キケロ『運命について』(羅和対訳)
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48
[1]
I . . . . quia pertinet ad mores, quod ἦθος illi vocant, nos eam partem philosophiae de moribus appellare solemus, sed decet augentem linguam Latinam nominare moralem;
一
1 ・・・・・・この学問は、ギリシア人がエートスという言葉で呼んでいる人間の性格に関するものなので、哲学のこの部門を、我々は「性格ついての学」と名づけるならわしである。けれども、ラテン語の語彙に新たな追加を行なって、これを「倫理学」と命名するのが、適切である。
explicandaque vis est ratioque enuntiationum(言明), quae Graeci ἀξιώματα vocant;
さらに、ギリシア人がアクシオーマという言葉で呼んでいる「命題」についても、その意味と理論を明らかにする必要がある。
quae de re futura cum aliquid dicunt deque eo, quod possit fieri aut non possit, quam vim habeant, obscura(分かりにくい) quaestio est,
とくに将来の事についての命題、つまり起こるのが可能か不可能かのどちらかであるような事について、人が何かを述べているような命題がある場合、それがどのような効力を持つかという問題に正解を与えることは容易ではない。
quam περὶ δυνατῶν philosophi appellant, totaque est λογική, quam rationem(理論) disserendi(論ずる) voco.
これを哲学者たちは「ペリデュナトン(可能性について)」と呼び、この分野全体が、ギリシア語で言うロギケー(運命論)であり、私はこれを「論証の学」と名づけることにする。
Quod autem in aliis libris feci, qui sunt de natura deorum, itemque in iis, quos de divinatione edidi,
他のいくつかの著作、例えば、『神々の本質について』や、さきに出版した『占いについて』などにおいて使った方法は、
ut in utramque partem perpetua explicaretur(未完接) oratio, quo facilius id a quoque probaretur, quod cuique maxime probabile videretur, id in hac disputatione de fato casus(S) quidam ne facerem impedivit(V).
最も真実らしいと思われるものを、読者の各々に採用してもらえるように、二手に分かれて途切れなく議論を繰り広げるものだったが、それはこの『運命について』の考究では、ある都合によって採用できなかった。
[2] Nam cum essem in Puteolano Hirtiusque noster, consul designatus, isdem in locis,
2 というのは、私がプテオリの別荘に滞在していた時、執政官となるよう既に指名されていたヒルティウス君が、その同じ別荘地に来ていたからだ。
vir nobis amicissimus et his studiis, in quibus nos a pueritia viximus, deditus,
この人は、私の親友で、私が子供の時からこの年になるまでたえず心がけてきた学問分野に、専心していた人である。
multum una eramus, maxime nos quidem exquirentes(吟味) ea consilia, quae ad pacem et ad concordiam civium pertinerent.
我々は多くの時間を一緒に過ごして、わが市民の間の平和と協調とを実現できるような方策の探求に精力を傾けていた。
Cum enim omnes post interitum Caesaris novarum perturbationum causae quaeri viderentur iisque esse occurrendum(阻止する) putaremus,
というのは、カエサルの没後、政情の新たな混乱を誘発しようとする複雑な策動があるのを知っていた我々としては、それに対処する必要を感じていたので、
omnis fere nostra in his deliberationibus consumebatur oratio,
二人の議論は、ほとんどもっぱら、その問題についての熟慮を重ねることだけに、当てられていた。
idque et saepe alias(いつも) et quodam(→die) liberiore(暇な), quam solebat, et magis vacuo ab interventoribus(訪問者) die, cum ad me ille venisset, primo ea, quae erant cotidiana(毎日) et quasi legitima(法) nobis, de pace et de otio.
我々の会合はいつもそうだったが、ヒルティウスが来訪したその日は、いつもより暇で来客に煩わされることなく、話はまず、判でも押したように我々が毎回取り上げていた問題、つまり、平和と泰平だった。
[3]
II. Quibus actis, Quid ergo? inquit ille, quoniam oratorias exercitationes non tu quidem, ut spero, reliquisti(やめる), sed certe philosophiam illis anteposuisti, possimne aliquid audire?
二
3 そういう問題についての討論のあとで、ヒルティウスが言った。「では、いかがでしょうか、あなたは弁論の修業を、幸いやめてはおいでにならぬようにお見かけするが、以前から、哲学を弁論よりも愛好しておられることも確かです。ですから、きょうは、哲学上のお話を、何か聞かせていただくわけにはまいりませんか。」
Tu vero, inquam, vel audire vel dicere(potes);
「いやあ、聞くも話すもあなたの自由です」と、私は言いました。
nec enim, id quod recte existimas, oratoria illa studia deserui(捨てる),
「ま、あなたの目に狂いはありません。私は弁論に対する昔からの熱意のほうも捨てたことはありませんしね。
quibus etiam te incendi, quamquam flagrantissimum acceperam(過去完),
「あなたは弁論の勉強にこのう上なく熱心なお方でしたが、私の熱意の炎で、あなたを焚き付けたことさえあったほどです。
nec ea, quae nunc tracto, minuunt, sed augent potius illam facultatem.
「さらに、ちょうどいま私が取り組んでいるこの分野のほうも、私が身につけてきた弁論の能力を低下させるどころか、むしろ強化してくれているのです。
Nam cum hoc genere philosophiae, quod nos sequimur, magnam habet orator societatem(密接な関係);
「というのは、弁論家というものは、私が遵奉しているような種類の哲学と密接な関係を持っているからです。
subtilitatem(緻密) enim ab Academia mutuatur(借りる) et ei vicissim reddit ubertatem(豊かさ) orationis(弁論) et ornamenta dicendi.
「つまり、弁論家は、アカデメイア派から、緻密な思考を借りてくるかわりに、そのお返しとして、表現の豊かさと、言葉使いの輝きを、哲学に提供しているのです。
Quam ob rem(そのために), inquam, quoniam utriusque studii nostra possessio est, hodie, utro frui(楽しむ) malis(好む), optio sit tua.
「そういうわけで、この二つの分野は両方とも、私の専門ですから、どちらの分野の方を、きょうの話題として楽しむことにするかは、あなたに選んでいただきたいと思います」
Tum Hirtius: Gratissimum, inquit, et tuorum omnium simile; nihil enim umquam abnuit meo studio voluntas tua.
すると、ヒルティウスは言いました。「まことに、ありがたいことです。あなたはいつも私の気持をくんで受け入れてくださいます。
[4] Sed quoniam rhetorica mihi vestra sunt nota teque in eis et audivimus saepe et audiemus
4「さて、あなたの弁論術は私も存じておりますし、また、あなたがそれについて話をなさるのを、私は度々聞きましたし、今後も聞くことでしょう。
atque hanc Academicorum contra propositum disputandi consuetudinem indicant(示す) te suscepisse Tusculanae disputationes,
「また、提示された命題に反論するアカデメイア派の慣習をあなたが既に使いこなしているのは、『トゥスクルム論議』を見れば分かります。
ponere aliquid, ad quod audiam, si tibi non est molestum(嫌な), volo.
「私の希望は、まず私が何か一つのテーマを提出して、それに対するご反論を聞かせていただきたいのです。もちろん、あなたがお嫌でなければですが」
An mihi, inquam, potest quicquam esse molestum, quod tibi gratum futurum sit?
私は答えました。「あなたのお気に召しそうなことを、私が嫌だと言ったりすることはあり得ません。
Sed ita audies, ut Romanum hominem, ut timide ingredientem(始める) ad hoc genus disputandi, ut longo intervallo haec studia repetentem.
ただ、私の言う事をお聞きになれば、私はローマ人であって、この種の議論をおずおずと始めたばかりで、長い間中断して、近ごろまたこの研究を再開したことが分かるでしょう」
Ita, inquit, audiam te disputantem, ut ea lego, quae scripsisti. Proinde ordire(始める). Considamus hic.
ヒルティウスは言いました。「私はあなたの議論をあなたの本を読むような気持で聞きたいと思います。さあどうぞ、始めてください。ここに、座ることにしましょう」
[5]
III. . . quorum in aliis, ut in Antipatro poeta, ut in brumali die natis, ut in simul aegrotantibus fratribus, ut in urina, ut in unguibus, ut in reliquis eius modi, naturae contagio(共感) valet, quam ego non tolloーvis est nulla fatalis;
三
5 ……その運命の例は二種類ある。その一方は、誕生日に必ず熱病を患う詩人アンティパトロスとか、冬至の日に生まれた人が病気になりやすいとか、兄と弟が同時に病気になるとか、尿や爪が病気の兆候になるとか、その他これらと同様な例であり、自然現象の共感が働いているとされる。私はそういう働きを否定しないが、これは運命の力とは言えない。
in aliis autem fortuita(偶然) quaedam esse possunt, ut in illo naufrago, ut in Icadio, ut in Daphita.
もう一方の例としては、ある種の偶然が介入していると考えられるもので、予言が的中した難破した男とイカディウスとダピタスとかを挙げることが出来る。
Quaedam etiam Posidonius (pace magistri dixerim) comminisci(捏造) videtur; sunt quidem absurda.
これらは(わが師ながら)ポセイドニオスが説明を捏造したと私は思っている。変てこな説明だからである。
Quid enim? si Daphitae fatum fuit ex equo cadere(落ちる) atque ita perire, ex hocne equo, qui cum equus non esset, nomen habebat alienum?
だってそうだろう。馬から落ちて死亡するのがダピタスの運命なら、本当の馬ではなくて岩というもう一つの名前の付いている馬から落ちて死ぬはずなど、あっただろうか。
aut Philippus hasne in capulo(柄) quadrigulas(4頭立て馬車) vitare monebatur? quasi vero capulo sit occisus.
あるいは、四頭立ての馬車に用心せよと警告されたピリッポスは実は『あの刀のつかの上に刻まれた四頭立ての馬車に用心せよ』だったのだろうか。それなら、ピリッポスは刀のつかで殺されたのではなかったことになる。
Quid autem magnum aut naufragum illum sine nomine in rivo esse lapsumーquamquam huic quidem hic scribit praedictum in aqua esse pereundum?
それからまた、ポセイドニオスによると、難破して生き残った無名の男に『お前は必ず水死する』という予言が与えられたので、海を避けていたところ川で溺死したが、これにどんな意味があるのだろうか。
ne hercule Icadii quidem praedonis(盗賊) video fatum ullum; nihil enim scribit ei praedictum:
また、盗賊イカディウスに関しても、運命というものを私は全く認められない。ポセイドニオスもこの盗賊に予言が与えられていたとは、書いていないのだ。
[6] quid mirum igitur ex spelunca(洞窟) saxum in crura eius(イカディウス) incidisse?
洞窟の中で岩がこの男の足の上に落ちてきたということに、どんな神秘があるだろうか。
puto enim, etiamsi Icadius tum in spelunca non fuisset, saxum tamen illud casurum fuisse.
私が思うに、たとえイカディウスがその洞窟の中にいなくしても、岩は落ちただろう。
Nam aut nihil omnino est fortuitum(=全ては必然), aut hoc ipsum potuit evenire fortuna.
