kal. Exspectabo tuas litteras meque de Torquati negotiolo sciturum puto. Quinti litteras ad te misi ut scires quam valde eum amaret quem dolet a te minus amari. Atticae, quoniam, quod optimum in pueris est, hilarula est, meis verbis suavium des volo.
423(16.13)
Scr. Aquini iv Id. Nov. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
O casum mirificum! v Idus cum ante lucem de Sinuessano surrexissem venissemque diluculo ad pontem Tirenum qui est Menturnis, in quo flexus est ad iter Arpinas, obviam mihi fit tabellarius, qui me offendit 'dolixon ploon o(rmainonta .' at ego statim 'cedo' inquam 'si quid ab Attico.' nondum legere poteramus; nam et lumina dimiseramus nec satis lucebat. Cum autem luceret, ante scripta epistula ex duabus tuis prior mihi legi coepta est. illa omnium quidem elegantissima. ne sim salvus si aliter scribo ac sentio. nihil legi humanius. itaque veniam quo vocas, modo adjutore te. sed nihil tam aprosdionuson mihi primo videbatur quam ad eas litteras quibus ego a te consilium petieram te mihi ista rescribere.
[2] ecce tibi altera qua hortaris 'par' h)nemoenta Mimanta, nhsou epi Yurihj ,' Appiam scilicet 'ep' arister' exonta .' itaque eo die mansi Aquini. longulum sane iter et via mala. Inde postridie mane proficiscens has litteras dedi.
[3] * * * et quidem, ut a me dimitterem invitissimus fecerunt Erotis litterae. rem tibi Tiro narrabit. tu quid faciendum sit videbis. praeterea possimne propius accedere (malo enim esse in Tusculano aut uspiam in suburbano) an etiam longius discedendum putes crebro ad me velim scribas. erit autem cottidie cui des.
[4] quod praeterea consulis, quid tibi censeam faciundum difficile est cum absim. verum tamen si pares aeque inter se, quiescendum, sin, latius manabit et quidem ad nos; deinde communiter.
424(10.XXVI.) Scr. Romae mense Junio (post Id.) an. 43.
M. CICERO S. D. C. FURNIO.
Lectis tuis litteris, quibus declarabas aut omittendos Narbonenses aut cum periculo dimicandum, illud magis timui; quod vitatum non moleste fero. Quod de Planci et Bruti concordia scribis, in eo vel maximam spem pono victoriae. De Gallorum studio nos aliquando cognoscemus, ut scribis, cuius id opera maxime excitatum sit; sed jam, mihi crede, cognovimus. Itaque jucudissimis tuis litteris stomachatus sum in extremo; scribis enim, si in Sextilem comitia, cito te, sin jam confecta, citius, ne diutius cum periculo fatuus sis. O mi Furni, quam tu tuam causam non nosti, qui alienas tam facile discas! Tu nunc candidatum te putas et id cogitas, ut aut ad comitia curras aut, si jam confecta, domi tuae sis, ne cum maximo periculo, ut scribis, stultissimus sis? Non arbitror te ita sentire; omnes enim tuos ad laudem impetus novi: quod si, ut scribis, ita sentis, non magis te quam de te judicium reprehendo meum. Te adipiscendi magistratus levissimi et divulgatissimi, si ita adipiscare, ut plerique, praepropera festinatio abducet a tantis laudibus, quibus te omnes in caelum jure et vere ferunt? Scilicet ad agitur, utrum hac petitione an proxima praetor fias, non ut ita de re publica mereare, omni honore ut dignissimus judicere. Utrum nescis, quam alte ascenderis, an pro nihilo id putas? si nescis, tibi ignosco, nos in culpa sumus; sin intelligis, ulla tibi est praetura vel officio, quod pauci, vel gloria, quam omnes sequuntur, dulcior? Hac de re et ego et Calvisius, homo magni judicii tuique amantissimus, te accusamus quotidie. Comitia tamen, quoniam ex iis pendes, quantum facere possumus, quod multis de causis rei publicae arbitramur conducere, in Januarium mensem protrudimus. Vince igitur et vale.
425(16.14)
Scr. in Arpinati medio mense Novembri an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年一一月一二日、アルピヌム
キケロよりアッティクスへ
[1] Nihil erat plane quod scriberem. nam cum Puteolis essem, cottidie aliquid novi de Octaviano, multa etiam falsa de Antonio. ad ea autem quae scripsisti (tris enim acceperam iii Idus a te epistulas), valde tibi adsentior, si multum possit Octavianus, multo firmius acta tyranni comprobatum iri quam in telluris atque id contra Brutum fore. sin autem vincitur, vides intolerabilem Antonium, ut quem velis nescias.
[2] O Sesti tabellarium hominem nequam! postridie Puteolis Romae se dixit fore. quod me mones ut pedetemptim, adsentior; etsi aliter cogitabam. nec me Philippus aut Marcellus movet. Alia enim eorum ratio est et, si non est, tamen videtur. sed in isto juvene, quamquam animi satis, auctoritatis parum est. tamen vide, si forte in Tusculano recte esse possum, ne id melius sit. ero libentius; nihil enim ignorabo. an hic, cum Antonius venerit?
[3] sed, ut aliud ex alio, mihi non est dubium quin quod Graeci kaqhkon , nos 'officium.' id autem quid dubitas quin etiam in rem publicam praeclare caderet? nonne dicimus 'consulum officium, senatus officium, imperatoris officium'? praeclare convenit; aut da melius.
