キケロ『ストア派のパラドックス』
まえがき パラドックス1 パラドックス2 パラドックス3 パラドックス4 パラドックス5 パラドックス6
まえがき
[1] Animadverti(完1s気付く), Brute, saepe Catonem, avunculum(おじ) tuum, cum in senatu sententiam diceret, locos(テーマ) graves ex philosophia tractare
1 ブルートゥスよ、私が何度も気づいたことだが、君の伯父のカトー氏は、元老院で自分の信念を表明しておられたおり、哲学上の難渋な話題(トポス)を、話のなかで色々と取りあげておられた。
abhorrentes(相容れない) ab hoc usu forensi et publico, sed dicendo consequi(達成) tamen, ut illa etiam populo probabilia viderentur.
そういう話題は、法廷弁論や政治弁論を行なうときの我々の慣例から見ると、全く珍しいものである。それにもかかわらず、カトー氏の演説は、それらの話題を一般民衆が聞いても、もっともなことだと思えるようにしていたのである。
[2] Quod eo maius est illi quam aut tibi aut nobis, quia nos ea philosophia plus utimur, quae peperit(もたらす) dicendi copiam, et in qua dicuntur ea, quae non multum discrepent ab opinione populari,
2 しかし、これをなし遂げるのは、君や私とは違って、あの方にとっては大仕事だったはずである。なぜなら、我々が日ごろ親しんでいる哲学は、演説の豊かな表現を生み出してきたものであるとともに、一般の人々が抱いている常識からも、あまり隔たってはいない。
Cato autem, perfectus mea sententia Stoicus, et ea sentit, quae non sane probantur(称賛) in vulgus, et in ea est haeresi(学派), quae nullum sequitur florem(精華) orationis neque dilatat(広げる) argumentum, minutis interrogatiunculis quasi punctis, quod proposuit, efficit.
ところが、カトー氏は、私の拝察するところでは、完璧なストア主義者であり、抱いている信念も、一般大衆からは少しも認められていないものである。それに、カトー氏の学派は、弁論の精華などを追求することは全くなく、議論の幅を広めることもせず、逆に、まるで点を突くような細かく短い問いを畳み掛けることによって、自らの主張を立証していく、といった調子なのである。
[3] Sed nihil est tam incredibile, quod non dicendo(弁論) fiat probabile, nihil tam horridum, tam incultum(粗野), quod non splendescat oratione et tamquam excolatur(飾り立てる).
3 ところが、どんなに信じがたい事でも、弁論で取りあげられると、必ずもっともだと思えるようになるし、どんなに粗野で洗練されない事でも、弁論の手にかかると、必ず、光彩を放つようになるし、磨きあげられるようになるものである。
Quod cum ita putarem(未完接), feci etiam audacius quam ille ipse, de quo loquor. Cato enim dumtaxat(だけ) de magnitudine animi, de continentia, de morte, de omni laude virtutis, de dis immortalibus, de caritate patriae(祖国愛) Stoice solet oratoriis ornamentis adhibitis dicere,
このように考えていた私は、今話題にしている方よりも、大胆に振る舞ってきた。というのは、カトー氏は、偉大な精神とか、節度とか、死とか、美徳の栄光とか、不死の神々とか、愛国心とかについてだけ、弁論の修飾を加えながらストイックに論じる習わしだったからだ。
ego tibi illa ipsa, quae vix in gymnasiis(学園) et in otio Stoici(主) probant(証明), ludens(遊ぶ) conjeci(中へ入れる) in communes locos.
いっぽう、私は、ストアの人たちがその学園のなかでも自由な談話でも殆ど証明していないに教説にまで手を伸ばして、楽しみながら、君のために、それらを論法の中に取り入れたのである。
[4] Quae quia sunt admirabilia contraque opinionem omnium (ab ipsis etiam παράδοξα(予想に反した) appellantur), temptare(試みる) volui possentne proferri in lucem, id est in forum(フォーラム), et ita dici, ut probarentur(受け入れる), an alia quaedam esset erudita, alia popularis oratio,
4 これらの教説は世人の常識に反して不思議なものであるから(事実、ストア派の人たちがパラドックスという名称を当てている)、私としては、「この種の説は、一般世間の中へ、特に、法廷弁論の場へ持ち出すことが出来るだろうか。そして、これが演説の形で述べられるとき、聞く人に受け入れられるだろうか。それとも、学識者の論じ方と一般人の論じ方とは別物なのだろうか」ということを試してみたいと思ったのである。
eoque hos locos scripsi libentius(喜んで), quod mihi ista παράδοξα quae appellant maxime videntur esse Socratica longeque verissima.