というのは、全ては必然的に起こると考えないなら、このイカディウスの事件はまさに偶然起こったと言うことが出来るからだ。
Quaero igitur (atque hoc late patebit), si fati omnino nullum nomen, nulla natura, nulla vis esset et forte temere casu aut pleraque fierent aut omnia, num aliter, ac nunc eveniunt, evenirent.
そこで一般的な問いを立ててみよう。「運命という言葉も、運命という事も、運命の力もなく、大抵の出来事、いや、あらゆる出来事がたまたま出鱈目に偶然によって起こるとすれば、その時、物事の起こりかたは、いま起きているのと違った起こり方をするだろうか」と。
Quid ergo attinet inculcare(差し込む) fatum, cum sine fato ratio(説明) omnium rerum ad naturam fortunamve referatur?
要するに、あらゆる出来事が運命なしに自然や偶然によって説明がつくのであれば、運命の話をすることに、何の意味があるだろうか。
[7]
IV. Sed Posidonium, sicut aequum(適切) est, cum bona gratia dimittamus, ad Chrysippi laqueos(罠) revertamur.
四
7 しかしながら、我々はポセイドニオスには当然のことながら感謝とともにお引きとりを願うことにしよう。そして、今度は、クリュシッポスの罠を、もう一度とり上げてみることにしよう。
Cui quidem primum de ipsa contagione rerum respondeamus, reliqua postea persequemur.
まず万物の共感というこの人の説について、我々の返答を述べてから、その他の諸問題と取り組むことにする。
Inter locorum naturas quantum intersit(異なる), videmus; alios esse salubris(対), alios pestilentis(不健康), in aliis esse pituitosos(カタル) et quasi redundantis, in aliis exsiccatos(乾く) atque aridos;
風土が土地ごとにどれほど異なるかは周知の事実である。健康によい土地があるかと思えば、不健康な土地もあり、また、住民が粘液質で水分過剰になる土地があるかと思えば、乾ききってしなびた体になる土地もある。
multaque sunt alia, quae inter locum et locum plurimum differant.
そのほかにも土地によって極度に異なることは数多くある。
Athenis tenue(薄い) caelum(気候), ex quo etiam acutiores putantur Attici(アテネの), crassum(厚い) Thebis, itaque pingues(太った) Thebani et valentes(頑健).
例えば、アテナイの天候はからりとしていて、そのために、アテネの住民は広く認められているように頭脳明晰である。それに対して、テバイの天候はどんよりと重苦しく、そのために、テバイの住民は肉付きがよくて頑健である。
Tamen neque illud tenue caelum efficiet, ut aut Zenonem quis aut Arcesilam aut Theophrastum audiat, neque crassum, ut Nemea potius quam Isthmo victoriam petat.
しかし、天候がからりとしているというだけでは、まだ、そこの住民の誰かが、ゼノンとアルケシラスとテオプラストスの誰を選ぶかまでは決まらない。また、天候がどんよりと重苦しいというだけでは、まだ、そこの住民の誰かが、イストモス競技会よりもネメア競技会で勝利を得たいと思うかは決まらない。
[8] Disjunge longius. Quid enim loci natura afferre potest, ut in porticu Pompeii potius quam in campo ambulemus? tecum quam cum alio? Idibus potius quam Kalendis?
8 そこで、さらに突っ込んで、個々の具体的な場合を考えてみて欲しい。例えば、私がカンプス・マルティウスではなくてポンペイウスの柱廊の中を散歩すること、他の人とではなくあなたと一緒に散歩すること、その日は、1日ではなくて15日にすることに、私が住む土地の風土がどんな影響を及ぼせるだろうか。
Ut igitur ad quasdam res natura loci pertinet aliquid, ad quasdam autem nihil, sic astrorum affectio valeat si vis(>volo) ad quasdam res, ad omnis certe non valebit.
このように、物事のうちには、風土の影響を受けるものと受けないものがある。それと同じように、あなたは天体がある種の物事に作用を及ぼすと考えたいとしても、それがあらゆる物事に確実に作用を及ぼすことはない。
At enim(予期される反論), quoniam in naturis hominum dissimilitudines sunt, ut alios dulcia, alios subamara(苦い) delectent, alii libidinosi, alii iracundi aut crudeles aut superbi sint, alii a talibus vitiis abhorreant,ーquoniam igitur, inquit, tantum natura a natura distat, quid mirum est has dissimilitudines ex differentibus causis esse factas?
しかしながら次のような反論が出されることだろう。『人それぞれの性癖の間には様々な差異がある。例えば、甘いものが好きな人もいれば、苦いものが好きな人もいる。好色な人がいれば、怒りっぽい人もいる。残酷な人もいれば、傲慢な人もいる。さらに、この種の欠陥を持っていない人もいる。要するに性癖と性癖との違いはかくも大きいからには、いま言ったような様々な違いはそれぞれ異なった原因で生じてきたと考えるのは当然ではないか』と。
[9]
V. Haec disserens, qua de re agatur, et in quo causa consistat, non videt.
五
9 しかし、以上のように論じるクリュシッポスは、論じるべき主題の内容と、問題点の所在を理解していないのである。
Non enim, si alii ad alia propensiores sunt propter causas naturalis(生まれつきなど自然的) et antecedentis, idcirco etiam nostrarum voluntatum atque appetitionum sunt causae naturales et antecedentes.
というのは、人それぞれが違ったものに心を惹かれるのは、時間的に先行する自然的な原因のせいだとしても、だからといって、我々の意志や欲望には時間的に先行する自然的な原因があるとは言えないからだ。
Nam nihil esset in nostra potestate, si ita se res haberet.
なぜなら、もしそうなら、我々の自由になることは一つもないことになってしまうからだ。
Nunc vero fatemur(認める), acuti hebetesne(鈍い), valentes imbecilline(虚弱) simus, non esse id in nobis.
もちろん、我々が鋭敏であるか鈍いか、体が強健か病弱でかは、我々の力で左右出来ることではないことは認めよう。
Qui autem ex eo cogi putat, ne ut sedeamus quidem aut ambulemus(接) voluntatis esse, is non videt, quae quamque rem res consequatur.
しかしここから、座ろうとか散歩しようという行動さえも、我々の意志に基づいていないと考える人は、物事の因果関係を理解していないと言える。
Ut enim et ingeniosi et tardi ita nascantur antecedentibus causis itemque valentes et imbecilli, non sequitur tamen, ut etiam sedere eos et ambulare et rem agere aliquam principalibus causis(第一原因) definitum et constitutum sit.
つまり、頭が鋭かったり鈍かったりする人や、体が強健だったり病弱だったりする人は、時間的に先行する原因によって、そういう風に生まれるとしても、だからといって、座ることや散歩することや、何か特定のことをすることまでも、第一原因によって明確不動に決定されているとは言えないのである。
[10] Stilponem, Megaricum philosophum, acutum sane hominem et probatum(尊敬された) temporibus illis accepimus.
10 例えば、メガラ派の哲学者スティルポンは、まことに明敏な人物であって、当時の人々の尊敬を集めていたと伝えられている。
Hunc scribunt ipsius familiares et ebriosum(酒飲み) et mulierosum(女好き) fuisse, neque haec scribunt vituperantes(貶す), sed potius ad laudem;
彼の友人たちは彼が酒飲みでも女好きだったと書いているが、これは彼を非難するためではなく、彼を称えるためだったのである。
vitiosam enim naturam ab eo sic edomitam(征服) et compressam(抑える) esse doctrina, ut nemo umquam vinolentum(酔った) illum, nemo in eo libidinis vestigium(痕) viderit.
なぜなら、彼は欠陥のある自分の性癖に躾を加えることによって、これをすっかり統御し抑制することが出来るようになったので、彼が酔っぱらったところを見た人はいないし、欲情の痕跡すら見た人はいないほどだったと書いているからだ。
Quid? Socraten nonne legimus quem ad modum notarit(書く) Zopyrus physiognomon,
さらにソクラテスの特徴が、人相学者ゾピュロスによってどのように記されているかを、我々は読んだことがないだろうか。
qui se profitebatur hominum mores naturasque ex corpore, oculis, vultu(顔), fronte pernoscere?
ゾピュロスは、人間の性格ないし性癖を、その体躯、両眼、顔つき、額などに基づいて、見抜くことが自分には出来ると公言していた人である。
stupidum esse Socraten dixit et bardum(愚鈍), quod jugula(鎖骨、喉) concava non haberet ーobstructas eas partes et obturatas(塞ぐ) esse dicebat;
彼はソクラテスの喉にくぼみがないので、間抜けで低能であると言った。ソクラテスのその部分は中にじゃま物があって閉塞しているというのである。
addidit etiam mulierosum; in quo Alcibiades cachinnum(大笑い) dicitur sustulisse.
ゾピュロスはさらにつけ加えて、ソクラテスが女好きだったとも言っている。それをアルキビアデスが大声で嘲笑したと言われている。
[11] Sed haec ex naturalibus causis vitia nasci possunt, exstirpari(根絶) autem et funditus(完全に) tolli, ut is ipse, qui ad ea propensus fuerit, a tantis vitiis avocetur, non est id positum in naturalibus causis, sed in voluntate, studio, disciplina.
11 しかし、以上のような欠陥は自然的な原因から生まれるが、それが根絶され完全に除去されるのは、あんなものに心を惹かれていたあの哲学者が、そういう由々しい欠陥から脱するに至った例を見れば分かるように、自然的な原因の働きによるのではなく、意志と努力と躾の働きによるのである。
しかし、こうした人間の努力は、運命の力とその摂理が占いの理論によって立証されることがあれば、ひとつ残らず無に帰してしまうだろう。
VI. Etenim si est divinatio, qualibusnam a perceptis(原理、原則) artis proficiscitur
六
占いというものが本当に成立するのであれば、それがよって立つ技術の原理は、一体、どういう性質のものだろうか。
('percepta(原理)' appello, quae dicuntur Graece θεωρήματα)?
なお、ここで私が『原理』と名づけたものは、ギリシア語でテオレマタ(セオリー)と呼ばれるものである。
Non enim credo nullo percepto aut ceteros(一般に) artifices(熟練) versari(従事) in suo munere, aut eos, qui divinatione utantur, futura praedicere.
というのは、一般に技術を業とする者は、その道の原理を欠いてその仕事に従事することはないのであり、占いを業としている者が将来のことを予言する場合は特にそうだと、私は信じるからである。
[12] Sint igitur astrologorum(占星術) percepta huius modi: 'Si quis (verbi causa(例えば)) oriente Canicula(奪シリウス) natus est, is in mari non morietur.'
12 占星術師が持っている原理は、例えば次のような形で述べることが出来る。『天狼星(シリウス)が東天に昇る時に誰かが生まれたなら、その人は海では死なないだろう』。
Vigila(用心しろ), Chrysippe, ne tuam causam(主張), in qua tibi cum Diodoro, valente dialectico(論証家), magna luctatio(争い) est, deseras(捨てる).