[4] male narras de Nepotis filio. valde mehercule moveor et moleste fero. nescieram omnino esse istum puerum. Caninium perdidi, hominem, quod ad me attinet, non ingratum. Athenodorum nihil est quod hortere. misit enim satis bellum u(pomnhma . gravedini, quaeso, omni ratione subveni. avi tui pronepos scribit ad patris mei nepotem se ex Nonis iis quibus nos magna gessimus aedem Opis explicaturum idque ad populum. videbis igitur et scribes. Sexti judicium exspecto.
426(16.15)
Scr. in Arpinati ante v Id. Dec. an. 44
CICERO ATTICO SAL.
前四十四年十一月十二日以降、アルピヌム
キケロよりアッティクスへ
[1] Noli putare pigritia me facere quod non mea manu scribam, sed mehercule pigritia. nihil enim habeo aliud quod dicam. et tamen in tuis quoque epistulis Alexim videor agnoscere. sed ad rem venio. ego si me non improbissime Dolabella tractasset, dubitassem fortasse utrum remissior essem an summo jure contenderem. nunc vero etiam gaudeo mihi causam oblatam in qua et ipse sentiat et reliqui omnes me ab illo abalienatum, idque prae me feram et quidem me causa facere et rei publicae cui illum oderim, quod, cum eam me auctore defendere coepisset, non modo deseruerit emptus pecunia sed etiam, quantum in ipso fuerit, everterit.
[2] quod autem quaeris quo modo agi placeat, cum dies venerit, primum velim ejus modi sit ut non alienum sit me Romae esse; de quo ut de ceteris faciam ut tu censueris. de summa autem agi prorsus vehementer et severe volo. etsi sponsores appellare videtur habere quandam δυσωπίαν , tamen hoc quale sit consideres velim. possumus enim, ut sponsores appellemus, procuratorem introducere; neque enim illi litem contestabuntur. quo facto non sum nescius sponsores liberari. sed et illi turpe arbitror eo nomine quod satis dato debeat procuratores ejus non dissolvere, et nostrae gravitatis jus nostrum sine summa illius ignominia persequi. de hoc quid placeat rescribas velim; nec dubito quin hoc totum lenius administraturus sis.
[3] redeo ad rem publicam. multa mehercule a te saepe ἐν πολιτικῷ? genere prudenter sed his litteris nihil prudentius. quamquam enim †postea† in praesentia belle iste puer retundit Antonium, tamen exitum exspectare debemus. at quae contio! nam est missa mihi. jurat 'ita sibi parentis honores consequi liceat' et simul dextram intendit ad statuam. μηδὲ σωϑείην ὑπό γε τοιούτου! sed, ut scribis, certissimum esse video discrimen Cascae nostri tribunatum, de quo quidem ipso dixi Oppio, cum me hortaretur ut adulescentem totamque causam(運動) manumque veteranorum complecterer(受け入れる), me nullo modo facere posse, ni mihi exploratum esset eum non modo non inimicum tyrannoctonis verum etiam amicum fore.
cum ille diceret ita futurum, 'quid igitur festinamus?' inquam. 'illi enim mea opera ante Kal. Jan. nihil opus est, nos autem ejus voluntatem ante Idus Decembr. perspiciemus in Casca.' valde mihi adsensus est. quam ob rem haec quidem hactenus. quod reliquum est, cottidie tabellarios habebis et, ut ego arbitror, etiam quod scribas habebis cottidie. Leptae litterarum exemplum tibi misi ex quo mihi videtur stratullac ille dejectus de gradu. sed tu, cum legeris, existimabis.
[4] obsignata jam epistula litteras a te et a Sexto accepi. nihil jucundius litteris Sexti, nihil amabilius. nam tuae breves, priores erant [litterae] uberrimae. tu quidem et prudenter et amice suades ut in his locis potissimum sim, quoad audiamus haec quae commota sunt quorsus evadant.
[5] sed me, mi Attice, non sane hoc quidem tempore movet res publica, non quo aut sit mihi quicquam carius aut esse debeat sed desperatis etiam Hippocrates vetat adhibere medicinam. qua re ista valeant; me res familiaris movet. rem dico? immo vero existimatio. Cum enim tanta reliqua sint mihi, ne Terentiae quidem adhuc quod solvam expeditum est. Terentiam dico? scis nos pridem jam constituisse Montani nomine HS x_x_v_ dissolvere. pudentissime hoc Cicero petierat ut fide sua. Liberalissime, ut tibi quoque placuerat, promiseram Erotique dixeram ut sepositum habe ret. non modo sed iniquissimo faenore versuram facere Aurelius coactus est. nam de Terentiae nomine Tiro ad me scripsit te dicere nummos a Dolabella fore. male eum credo intellexisse, si quisquam male intellegit, potius nihil intellexisse. tu enim ad me scripsisti Coccei responsum et isdem paene verbis Eros.
[6] veniendum est igitur vel in ipsam flammam. turpius est enim privatim cadere quam publice. itaque ceteris de rebus quas ad me suavissime scripsisti perturbato animo non potui, ut consueram, rescribere. consenti in hac cura, ubi sum , ut me expediam; quibus autem rebus venit quidem mihi in mentem sed certi constituere nihil possum prius quam te videro. qui minus autem ego istic recte esse possim quam est Marcellus? sed non id agitur neque id maxime curo; quid curem vides. adsum igitur.
Translated into Japanese by Tomokazu Hanafusa -2026.6.11