さあ、クリュシッポスよ、あなたが論証家の雄であるディオドロスと大論争になったあなたの主張を、途中で投げ出さないよう注意していただきたい。
Si enim est verum, quod ita conectitur: 'Si quis oriente Canicula natus est, in mari non morietur', illud quoque verum est: 'Si Fabius oriente Canicula natus est, Fabius in mari non morietur.'
さて、「天狼星が東天に昇る時に誰かが生まれたなら、その人は海では死なないだろう」という形の、条件と帰結の結合した命題が真であるなら、「天狼星が東天に昇る時にファビウスが生まれたなら、ファビウスは海では死なないだろう」という命題も真だということになる。
Pugnant igitur haec inter se, Fabium oriente Canicula natum esse, et Fabium in mari moriturum;
すると「天狼星が東天に昇る時にファビウスは生まれた」と、「ファビウスは海で死ぬだろう」というこの二つの命題は両立しないことになる。
et quoniam certum in Fabio ponitur, natum esse eum Canicula oriente, haec quoque pugnant, et esse Fabium, et in mari esse moriturum.
さらに、「天狼星が東天に昇る時に生まれた」ということがファビウスについての確かな事実と見なされるからには、「ファビウスは生存している」と、「ファビウスは海で死ぬだろう」というこの二つ命題も両立しないことになる。
Ergo haec quoque conjunctio est ex repugnantibus: 'Et est Fabius, et in mari Fabius morietur',
それゆえ、「ファビウスは生存しており、かつ、ファビウスは海で死ぬだろう」という結合文の命題も両立しないものから成り立っていることになる。
quod, ut propositum est, ne fieri quidem potest.
また、このように提示された結合文の命題は、起こるのが不可能なことである。
Ergo illud: 'Morietur in mari Fabius' ex eo genere est, quod fieri non potest.
したがって、「ファビウスは海で死ぬだろう」という命題は、起こるのが不可能なことの部類に入ることになる。
Omne ergo, quod falsum dicitur in futuro, id fieri non potest.
したがって、(ディオドロスによると)将来のことについて言われる偽の命題はことごとく、起こるのが不可能なことになるのである。
[13] At hoc, Chrysippe, minime vis, maximeque tibi de hoc ipso cum Diodoro certamen est.
七
13 けれども、クリュシッポスよ、あなたは以上の考え方を決して認めず、この考え方に対してディオドロスとの間で論戦の火花を散らしておられる。
Ille enim id solum fieri posse dicit, quod aut sit verum aut futurum sit verum, et, quicquid futurum sit(fieri), id dicit fieri necesse esse et, quicquid non sit futurum(fieri), id negat fieri posse.
ディオドロスは、「いま真であることか将来真となることだけが、起こる可能性があると言い、将来起こることは、必然的に起こることであり、将来起こらないことは、起こる可能性がない」と言っている。
Tu, et quae non sint futura, posse fieri dicis,
それに対して、あなたは「将来起こらないことでも、起こる可能性はある」と言っている。
ut frangi hanc gemmam, etiamsi id numquam futurum sit(fieri), neque necesse fuisse(fieri) Cypselum regnare Corinthi, quamquam id millesimo(千) ante anno Apollinis oraculo editum esset.
例えば、この宝石が砕けることは、将来起こることは決してないとしても、起こる可能性はあり、キュプセロスがコリントスを支配することは、一千年前にアポロンの神託によって告げられたとしても、必然ではなかったと。
At si ista comprobabis(認める) divina praedicta, et quae falsa in futuris dicentur, in eis habebis ut ea fieri non possint (ut si dicatur Africanum Karthagine non esse potiturum),
けれども、神託による予言をあなたが認めるなら、将来のことについて言われる偽の命題、例えば、アフリカヌスはカルタゴを攻め取れないだろうという予言を、起こるのが不可能なことのうちに入れるだろうし、
et si vere dicatur(接) de futuro, idque ita futurum sit(fieri), dicas esse necessarium est(fieri);
将来のことについて言われる真の命題が将来起こるとすれば、それは必然的に起こることだと、あなたは言うだろう。
quae est tota Diodori vobis inimica sententia.
しかし、そういう考え方こそ、あなたが敵対しているディオドロスの意見そのものである。
[14] Etenim si illud vere conectitur: 'Si oriente Canicula natus es, in mari non moriere',
14「天狼星が東天に昇る時にあなたが生まれたなら、あなたは海では死なないだろう」という条件と帰結の結合文が真であり、
primumque quod est in conexo, 'Natus es oriente Canicula', necessarium est(fieri)
結合文の最初の命題の「天狼星が東天に昇る時にあなたが生まれた」が必然的なことなら、
(omnia enim vera in praeteritis necessaria sunt, ut Chrysippo placet dissentienti a magistro Cleanthe, quia sunt immutabilia nec in falsum e vero praeterita possunt convertere)
(というのは、過去における真な命題はすべて必然的なことだからである。なぜなら過去のことは不変であり真から偽に変わることはあり得ないからだ。これはクリュシッポスの意見で彼の師クレアンテスとは意見を異にしている)
ーsi igitur, quod primum in conexo est, necessarium est, fit etiam, quod consequitur, necessarium.
条件と帰結との結合文の最初の命題が必然的なことなら、その帰結をなす命題は必然的に起こることになる。
Quamquam hoc Chrysippo non videtur valere in omnibus; sed tamen, si naturalis est causa, cur in mari Fabius non moriatur, in mari Fabius mori non potest.
もちろん、この事があらゆる場合に成り立つとは、クリュシッポスも考えていない。にもかかわらず、もしファビウスが海で死なない自然的な原因があるなら、ファビウスが海で死ぬことは不可能なことになる。
[15] Hoc loco Chrysippus aestuans(興奮) falli(間違う) sperat Chaldaeos ceterosque divinos, neque eos usuros esse conjunctionibus(結合文), ut ita sua percepta pronuntient: 'Si quis natus est oriente Canicula, is in mari non morietur', sed potius ita dicant: 'Non et natus est quis oriente Canicula, et is in mari morietur.'
八
15 これにクリュシッポスはひどく困惑して、「カルデア人を初めとする全ての予言者は間違っている。彼らは今後自分たちの原理を表わすのに『天狼星が東天に昇る時に誰かが生まれたら、その人は海では死なないであろう』というような結合文は用いず、『天狼星が東天に昇る時に誰かが生まれ、かつ、その人が海で死ぬ、ということはないだろう』と言うべきだ」と言う。
O licentiam jocularem(滑稽な>jocularis)! ne ipse incidat in Diodorum, docet Chaldaeos, quo pacto eos exponere percepta oporteat.
冗談にも程がある。この人は、自分の見方がディオドロスと同じにならないために、カルデア人にその原理を表わす言葉使いを教えようというのである。
Quaero enim, si Chaldaei ita loquantur, ut negationes infinitarum conjunctionum potius quam infinita conexa ponant, cur idem medici, cur geometrae, cur reliqui facere non possint.
それならお尋ねしたい。もしカルデア人が、不特定なものの結合文ではなく、不特定な結合の否定を使って述べるべきなら、どうして医者や幾何学者をはじめとして誰もがそれと同じような言い方が出来ないだろうか。
Medicus in primis, quod erit ei perspectum in arte, non ita proponet: 'Si cui venae sic moventur, is habet febrim', sed potius illo modo: 'Non et venae sic cui moventur, et is febrim non habet.'
特に医者は医学上の知見を言い表すのに、「人の脈が激しくなると、その人は熱がある」という言い方ではなく、「人の脈が激しくなり、かつ、その人は熱はない、ということはない」という言い方をすることになるだろう。
Itemque geometres non ita dicet: 'In sphaera(球) maximi orbes(円) medii inter se dividuntur', sed potius illo modo: 'Non et sunt in sphaera maximi orbes, et ei non medii inter se dividuntur.'
同様に、幾何学者は、「球面上の二つの最大円は、互いに他を二等分する」ではなく、例の言い方を用いて、「球面上の二つの最大円があり、かつ、これらは互いに他を二等分しない、ということはない」と言うことになる。
[16]
Quid est, quod non possit isto modo ex conexo transferri ad conjunctionum negationem?
16 条件と帰結との結合で述べられている命題を、同様にして、結合の否定に移し変えられないような命題が何かあるだろうか。
Et quidem aliis modis easdem res efferre(言う) possimus.
それどころか、我々は、同じ事を色々な言い方で言い表わすことも出来る。
Modo dixi: 'In sphaera maximi orbes medii inter se dividuntur'; possim dicere: 'Si in sphaera maximi orbes erunt', possim dicere: 'Quia in sphaera maximi orbes erunt'.
「球面上の二つの最大円は互いに他を二等分する」といま言ったことも、「もし球面上に二つの最大円があるとすると」と言うことも出来るし、「球面上に二つの最大円があるからには」と言うことも出来る。
Multa genera sunt enuntiandi nec ullum distortius(歪んだ>distortus) quam hoc, quo Chrysippus sperat Chaldaeos contentos Stoicorum causa fore.
このように、命題の言い表し方は数多くあるが、そのなかで最もひねくれているのが、クリュシッポスがストア派のために、カルデア人に採用すべきだと言った言い方なのである。
Illorum tamen nemo ita loquitur; maius est enim has contortiones orationis quam signorum(星座) ortus obitusque perdiscere.
しかしながら、そんな言い方をする人は誰もいない。なぜなら、こんな複雑な言い方を身に着けるのは、もろもろの星座の昇り沈みを習熟するより、ずっと面倒だからである。
[17]
IX. Sed ad illam Diodori contentionem(論争), quam περὶ δυνατῶν appellant revertamur, in qua quid valeat id quod fieri possit anquiritur(探求).
九
17 では、いわゆる『ペリデュナトン(可能性について)』をめぐって、ディオドロスが繰り広げている例の原則(13)へ話を戻すことにしよう。この議論では、「起こる可能性があること」とは何であるのかが探究されている。
Placet igitur Diodoro id solum fieri posse, quod aut verum sit aut verum futurum sit.
ディオドロスは、「いま真であることか将来真となることだけが起こる可能性がある」と言う。
Qui locus(原則) attingit hanc quaestionem(論点), nihil fieri, quod non necesse fuerit, et, quicquid fieri possit, id aut esse iam aut futurum esse(fieri), nec magis commutari ex veris in falsa posse ea, quae futura(fieri), quam ea, quae facta sunt;
そして、この原則は次のような論点を結果として伴う。「必然的でなかったことは何一つとして起こることはなく」、「起こる可能性のあることはいま起こるか将来起こることであり」、「将来起こることはすでに起こったことと同じく真から偽へ変わるのは不可能である」
sed in factis immutabilitatem apparere, in futuris quibusdam, quia non apparet, ne (immutabilitatem)inesse quidem videri,
既に事実となった事については、そういう変化が不可能なことは明らかであるが、将来のいくつかの事については、そういう変化は決して不可能ではないように見えるだけなのである。
ut in eo, qui mortifero morbo urgeatur, verum sit 'Hic morietur hoc morbo', at hoc idem si vere dicatur in eo, in quo vis(勢い) morbi tanta non appareat, nihilo minus futurum sit(fieri).
しかし、不治の病に冒されている人について「この人はこの病気で死ぬだろう」は真であるが、それほどの由々しい病勢が明らかでない患者について言われたこの同じ命題が真なら、やはりそれは将来に起こるのである。
Ita fit, ut commutatio ex vero in falsum ne in futuro quidem ulla fieri possit.
かくして、真から偽への変化は、将来も決して起こる可能性はないと結論される。
Nam 'Morietur Scipio' talem vim habet, ut, quamquam de futuro dicitur, tamen ut id non possit(接) convertere in falsum; de homine enim dicitur, cui necesse est mori.
例えば「スキピオは死ぬだろう」という言葉の意味は、将来についての言葉にも関わらず、真から偽へ変化する可能性はない。なぜなら、これは死ぬことが必然的である人間について言われたからだ。
[18] Sic si diceretur(未完接), 'Morietur noctu in cubiculo(寝室) suo vi oppressus Scipio', vere diceretur;
18 それはもし「スキピオは夜自分の寝室で暴漢に襲われて死ぬだろう」と言われ、それが真だった場合も同様である。
id enim fore(=futurum esse) diceretur(未完接), quod esset(未完接) futurum(fieri); futurum autem fuisse ex eo, quia factum est, intellegi(推測) debet.
なぜなら、将来起こることになっていた事が起こるだろうと言われていたからだ。いっぽう、それが将来起こることになっていたのは、それが実際に起こったことから必然的に推測される。
Nec magis erat verum 'Morietur Scipio' quam 'Morietur illo modo', nec magis necesse mori Scipioni quam illo modo mori, nec magis immutabile ex vero in falsum 'Necatus est Scipio' quam 'Necabitur Scipio';
そして、「スキピオは死ぬだろう」と同様に、「スキピオはあのようにして死ぬだろう」も真であり、また「スキピオが死ぬ」と同様に、「スキピオはあのように死ぬ」も必然的であり、また、「スキピオは殺害された」と同様に、「スキピオは殺害されるだろう」も、真から偽へ変わるのは不可能である。
nec, cum haec ita sint, est causa, cur Epicurus fatum extimescat et ab atomis(f.原子) petat praesidium(助け) easque de via deducat(接) et uno tempore suscipiat res duas inenodabiles(不可解>inenodabilis),
また、以上のようになるので、エピクロスが運命を恐れて、運命に対する防御策を原子に求めて、原子を直線コースから逸らせて、それと同時に、説明不可能な二個の命題を立てたのは、理由がないことになる。
unam, ut sine causa fiat aliquidー, ex quo existet(起こる), ut de nihilo quippiam fiat, quod nec ipsi nec cuiquam physico(物理学) placetーalteram, ut, cum duo individua(原子) per inanitatem(空虚>inanitas) ferantur, alterum e regione(直進) moveatur, alterum declinet.
その一つは、「原因なしに何かが起こることがある」だが、もしそうだとすると「無から有が生じる」ことになり、当のエピクロスだけでなく自然学者の誰も認めない話になる。いま一つは、「二個の原子が虚空間を移動する時、その一方は直進するのに、他方は脇へそれる」というものである。
[19] Licet enim Epicuro concedenti(認める) omne enuntiatum(命題) aut verum aut falsum esse non vereri, ne omnia fato fieri sit necesse;
19 というのは、エピクロスは、「あらゆる命題が真か偽のどちらかであることを認めると全ては必然的に運命によって起こることになる」と恐れなくてもいいからである。
non enim aeternis causis naturae necessitate manantibus verum est id, quod ita enuntiatur: 'Descendit in Academiam Carneades',
「カルネアデスがアカデメイア学園の方へおりていく」という命題は、自然的な必然の定めから流れる永遠不変の原因によって真であるわけではない。
nec tamen sine causis, sed interest inter causas fortuito antegressas(先行する) et inter causas cohibentis(保持する) in se efficientiam(効力) naturalem.
しかし、このことに原因がないわけではないが、時間的に先行する偶然的な原因と、自然的な効力を本来的に持っている原因とは異なるのである。
Ita et semper verum fuit 'Morietur Epicurus, cum duo et septuaginta annos vixerit, archonte Pytharato', neque tamen erant causae fatales, cur ita accideret, sed, quod ita cecidit, certe casurum sicut cecidit fuit.
したがって、「エピクロスはピュタラトスがアルコンの年に72歳で死ぬだろう」は、常に真だったが、だからといって、それが起こった原因が運命だったというわけではない。それがそのように起こったことから、それはまさに起こったように、確実に将来起こることになっていたのである。
[20] Nec ei qui dicunt immutabilia esse quae futura sint(fieri) nec posse verum futurum convertere in falsum, fati necessitatem confirmant, sed verborum vim interpretantur.
20 それからまた、「将来起こることは不変であり、将来真となる事が偽へと変化することは不可能である」と言う人たちは、運命による必然を認めているのではなく、いくつかの言葉の意味を説明しているだけなのである。
At qui introducunt causarum seriem sempiternam(永続), ei mentem hominis voluntate libera(自由意志) spoliatam(奪う) necessitate fati devinciunt(縛る).
これに反して、多くの原因の永遠の連鎖を主張する人たちは、自由意志を奪われた人間の精神を運命の必然によって縛る人たちである。
Sed haec hactenus; alia videamus. Concludit(主張) enim Chrysippus hoc modo:
十
しかし、この問題はここまでとして、別の問題を考察しよう。というのは、クリュシッポスは、次のように推論しているからだ。
'Si est motus sine causa, non omnis enuntiatio (quod ἀξιώμα dialectici appellant) aut vera aut falsa erit; causas enim efficientes quod non habebit, id nec verum nec falsum erit; omnis autem enuntiatio aut vera aut falsa est; motus ergo sine causa nullus est.
もし原因のない動きがあるとすると、全ての命題(弁証家たちはこれをアクシオーマと呼ぶ)が必ずしも真か偽のいずれかであることはないだろう。なぜなら、それ自身をもたらす原因を持たないことは、真でも偽でもないからである。いっぽう、全ての命題は真か偽のいずれかである。したがって、原因を持たない動きは一つもない。
[21] Quod si ita est, omnia, quae fiunt, causis fiunt antegressis; id si ita est, fato omnia fiunt; efficitur igitur fato fieri, quaecumque fiant.'
21 「もしそうなら、起こる事は全て先立つ原因によって起こることになる。もしそうなら、全ては運命によって起こることになる。つまり、どんな事が起こるにせよそれは運命によって起こることになる」と。
Hic primum si mihi libeat assentiri Epicuro et negare omnem enuntiationem aut veram esse aut falsam, eam plagam potius accipiam quam fato omnia fieri comprobem;
私はここで初めて、もし私がエピクロスに同意して、全ての命題が真か偽のいずれかであるわけではないと主張する気になれるなら、全てが運命によって起こることを受け入れるくらいなら、あの原子の衝突を受け入れたほうがましだと思ったのである。
illa enim sententia habet aliquid disputationis(議論), haec vero non est tolerabilis.
もちろん、後者の見解にも、かなりの問題点はあるが、前者は全く我慢の出来ない説だからである。
Itaque(→ut) contendit omnes nervos Chrysippus, ut persuadeat omne ἀξιώμα aut verum esse aut falsum.
いっぽう、クリュシッポスは、全力をふるって、全てのアクシオーマ(命題)は真か偽のいずれかであることを立証しようとする。
Ut enim Epicurus veretur, ne, si hoc concesserit, concedendum sit fato fieri, quaecumque fiant,
というのは、エピクロスはクリュシッポスのこの主張を認めると、どんな事が起こるにせよそれは運命によって起こるという結論も認めなければならなくなるのを恐れたのに対して、
(si enim alterum utrum(複属) ex aeternitate(永遠の昔から) verum sit, esse id etiam certum et, si certum, etiam necessarium; ita et necessitatem et fatum confirmari putat),
(つまり、二者択一の一方が永遠の昔から真なら、それは確かな事になり、もし確かなら、必然的になる(二値原理=運命論)。このようにして、必然と運命は確立されるとエピクロスは考えた)
sic Chrysippus metuit, ne, si non obtinuerit omne, quod enuntietur, aut verum esse aut falsum, non teneat omnia fato fieri et ex causis aeternis rerum futurarum.
それに対して、クリュシッポスは、もし全ての命題が真か偽のいずれかであることを維持できないと、全てが運命によって起こり将来の出来事は全て運命と永遠不変の原因によって起こるという説を維持できなくなると恐れた。
[22] Sed Epicurus declinatione atomi vitari necessitatem fati putat.
22 しかし、エピクロスは、原子が脇へ逸れることで運命の必然は避けられると考えた。
Itaque tertius quidam motus oritur extra pondus et plagam, cum declinat atomus intervallo minimo (id appellat ἐλάχιστον).
その結果、原子が極めて小さな距離(それをエピクロスはエラキストンと呼びます)を逸れる時に、重さと衝突以外で起こる第三の動きが生まれたのである。
Quam declinationem sine causa fieri si minus verbis, re cogitur confiteri. Non enim atomus ab atomo pulsa declinat.
この脇へ逸れる動きが原因なしに起こることは、言葉の上でなくても、事実として認めざるをえない。この原子が脇へ逸れるのは、他の原子との衝突の結果ではないからである。
Nam qui potest pelli(押す) alia ab alia, si gravitate feruntur ad perpendiculum corpora individua(原子) rectis lineis, ut Epicuro placet?
確かに、エピクロスの考えどおりに、原子が重力によって直線を描きながら垂直に動いているとすれば、原子と原子とはどうして衝突できるだろうか。
sequitur autem ut, si alia ab alia numquam depellatur(逸らす), ne contingat quidem alia aliam; ex quo efficitur, etiamsi sit atomus eaque declinet, declinare sine causa.
しかし、その結果、もし原子が他の原子との衝突によって逸らされることが決してないとすれば、接触しあうことさえないことになる。その結果、たとえ原子が存在して脇へ逸れるとしても、原子は原因なしに脇へ逸れるということになるのである。
[23] Hanc Epicurus rationem induxit ob eam rem, quod veritus est, ne, si semper atomus gravitate ferretur naturali ac necessaria, nihil liberum nobis esset, cum ita moveretur animus, ut atomorum motu cogeretur.
23 このような考え方をエピクロスが導入したのは、もし原子が常に自然的で必然的な重力によって動くとすると、心が原子の動きに強いられるままに動く時に、我々にとって自由は何一つないことになるという恐れからである。
Id Democritus, auctor atomorum, accipere maluit, necessitate omnia fieri, quam a corporibus individuis naturalis motus avellere.
原子論の創始者であるデモクリトスは、原子から自然的な動き方を奪い取るよりは、全ては必然によって起こると考える方を好んだ。
Acutius Carneades, qui docebat posse Epicureos(S) suam causam sine hac commenticia(架空) declinatione defendere(V).
十一
カルネアデスはもっと優れた洞察力を見せた。彼はエピクロス派は、脇へ逸れるという空想なしで、自説を守れるということを証明したのである。
Nam cum docerent esse posse quendam animi motum voluntarium(自由な), id fuit defendi melius quam introducere declinationem, cuius praesertim causam reperire non possent;
エピクロス派は心に何らかの自由な動きがありえると説いた時、この論点をそのまま守るほうが、原子の脇へ逸れる動きを導入するよりも良かった。エピクロス派は、その原因を発見することが出来なかったのだから、なおさらだった。
quo defenso facile Chrysippo possent resistere. Cum enim concessissent motum nullum esse sine causa, non concederent omnia, quae fierent(未完), fieri causis antecedentibus; voluntatis enim nostrae non esse causas externas et antecedentis.
この論点さえ守れば、エピクロス派はクリュシッポスと楽に太刀打ち出来たはずだ。つまり、彼らは、原因のない動きは一つもないことを認めたとしても、起こったことは全て時間的に先行する原因によって起こることまで認めたことにはならない。なぜなら我々人間の意志には、自分の外部の時間的に先行する原因は必ずしも存在しないからである。
[24] Communi igitur consuetudine sermonis abutimur, cum ita dicimus, velle aliquid quempiam aut nolle sine causa; ita(→ut) enim dicimus 'sine causa', ut dicamus(意味する): sine externa et antecedente causa, non sine aliqua;
24 したがって、我々が「誰かが何かを原因なしに望むとか望まない」と言う時、我々の言葉使いの習慣は正確さを欠いている。なぜなら、我々が「原因なしに」と言う時、それは「いかなる原因もなしに」ではなく「自分の外部の時間的に先行する原因なしに」という意味だからである。
ut, cum vas inane dicimus, non ita loquimur, ut physici, quibus inane esse nihil placet, sed ita, ut verbi causa(例えば) sine aqua, sine vino, sine oleo vas esse dicamus(意味する),
我々が「その容器は空っぽである」と言う時、それは空虚とは何もないことだと考える自然学者たちの言う意味ではなく、その容器には例えば水もぶどう酒もオリーブ油も入っていないということを意味している。
sic, cum sine causa animum dicimus moveri, sine antecedente et externa causa moveri, non omnino sine causa dicimus.
それと同様に、我々が「原因なしに心が動く」と言う時、その意味は、「自分の外部の時間的に先行する原因なしに心が動く」という意味であって、「全く原因なしに心が動く」という意味ではない。
De ipsa atomo dici potest, cum per inane moveatur gravitate et pondere, sine causa moveri, quia nulla causa accedat extrinsecus.
原子自体についても、それが虚空の中を重力と重さによって動く時、自分の外部の原因がないので、「原因なしに動く」と言うことが出来る。
[25] Rursus(これに反して) autem, ne omnes a physicis irrideamur(嘲る) si dicamus quicquam fieri sine causa, distinguendum est et ita dicendum, ipsius individui(原子) hanc esse naturam, ut pondere et gravitate moveatur, eamque ipsam esse causam, cur ita feratur.
25 そうは言っても、誰であろうと我々が「原因なしに起こることもある」と言っても、自然学者に笑われないようにするためには、違う言い方をして次のように言わねばならない、つまり「重さとか重力によって動くことは、原子自体の本性であって、まさにこれこそ、原子のそのような動きの原因である」と。
Similiter ad animorum motus voluntarios non est requirenda externa causa; motus enim voluntarius eam naturam in se ipse continet, ut sit in nostra potestate nobisque pareat, nec id sine causa; eius rei enim causa ipsa natura est.
同様に、心の自由な動きのためには、外部の原因を穿鑿する必要はない。なぜなら、自発的な動きは我々の自由になり、我々に服従するという本性を自分自身の中に含んでいるからであり、この事は原因がないわけではない。なぜなら、それが持つ本性こそはこの動きの原因だからである。
[26] Quod cum ita sit, quid est, cur non omnis pronuntiatio aut vera aut falsa sit, nisi concesserimus fato fieri, quaecumque fiant?
26 以上のとおりである時、では、もし我々が「どんな事が起こるにせよそれは運命によって起こる」(運命論)を認めないなら、「全ての命題は真か偽である」(二値原理)はどうして成り立たないのだろうか。
Quia futura vera, inquit, non possunt esse ea, quae causas, cur futura sint(fieri), non habent; habeant igitur causas necesse est ea, quae vera sunt; ita, cum evenerint(未来完), fato evenerint.
曰く「それはなぜかと言えば、将来起こる原因を持たないものは、将来真となる可能性はないからである。したがって真であることは必然的に原因を持っているはずである。つまり、それが将来起こった時、それは運命によって起こったのである」
Confectum negotium, siquidem concedendum tibi est aut fato omnia fieri, aut quicquam fieri posse sine causa.
十二
要するに、もし「全ては運命によって起こる」か「原因なしに起こる事もある」をどちらかを認めなければならないなら、問題は終わるのである。
[27] An aliter haec enuntiatio vera esse non potest, 'Capiet Numantiam Scipio', nisi ex aeternitate causa causam serens hoc erit effectura?
では、次の命題「スキピオはヌマンティアを攻略するだろう」は、もし永遠の昔から原因が次々に他の原因と連鎖してこの事をもたらしたのでないとしたら、他の方法で真となる可能性はないのだろうか。
An hoc falsum potuisset(接過去完) esse, si esset sescentis saeculis ante dictum?
あるいは、この命題は何世紀も前に言われたとすると、偽となる可能性はあったのだろうか。
Et si tum non esset vera haec enuntiatio: 'Capiet Numantiam Scipio', ne illa(ヌマンティア) quidem eversa(滅ぶ) vera est haec enuntiatio: 'Cepit Numantiam Scipio.'
もし「スキピオはヌマンティアを攻略するだろう」という命題が、その時真でなかったとすると、実際にヌマンティアが攻略されたとしても、「スキピオはヌマンティアを攻略した」という命題は真ではないことになる。
Potest igitur quicquam factum esse, quod non verum fuerit futurum esse(fieri)?
すると、将来起こることが真ではなかった何らかの事が、実際に起こった可能性はあるのだろうか。
Nam ut praeterita ea vera dicimus, quorum superiore tempore vera fuerit instantia(既に), sic futura, quorum consequenti tempore vera erit instantia, ea vera dicemus(未).
なぜなら、我々が過去のことを真と言うのは、その前の時点ですでに真だったものであるように、将来のことを真と言うのは、それに続く時点ですでに真であることだからである。
[28] Nec, si omne enuntiatum aut verum aut falsum est, sequitur ilico esse causas immutabilis, easque aeternas, quae prohibeant quicquam secus(→atque) cadere(起こる), atque casurum sit;
28 つまり、もし全ての命題が真か偽のいずれかであるとしても、そこから、不変のしかも永遠不滅の原因が存在して、将来起こるのとは異なった形で何かが起こることを妨げていることにはならないのである。
fortuitae sunt causae, quae efficiant, ut vere dicantur, quae ita dicentur: 'Veniet in senatum Cato', non inclusae in rerum natura atque mundo;
例えば、「カトーが元老院へ来るだろう」という予言は、いくつかの原因によって真な予言となった場合、そのような原因は偶然的なものであって、物事の本性や宇宙の秩序には含まれていない。
et tamen tam est immutabile venturum, cum est verum, quam venisse
にもかかわらず、「カトーが来るだろう」は、それが真である場合には、「カトーが来た」と同じように、不変なのである。
(nec ob eam causam fatum aut necessitas extimescenda est);
(だからといって、運命と必然を恐れる必要はない)
etenim erit confiteri necesse 'Si hoc enuntiatum, "Veniet in Tusculanum Hortensius," vera non est, sequitur, ut falsa sit.' Quorum isti neutrum volunt; quod fieri non potest.
というのは、『もし「トゥスクルムの別荘へホルテンシウスが来るだろう」という命題が真でなければ、それは結果として偽である』を、認める必要があるからである。エピクロス派はその真偽のどちらでもないと主張しているが、そんなことは起こり得ないのである。
Nec nos impediet illa ignava(怠惰) ratio, quae dicitur; appellatur enim quidam a philosophis ἀργὸς λόγος, cui si pareamus, nihil omnino agamus in vita.
また、我々は所謂『怠惰な論証』によっても困らされることはないだろう。というのは、哲学者たちが『アルゴス・ロゴス』と呼ぶ論法があって、それに従えば我々は人生において何も行動をしなくてもよくなるのである。
Sic enim interrogant: 'Si fatum tibi est ex hoc morbo convalescere(回復), sive tu medicum(医者) adhibueris(完接) sive non adhibueris, convalesces(未);
この論法は、次のようなものである。「もしこの病気から回復するのがお前の運命なら、お前は医者に掛かろうと掛かるまいとお前は回復するだろう」
[29] item, si fatum tibi est ex hoc morbo non convalescere, sive tu medicum adhibueris sive non adhibueris, non convalesces; et alterutrum(いずれか一つ) fatum est; medicum ergo adhibere nihil attinet.'
29 「同様に、もしこの病気から回復しないことがお前の運命なら、お前が医者に掛かろうが掛かるまいが、お前は回復しないだろう。そして、これら二つのうちの一つお前の運命である。それゆえ、おまえは医者に掛かる必要は全くない」
Recte genus hoc interrogationis(論証) ignavum atque iners nominatum est, quod eadem ratione omnis e vita tolletur actio.
十三
このような論証が「怠惰な」とか「無為な」とか呼ばれていることは当を得ている。なぜなら、この論証に従えば、人間は何も行動をしなくなってしまうからである。
Licet etiam immutare, ut fati nomen ne adjungas et eandem tamen teneas sententiam, hoc modo:
この論証は、運命という言葉は使わずに、同じ意味になるように、次のように変えることが出来る。
'Si ex aeternitate verum hoc fuit: "Ex isto morbo convalesces", sive adhibueris medicum sive non adhibueris, convalesces; itemque, si ex aeternitate falsum hoc fuit: "Ex isto morbo convalesces", sive adhibueris medicum sive non adhibueris, non convalesces'; deinde cetera.
「もし『お前はその病気から回復するだろう』が永遠の昔から真だったら、お前が医者に掛かろうが掛かるまいが回復するだろう。また同様に、もし『お前はその病気から回復するだろう』が、永遠の昔から偽だったら、お前が医者に掛かろうが掛かるまいが回復しないだろう。そして、これら二つのうちの一つは真である。それゆえ、おまえは医者に掛かる必要は全くない」
[30] Haec ratio a Chrysippo reprehenditur. Quaedam enim sunt, inquit, in rebus simplicia, quaedam copulata(連携);
30 この論証をクリュシッポスは非難している。曰く「事柄のうちには、単独に成立するものと、複合的に成立するものとがある。
simplex est: 'Morietur illo die Socrates'; huic, sive quid fecerit sive non fecerit, finitus est moriendi dies.
「『ソクラテスはしかじかの日に死ぬだろう』というのは、単独に成立する。ソクラテスが何をしてもしなくても死ぬ日は確定しているのである。
At si ita fatum est: 'Nascetur Oedipus Laio', non poterit dici: 'sive fuerit Laius cum muliere sive non fuerit'; copulata enim res est et confatalis;
「ところが、『オイディプスはライオスの子として生まれるだろう』という運命だった場合は、『ライオスが妻と共寝しようがしまいが』と言うことは出来ないだろう。なぜなら、オイディプスが生まれることは、複合的に成り立つをことであり、複数の運命を共にするからである」
sic enim appellat, quia ita fatum sit et concubiturum cum uxore Laium et ex ea Oedipum procreaturum,
彼がこう呼ぶのは、「ライオスは妻と共寝するだろう」と、「ライオスはその妻からオイディプスをもうけるだろう」が共に運命付けられているからである。
ut, si esset dictum: 'Luctabitur Olympiis Milo' et referret aliquis: 'Ergo, sive habuerit adversarium sive non habuerit, luctabitur', erraret; est enim copulatum 'luctabitur', quia sine adversario nulla luctatio est.
また、「ミロンはオリンピア競技でレスリングをする」と予言されている場合、誰かが「したがって、ミロンは相手をいてもいなくてもレスリングをする」と言うのは誤りである。なぜなら、レスリングは相手がなければ出来ないので、「レスリングをする」は複合的な事だからである。
Omnes igitur istius generis captiones eodem modo refelluntur. 'Sive tu adhibueris medicum sive non adhibueris, convalesces' captiosum; tam enim est fatale medicum adhibere quam convalescere. Haec, ut dixi, confatalia ille appellat.
したがって、この種の論証の誤りは、全て同じ方法で論破される。そして、「あなたは医者に掛かろうが掛かるまいが回復するだろう」は、この誤りのたぐいなのである。なぜなら、「医者に掛かる」は「回復する」と同じく運命付けられているからである。そこで、いま述べたように、クリュシッポスはこの二つを運命を共にすると呼ぶわけである。
[31] Carneades genus hoc totum non probabat(未完) et nimis inconsiderate(無分別に) concludi hanc rationem putabat.
十四
31 カルネアデスはこのような議論(運命論)を全く評価しなかった。ここに見られる議論は全く出鱈目に推論されていると見たのである。
Itaque premebat alio modo nec ullam adhibebat calumniam(詭弁); cuius erat haec conclusio:
そこでカルネアデスは、別の論証を用いて論を進め、いかなる詐術も使わなかった。彼の論証は次のようなものである。
'Si omnia antecedentibus causis fiunt, omnia naturali colligatione(結合) conserte(連結) contexteque(結合) fiunt; quod si ita est, omnia necessitas efficit; id si verum est, nihil est in nostra potestate; est autem aliquid in nostra potestate; at, si omnia fato fiunt, omnia causis antecedentibus fiunt; non igitur fato fiunt, quaecumque fiunt.'
「もし全てが時間的に先行する原因によって起こるとすれば、全ては自然的な絆によって絡み合わされ織り合わされて起こることになる。もしそうだとすると、全ては必然の結果としてもたらされることになる。もしこのことが真なら、我々の自由になることは何一つないことになる。しかしながら、実際には我々の力で左右されることもある。ところが、もし全てが運命によって起こるとすると、全ては時間的に先行する原因によって起こることになってしまう。したがって、『どんなことが起こるにせよそれは運命によって起こる』(運命論)とは言えない」
[32] Haec artius(短く) astringi(圧縮) ratio(論証) non potest. Nam si quis velit idem referre atque ita dicere:
32 この論証はこれ以上短くすることは出来ない。というのは、もし誰かがそれと同じことを次のように、つまり
'Si omne futurum ex aeternitate verum est, ut ita certe eveniat, quem ad modum sit futurum, omnia necesse est colligatione naturali conserte contexteque fieri', nihil dicat.
「もし将来のことは全てが永遠の昔から真であり、将来起こるとおりに起こることが確実であるとすると、必然的に全ては自然的な絆によって絡み合わされ織り合わされて起こることになる」(運命論)と言うとしても、無意味だろう。
Multum enim differt, utrum causa naturalis ex aeternitate futura vera efficiat, an etiam sine aeternitate naturali, futura quae sint, ea vera esse possint intellegi.
というのは、「永遠の昔から自然的な原因によって、将来起こることは真となる」(運命論)と、「永遠の昔からの自然的な原因がなくても、将来起こることは真であると推測できる」とは大きく異なるからだ。
Itaque dicebat Carneades ne Apollinem quidem futura posse dicere nisi ea, quorum causas natura ita contineret, ut ea fieri necesse esset.
だからこそ、カルネアデスは、神アポロンでさえ、将来の事のうちで、自然の中に含まれている原因によって起こることが必然であること以外は予言できないと言ったのである。
[33] Quid enim spectans(考える) deus ipse diceret(接未完) Marcellum eum, qui ter consul fuit, in mari esse periturum?
三度執政官を務めたマルケッルスについて、「彼は海で死ぬだろう」とアポロンが予言するとしたら、一体何を見てそうしたのだろうか。
Erat hoc quidem verum ex aeternitate, sed causas id efficientes non habebat.
この事件が起こるのは永遠の昔から真だったが、その事件にはそれ自身を引き起こす原因がなかった。
Ita ne praeterita quidem ea, quorum nulla signa tamquam vestigia extarent(接未完 存在), Apollini nota esse censebat;
そこで、カルネアデスは考えた。「過去のことでも、その痕跡が何も存在しないようなことを、アポロンは知ることは出来なかった。
quanto minus futura, causis enim efficientibus quamque rem cognitis posse denique sciri quid futurum esset;
「だから、アポロンは、将来の出来事も、あらゆる事を引き起こす原因が分かって初めて分かるのだから、過去のことほどにも知っていることはない。
ergo nec de Oedipode potuisse Apollinem praedicere nullis in rerum natura causis praepositis, cur ab eo patrem interfici necesse esset, nec quicquam eius modi.
「したがって、アポロンはオイディプスについて、物事の本性の中の、実父殺害が必然となるような時間的に先行する原因に基づいて、その種のことを予言することは出来なかった」と。
Quocirca, si(→vide) Stoicis, qui omnia fato fieri dicunt, consentaneum(相応しい) est huiusmodi oracula ceteraque, quae ad divinationem pertinent, comprobare,
十五
そういうわけで、「全てが運命によって起こる」と主張しているストア派が、いま挙げたような神託とか、その他の占いで得られることを受け入れるのは当然であり、
eis autem qui, quae futura sunt ea vera esse ex aeternitate dicunt, non idem dicendum est, vide ne(〜ことを) non eadem sit illorum causa et Stoicorum; hi enim urguentur angustius, illorum(ストア派) ratio(理論) soluta ac libera est.
それに対して、「将来起こることは、永遠の昔から真である」(運命論)と主張している人たちについては、同じように言うべきではないなら、彼らとストア派の立場は同じではないことに注意がいる。彼らは相当に窮屈な道を進まされているのに対して、ストア派の理論は束縛の少ない、のびのびとしたものなのである。
[34] Quodsi concedatur nihil posse evenire nisi causa antecedente, quid proficiatur(役立つ), si ea causa non ex aeternis causis apta(繋がった) dicatur?
34 しかし、「時間的に先行する原因によってのみ、物事は起こりうる」という点を認めるなら、その原因がいくつもの永遠不変の原因から生じたものと見なさなければ、その原因は無意味なものになる。
Causa autem ea est, quae id efficit, cuius est causa, ut vulnus mortis, cruditas(不消化) morbi, ignis ardoris.
ところが、原因とは、それを原因としていることをもたらすことなのであって、例えば、傷は死の、食べ過ぎは病気の、火は熱の原因である。
Itaque non sic causa intellegi debet, ut, quod cuique antecedat, id ei causa sit,
そういうわけで、原因というものを正しく理解しようと思えば、それぞれのことに時間的に先行することを、そのことの原因であると考えてはならない。
sed quod cuique efficienter antecedat, nec, quod in campum descenderim, id fuisse causae, cur pila luderem,
正しくは、それぞれのことにとって有効に時間的に先行すること、例えば、カンプス・マルティウスへ私が降りていったからといって、それは私がそこで球戯をしたことの原因となったわけではない。
nec Hecubam causam interitus fuisse Troianis(与), quod Alexandrum genuerit, nec Tyndareum(causam interitus fuisse ) Agamemnoni, quod Clytaemnestram (genuerit).
ヘカベは、アレクサンドロス(パリス)の母となったから
といって、トロイ人が滅ぼされたことの原因となったわけではない。また、テュンダレオスはクリュタイムネストラの父となったからといって、アガメムノンが殺されたことの原因となったわけではない。
Hoc enim modo viator(旅人) quoque bene vestitus causa grassatori(追い剥ぎ) fuisse dicetur(未), cur ab eo spoliaretur.
というのは、そのやり方でいけば、旅人がりっばな衣装を着ていたことが、追い剥ぎに遭ったことの原因であると言うことになる。
[35] Ex hoc genere illud est Ennii,
35 その種の考え方に拠っている有名なくだりが、エンニウスにある。
utinam ne in nemore Pelio securibus(斧)
caesae(切る) accidissent abiegnae(樅の) ad terram trabes(船材)!
ペリオンの山なみのあの森で、船材にされるもみの木が、斧で切られて大地へと倒れなければよかったのに
Licuit vel altius: 'Utinam ne in Pelio nata ulla umquam esset arbor!' etiam supra: 'Utinam ne esset mons ullus Pelius!' similiterque superiora repetentem regredi infinite licet.
エンニウスは、もっとさかのぼって、「ペリオンの山並みに木が生えていなければよかったのに」と書くことも出来たし、さらにさかのぼって、「ペリオンの高嶺がなければよかったのに」とすることも出来たし、同じ様にして、もっと先まで無限にさかのぼることも出来たのである。
Neve inde navis inchoandi exordium(開始)
cepisset.
あの船の建設が始まらなければよかったのに
Quorsum haec praeterita? quia sequitur illud,
何を説明するために、エンニウスは、こんな昔のことを持ち出したのだろうか。それさ次のように続くからである。
Nam numquam era(女主人) errans mea domo efferret pedem(去る)
Medea, animo aegra, amore saevo saucia(傷ついた),
さもなければ、女主人は不覚にも、わが家から出奔することは決してなかったはずだ、
狂おしい恋の思いに傷ついたメデアは。
non erat(真相は) ut eae res causam afferrent amoris.
とはいえ、そのようなことは、メデアの恋の原因をもたらしたのではなかったのである。
[36] Interesse autem aiunt, utrum eius modi quid sit, sine quo effici aliquid non possit, an eius modi, cum quo effici aliquid necesse sit.
十六
36 ところで、ストア派は、ある事が起こるためにはそれが先に無くてはならない事と、ある事が起きることの必然的に伴うべき事(原因)とは違うと言っている。
Nulla igitur earum(エンニウスが挙げたこと) est causa, quoniam nulla eam rem sua vi efficit, cuius causa dicitur;
この区別の上に立って考えると、エンニウスが詩に挙げていることには、原因と言えることは一つとしてないのである。なぜなら、エソニウスが原因だと言ったことは、その結果を強制的にもたらしてはいないからである。
nec id, sine quo quippiam non fit, causa est, sed id, quod cum accessit, id(結果), cuius est causa, efficit necessario.
「それが先に無ければある事が起こらない」と言えることは原因ではなく、「それが介入したことで、それが原因となることを必然的にもたらすこと」が原因なのである。
Nondum enim ulcerato(化膿) serpentis morsu(噛み傷) Philocteta(奪) quae causa in rerum natura continebatur fore(futurum esse) ut is in insula Lemno linqueretur(置き去り)?
例えば、まだピロクテテスが蛇に噛まれて化膿して悪臭を放っていない時に、彼がレムノス島に置き去りにされるという結果を将来もたらすことになるどんな原因が、物事の本性の中に含まれていただろうか。
post autem causa fuit propior et cum exitu junctior.
しかし、傷が化膿したあとであれば、それが置き去りにされるという結果とかなり近く、また強く結びついた原因となっていただろう。
[37] Ratio(論証、原理) igitur eventus aperuit(完) causam; sed ex aeternitate vera fuit haec enuntiatio: 'Relinquetur in insula Philoctetes', nec hoc ex vero in falsum poterat convertere.
37 したがって、合理的に考えることによって、起こったことの原因は明らかになったのである。いっぽう、「ピロクテテスは島に置き去りにされるだろう」という命題は永遠の昔から真だったし、それが真から偽へと変化することも昔からずっと不可能だったのである。
Necesse est enim in rebus contrariis duabusーcontraria autem hoc loco ea dico, quorum alterum ait quid, alterum negatーex eis igitur necesse est invito Epicuro alterum verum esse, alterum falsum,
というのは、二つの相反することがあれば、(ここで私が言う相反するとは、あることを肯定する主張と、否定する主張のことである)エピクロスの意に反して、その二つのうちの一方は真で他方は偽であることは必然的だからである。
ut 'Sauciabitur Philocteta' omnibus ante saeculis verum fuit, 'Non sauciabitur' falsum;
つまり「ピロクテテスは負傷するだろう」は、既に悠久の昔において真だったし、「ピロクテテスは負傷しないだろう」は偽だったのである。
nisi forte volumus Epicureorum opinionem sequi, qui tales enuntiationes nec veras nec falsas esse dicunt aut, cum id pudet, illud tamen dicunt, quod est impudentius, veras esse ex contrariis disjunctiones, sed, quae in his enuntiata sint, eorum neutrum esse verum.
もっとも、我々がエピクロス派の意見に従いたければ別である。彼らは、そのような命題は、真でも偽でもないと言い、また、それを恥じる時にも、もっと恥知らずなことを言う。つまり、「『相反する二つの命題のいずれか一方だけが起こる』は真であるが、この二つの命題のどちらも真ではない」と。
[38] O admirabilem licentiam et miserabilem inscientiam disserendi!
38 ああ、何と身勝手なことを言うことだろうか。論証法というものに、何と気の毒なほど無知だろうか。
Si enim aliquid in eloquendo nec verum nec falsum est, certe id verum non est; quod autem verum non est, qui potest non falsum esse? aut, quod falsum non est, qui potest non verum esse?
なぜなら、もし何かが述べられた時に真でも偽でもないなら、それが真でないことは確かだからである。真でないことがどうして偽でないだろうか。あるいは、偽でないことがどうして真でないだろうか。
tenebitur igitur id, quod a Chrysippo defenditur, omnem enuntiationem aut veram aut falsam esse;
したがって、「全ての命題は、真か偽のいずれかである」というクリュシッポスの主張を、これからも我々は支持するのである。
ratio ipsa coget(未 強いる) et ex aeternitate quaedam esse vera, et ea non esse nexa causis aeternis et a fati necessitate esse libera.
合理的に考えればに、「いくつかのことは永遠の昔から真であり、それと同時に、それらは永遠不変の原因に縛られてはいず、運命の必然からも免れている」とならざるを得ないだろう。
[39] Ac mihi quidem videtur, cum duae sententiae fuissent veterum philosophorum, una eorum, qui censerent omnia ita fato fieri, ut id fatum vim necessitatis afferret(加える), in qua sententia Democritus, Heraclitus, Empedocles, Aristoteles fuit,
39 私の感想では、昔の哲学者たちの間に二つの意見があって、その一つは「全ては運命によって起こる、そしてこの運命は必然の定めを強制する」と考える人たちの意見であり、この考えには、デモクリトス、ヘラクレイトス、エンペドクレス、アリストテレがいた。
altera eorum, quibus viderentur sine ullo fato esse animorum motus voluntarii,
いま一つは、「各人の心の自由な動きは運命に全く左右されない」と考える人たちの意見である。
Chrysippus tamquam arbiter honorarius medium ferire voluisseーsed applicat se ad eos potius, qui necessitate motus animorum liberatos volunt;
クリュシッポスは、名誉ある仲裁者であるかかのように、その二つの中間を進もうとしたが、どちらかといえば、「人々の心の動きは必然の定めを免れている」とする人たちの側へ傾いていた。
dum autem verbis utitur suis, delabitur(陥る) in eas difficultates, ut necessitatem fati confirmet invitus.
ところが、クリュシッポスは、自分の言葉を使っている間に、不本意ながら、運命による必然の定めを認める羽目に陥ったのである。
[40] Atque hoc, si placet, quale sit videamus in assensionibus, quas prima oratione tractavi.
40 そこで、もしよければ、以上のようなクリュシッポスの主張の特徴を、最初の話で私が既に扱ったあの「同意」(シュンカタテシス、Ac.2.12.37)のうちに見てみよう。
Eas enim veteres illi, quibus omnia fato fieri videbantur, vi(強制的に) effici et necessitate dicebant.
まず、昔の哲学者のうち、「全ては運命によって起こる」と考える人たちは、「同意」は必然の定めによって強制的に引き起こされると説いていた(ストア派)。
Qui autem ab eis dissentiebant(同意しない), fato assensiones liberabant negabantque fato assensionibus adhibito(招く) necessitatem ab his posse removeri,
それに対して、これと意見を異にする人々(アカデメイア派)は「同意」は運命の支配を免れていると考えた。つまり、「同意」に運命の力が及ぶとすると、この「同意」を必然の定めから自由にすることも出来なくなると考えたのである。
iique ita disserebant: 'Si omnia fato fiunt, omnia fiunt causa antecedente, et, si appetitus, illa etiam, quae appetitum sequuntur, ergo etiam assensiones;
この人たちは次のように論じた。「もし全てが運命によって起こるのであれば、全ては時間的に先行する原因によって起こることになる。もし欲求が時間的に先行する原因によって起こるとすると、その欲求の後に来ることもそうであり、したがって『同意』もそうである。
at, si causa appetitus non est sita in nobis, ne ipse quidem appetitus est in nostra potestate; quod si ita est, ne illa quidem, quae appetitu efficiuntur, sunt sita in nobis; non sunt igitur neque assensiones neque actiones in nostra potestate. Ex quo efficitur, ut nec laudationes justae sint nec vituperationes nec honores nec supplicia(罰)'.
「しかしもし、欲求に先行する原因が、我々の内側にないとすると、欲求そのものも我々の自由にならないことになる。もしそうだとすれば、さらに、欲求によって引き起こされることも、我々の内側にはないことになる。すると『同意』も我々の行動も我々の自由にならないことになる。そうすると、賞賛も非難も、栄誉も刑罰も、正当なものではないことになる」。
Quod cum vitiosum sit, probabiliter concludi putant non omnia fato fieri, quaecumque fiant.
「しかし、この結論には欠陥があり、そこから『どんなことが起こるにせよ全ては運命によって起こる』とは言えないと蓋然的に推論される」と、彼らは考えるのである。
[41] Chrysippus autem cum et necessitatem improbaret(否認) et nihil vellet sine praepositis causis evenire, causarum genera distinguit, ut et necessitatem effugiat et retineat fatum.
十八
41 それに対して、クリュシッポスは、必然の定めというものを退けると同時に、「時間的に先行する原因によらなければ何事も起こらない」という主張もしていたので、原因の種類を区別して、必然の定めは回避しながら運命は保持しようとしたのである。
'Causarum enim', inquit, 'aliae sunt perfectae et principales, aliae adjuvantes et proximae.
曰く「原因のうちには、完全な第一原因と、補助的な近接原因がある。
Quam ob rem, cum dicimus omnia fato fieri causis antecedentibus, non hoc intellegi volumus, causis perfectis et principalibus, sed causis adjuvantibus et proximis'.
「したがって、我々が『全ては運命によって時間的に先行する原因によって起こる』と言う時、その原因とは、完全な第一原因ではなくて、補助的な近接原因であると理解すべきである」。
Itaque illi rationi quam paulo ante conclusi, sic occurrit(対抗する): si omnia fato fiant, sequi illud quidem, ut omnia causis fiant antepositis, verum non principalibus causis et perfectis, sed adjuvantibus et proximis.
したがって、いま私が紹介した運命否定の論証に対して、クリュシッポスは次のように反論する。「もし全てが運命によって起こるなら、全ては時間的に先行する原因によって起こることになるが、この原因は完全な第一原因ではなく、補助的な近接原因である。
Quae si ipsae non sunt in nostra potestate, non sequitur, ut ne appetitus quidem sit in nostra potestate.
「仮りにこのような原因が我々の自由にならないからといって、欲求までも我々の自由にならないということにはならない。
At hoc sequeretur, si omnia perfectis et principalibus causis fieri diceremus, ut, cum eae causae non essent in nostra potestate, ne ille(appetitus) quidem esset in nostra potestate.
「ところが、もし『全ては完全な第一原因によって起こる』と言うなら、このような原因は我々の自由にならないから、欲求も決して我々の自由にならないことになるだろう。
[42] Quam ob rem, qui(→eos) ita fatum introducunt, ut necessitatem adjungant, in eos valebit illa conclusio;
「したがって、運命を提唱して、必然の定めを加える人たちに対しては、あの運命否定の論証は有効だろう。
qui autem causas antecedentes non dicent perfectas neque principalis, in eos nihil valebit.
「しかし、時間的に先行する原因は、完全な原因でも第一原因ではないと言う人たちに対しては、あの論証は有効ではないだろう」と。
Quod enim dicantur assensiones fieri causis antepositis, id quale sit, facile a se explicari putat.
つまり、「同意」は時間的に先行する原因によって起こると言われるのはどういう意味かを、クリュシッポスは容易に説明できると考えているのである。
Nam quamquam assensio non possit fieri nisi commota(引き起こす) viso(「表象」), tamen, cum id visum(対) proximam causam habeat, non principalem, hanc habet rationem, ut Chrysippus vult, quam dudum diximus,
というのは、「同意」は「表象」(ファンタシア A.2.6.18.)によって引き起こされなければ起こり得ないが、それにも関わらず、「表象」が第一原因ではなく近接原因であるとき、「同意」については、我々が先程から言う、クリュシッポスが望む説明が成り立つからである。
non(→sed) ut illa quidem fieri possit nulla vi extrinsecus excitata (necesse est enim assensionem viso commoveri),
それは、「同意」は外部のいかなる力によって刺激されずとも引き起こされるという意味ではない。(なぜなら、「同意」は「表象」によって引き起こされねばならないからである)。
sed revertitur ad cylindrum et ad turbinem(独楽) suum, quae moveri incipere nisi pulsa non possunt. Id autem cum accidit, suapte natura, quod superest(後のこと), et cylindrum volvi et versari turbinem putat.
そこで、クリュシッポスは、例の円柱と独楽(こま)を持ち出してくるのである。それらは押されない限り動き出すことは出来ないが、しかし一旦動き出すと、その後は、円柱が転がるのも、独楽が回転するのも、自分自身の本性によって起こると彼は言うのである。
[43] 'Ut igitur', inquit, 'qui protrusit cylindrum(円柱), dedit ei principium motionis, volubilitatem autem non dedit,
十九
43 曰く「したがって、円柱を押した人は、それに動きの端緒を与えはしたが、転がる力を与えたわけではない。
sic visum objectum imprimet illud quidem et quasi signabit in animo suam speciem, sed assensio nostra erit in potestate,
「それと同様に、眼前に現われた『表象』もその姿を我々の心の中へいわば押し当てて、刻印を残すのであるが、それに対する同意は、我々の自由になるのである。
eaque, quem ad modum in cylindro(円柱) dictum est, extrinsecus pulsa, quod reliquum est, suapte vi et natura movebitur.
「『同意』も、いま説明した円柱の場合と同じように、外部の力によって押されるが、そのあとは、自分自身の力と本性によって動いていくのである。
Quodsi aliqua res efficeretur sine causa antecedente, falsum esset omnia fato fieri;
「しかし、もし時間的に先行する原因なしに引き起こされることが何かあるなら、『全ては運命によって起こる』は偽になるだろう。
sin omnibus, quaecumque fiunt, veri simile(もっともらしい) est causam antecedere, quid afferri poterit, cur non omnia fato fieri fatendum sit?
「しかし逆に、どんなことが起こるにせよ全てのことには時間的に先行する原因があるというのがもっともらしいことなら、『全ては運命によって起こる』を認めるべきだろう。
modo intellegatur, quae sit causarum distinctio ac dissimilitudo(相違).'
「それには、各種の原因について、その相違点がどこにあり、それらがどのように区別されるかを、理解しておきさえすればよい」
[44] Haec cum ita sint a Chrysippo explicata, si illi, qui negant assensiones fato fieri, fateantur tamen eas [non] sine viso antecedente fieri, alia ratio(議論) est;
44 クリュシッポスの説明が以上のとおりである以上は、もし「同意」が運命によって起こらないと言う人たちが、それにも関わらず、時間的に先行する「表象」がなくても、「同意」は起こると言うとすれば、話は別である。
sed, si concedunt anteire visa, nec tamen fato fieri assensiones, quod proxima illa et continens(近接) causa non moveat assensionem, vide ne idem dicant.
しかし、もし「表象」が先行することは認めるが、それにも関わらず、「同意」は直前の近接原因によって動かされないので、「同意」は運命によって起こらないと言うなら、彼らはクリュシッポスと同じことを言っていることに注意しなければならない。
Neque enim Chrysippus, concedens assensionis proximam et continentem causam esse in viso positam, eam causam esse ad assentiendum necessariam concedet, ut, si omnia fato fiant, omnia causis fiant antecedentibus et necessariis;
というのは、クリュシッポスも、「表象」が「同意」にとって直前の近接原因であることは認めるが、それが「同意」の必然的な原因とは認めず、ひいては、もし全ては運命によって起こるとしても、「全ては時間的に先行する必然の原因によって起こる」は認めないからである。
itemque illi, qui ab hoc dissentiunt(反対) confitentes non fieri assensiones sine praecursione(先行) visorum, dicent, si omnia fato fierent eius modi, ut nihil fieret nisi praegressione(先行) causae, confitendum esse fato fieri omnia;
同様に、この点で彼と意見を異にする人たちも、「表象」が時間的に先行しなければ「同意」も起こらないことを認めて、「もし全てが運命によって起こり、それが時間的に先行する原因がなければ何事も起こらないという意味なら、全ては運命によって起こることを認めなければならない」と言うだろう。
ex quo facile intellectu est, quoniam utrique patefacta atque explicata sententia sua ad eundem exitum veniant, verbis eos, non re dissidere.
以上に基づいて直ちに理解されるように、これら両方の人たちは、それぞれ、自分の意見を包み隠すことなく繰り広げていけば、同じ結論に達することが出来るわけだから、両者の対立は、意見の内容ではなく、言い方の違いにすぎないと言える。
[45] Omninoque cum haec sit distinctio, ut quibusdam in rebus vere dici possit, cum hae causae antegressae sint, non esse in nostra potestate, quin illa eveniant, quorum causae fuerint,
そこで、おおまかに区別してみると、一方で、「時間的に先行する原因がある時に、これを原因とすることが起こらないようにするのは、我々の自由に出来ることではない」と述べることが真である可能性のある場合があるが、
quibusdam autem in rebus causis antegressis in nostra tamen esse potestate, ut illud aliter eveniat,
他方で、「時間的に先行している原因があるにも関わらず、それによって起こる結果を変えることが、我々の自由に出来る」と述べることが真である可能性のある場合がある。
hanc distinctionem utrique approbant, sed alteri(主複) censent, quibus in rebus, cum causae antecesserint, non sit in nostra potestate, ut aliter illa eveniant, eas fato fieri; quae autem in nostra potestate sint, ab eis fatum abesse . . . .
以上の区別を、二つの派は両者ともに賛成しているが、一方の考えによると、時間的に先行する原因がある時、その結果を変えることが、我々の自由にならないことは、運命によって起こると言い、それが我々の自由になることには、運命の力は及ばないと言うのである(以下脱落)。
[46] Hoc modo hanc causam disceptari(仲裁) oportet, non ab atomis errantibus et de via declinantibus petere praesidium.
二十
46 さて、以上の問題をめぐる論争には、以上のような形で決着をつけるべきであって、自分の進路から脇へ逸れて迷い歩く原子に救いを求めるべきではないのである。
'Declinat', inquit, 'atomus'. Primum cur?
曰く「原子は脇へ逸れていく」と。だがそもそもそんな必要があるだろうか。
aliam enim quandam vim motus(属) habebant a Democrito impulsionis(属), quam plagam(衝突) ille appellat, a te, Epicure, gravitatis et ponderis.
原子は、デモクリトスが衝突と名づけた別の推進力を手に入れたし、他方で、エピクロスよ、あなたから重力と重さの推進力を手に入れた。
Quae ergo nova causa in natura est, quae declinet atomum?
それなら、原子を脇へ逸らせる、どんな新しい原因が、自然の中に存在していると言えるだろうか。
aut num sortiuntur inter se, quae declinet, quae non?
あるいは、原子がくじを引いて、脇へ逸れていく原子と、そうでない原子を決めるのだろうか。
aut cur minimo declinent intervallo, maiore non?
あるいは、なぜ、原子は極微の距離だけ脇へ逸れるのに、もっと大きく逸れることはないのだろうか。
aut cur declinent uno minimo, non declinent duobus aut tribus?
あるいは、なぜ、極微の距離を一個分だけ脇へ逸れて、二個分、あるいは、三個分だけ逸れないのだろうか。
[47] Optare hoc quidem est, non disputare. Nam neque extrinsecus impulsam atomum loco moveri et declinare dicis, neque in illo inani(虚空), per quod feratur atomus, quicquam fuisse causae, cur ea non e regione ferretur, nec in ipsa atomo mutationis aliquid factum est quam ob rem(そのため) naturalem motum sui ponderis non teneret.
47 要するに、これはエピクロスの願望で議論ではない。なぜなら、エピクロスよ、あなたは、原子が外からの力で押されて元の進路を外れて逸れて行くとも言わず、原子が動く虚空の中に直進できない原因が何かあったとも言わず、原子自体の中に何らかの変化が起こって原子が自分の重さによる本来の運動を維持できなくなるとも言わない。
Ita cum attulisset nullam causam, quae istam declinationem efficeret, tamen aliquid sibi dicere videtur, cum id dicat, quod omnium mentes aspernentur ac respuant.
このように、脇へ逸れていく運動を引き起こす原因を、彼は何一つ挙げなかったのに、それにも関わらず、あらゆる人の知性によって拒絶されるようなこの説を述べて、彼はもっともな事を言っているつもりだったのである。
[48] Nec vero quisquam magis confirmasse mihi videtur non modo fatum, verum etiam necessitatem et vim omnium rerum sustulisseque motus animi voluntarios, quam hic,
しかしながら、運命を確立するのみか、全てのものに対する必然の強制力も確立し、さらに人々の心から自発的な動きを取り上げてしまった人は、エピクロスおいて他にないと私は思っている。
qui aliter obsistere(逆らう) fato fatetur se non potuisse, nisi ad has commenticias(架空の) declinationes confugisset.
彼は原子が脇へ逸れるという架空の話に逃げ場を求める以外に、運命に逆らう方法が見つからなかったことを認めているのてある。
Nam, ut essent atomi, quas quidem esse mihi probari nullo modo potest, tamen declinationes istae numquam explicarentur.
というのは、私には到底認められないが、原子が仮りに存在するとしても、その原子が脇へ逸れていくことなどは、とうてい説明できないからである。
Nam si atomis, ut gravitate ferantur, tributum est necessitate naturae, quod omne pondus nulla re impediente moveatur et feratur necesse est, illud quoque necesse est, declinare, quibusdam atomis vel, si volunt, omnibus naturaliter . . . .
なぜなら、重さのあるものは何であれ障害物がなければ必然的に動いていくゆえに、原子には重力によって運動するという性質が本性の必然によって与えられているとするなら、例の脇へ逸れることも、ある原子に、いや、よければ、全ての原子に本性の必然によって与えられているのではないか(以下脱落)
FRAGMENTA
Gel. N.A. 7.2.15: Chrysippus aestuans laboransque, quonam <pacto> explicet et fato omnia fieri, et esse aliquid in nobis, intricatur hoc modo.
Serv. A. 3.376: Fatum est conexio rerum per aeternitatem se invicem tenens, quae suo ordine et lege variatur, ita tamen, ut ipsa varietas habeat aeternitatem.
August. C.D. 5.8: Tales sunt hominum mentes, quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras.
Macr. Sat. 3.16.3 sq.: Nam cum esset apud se ad Lavernium Scipio unaque Pontius, adlatus est forte Scipioni acupenser, qui admodum raro capitur, sed est piscis, ut ferunt, in primis nobilis. Cum autem Scipio unum et alterum ex iis, qui eum salutatum venerant, invitavisset pluresque etiam invitaturus videretur, in aurem Pontius: 'Scipio', inquit, 'vide, quid agas; acupenser iste paucorum hominum est.'