また、これらの論法を著作に仕上げていくことが、ことさら楽しい仕事だったのは、このパラドックスと称されるものが、まさにソクラテスの論法だと思えたからである。
[5] Accipies igitur hoc parvum opusculum(小品) lucubratum(夜なべ仕事) his jam contractioribus(短い) noctibus, quoniam(あとで) illud majorum vigiliarum(徹夜) munus in tuo nomine apparuit,
5 以上のようなわけで、君にこのささやかな小品を捧げたい。夜が長かった頃に、夜なべをして書いた例の著作(『ブルートゥス』)を、君の名前を冠して出版したあと、次第に短くなる夜に燈火のもとで書きあげたのがこれである。
et degustabis(味わう) genus exercitationum(訓練) earum, quibus uti consuevi, cum ea, quae dicuntur in scholis θετικῶς(理論的に), ad nostrum hoc oratorium transfero dicendi genus.
それから、学園の中で行われる理論的な討論を、こちら側の我々の弁論へ移し変えるときに、私がいつもどんな作業をしているかも味わっていただきたい。
Hoc tamen opus in acceptum(貸し方) ut referas, nihil postulo; non enim est tale, ut in arce poni possit quasi illa Minerva Phidiae, sed tamen ut ex eadem officina(仕事場) exisse appareat.
しかしながら、この作品をもって僕に借りができたと君に思ってもらいたくはない。これはペイディアスのアテネ像のようにアクロポリスに据えられるような物ではないからだ。にも関わらず、これが同じ仕事場から出たものであることが明らかになるだろう。
PARADOXON I.
パラドックス1
Ὅτι μόνον τὸ καλὸν ἀγαθόν.
Quod honestum sit id solum bonum esse.
「道徳的に高潔なものだけが、善いものだ」
[6] Vereor, ne cui vestrum ex Stoicorum hominum disputationibus(議論), non ex meo sensu deprompta(言う) haec videatur oratio, dicam, quod sentio, tamen, et dicam brevius, quam res tanta dici potest.
一
6 皆さんの中には、この話がストア派の人たちの議論をもとにしたものであって、私自身の考えを述べたものではないと考える人がいるかもしれません。にも関わらず、これは私の考えであり、この話の内容は、大変重大な問題を、簡潔に述べたものであります。
Numquam hercule ego neque pecunias istorum neque tecta magnifica neque opes(富) neque imperia(権力) neque eas, quibus maxime astricti(縛る) sunt, voluptates(快楽) in bonis rebus aut expetendis(熱望) esse duxi,
私は世間の人たちが持つお金も豪華な邸宅も富も権力も、彼らを強烈な力で縛りつけてきた快楽も、善い物、熱望すべき物の中に数えられるとは、夢にも考えたことがありません。
quippe(なぜなら) cum viderem(未完接) rebus his circumfluentes(溢れる) ea tamen desiderare(不足) maxime, quibus abundarent(溢れる).
なぜなら、私は、彼らがこういう物に溢れているのに、この溢れている物の欠乏を嘆いているのを見てきたからであります。
Neque enim umquam expletur nec satiatur cupiditatis sitis(渇き), neque solum ea qui habent libidine(欲望) augendi cruciantur(拷問), sed etiam amittendi metu.
なぜなら、欲望の渇きは癒されることも満たされることも決してなく、ああした物を持つ人たちは、それをもっと増やしたいという欲望だけでなく、それを失う恐怖のために死ぬほど苦しんでいるからであります。
[7] In quo equidem continentissimorum hominum, majorum nostrorum, saepe requiro(ないのを惜しむ) prudentiam, qui haec imbecilla(無力) et commutabilia(うつろいやすい) verbo bona putaverunt appellanda, cum re ac factis longe aliter judicavissent.
7 ですから、私としては、我らの父祖たちが、しばしばこの点に関して英知を欠いていたことを残念なことだと思うのであります。なぜなら、彼らは並びない自制心を備えており、このような頼りなく移ろいやすい物が「善い物」と呼ばれるのは言葉の上だけで、実際には決してそうではないと考えていたからです。
Potestne bonum cuiquam malo esse, aut potest quisquam in abundantia bonorum ipse esse non bonus? Atqui(ところが) ista omnia talia videmus, ut et improbi(邪悪な) habeant et absint probis.
一体善い物が誰か悪人のものであり得るでしょうか。あるいは、善い物を溢れるほど持っている人が悪人であり得るでしょうか。ところがさきほど挙げた物はどれも皆そういうふうに、悪人でも持つことが出来るが、善人の手には入らないことがあるのです。
[8] Quam ob rem licet irrideat, si qui vult, plus apud me tamen vera ratio valebit quam vulgi opinio;
8 こういうわけで、私を笑いたい人は笑ってもいいですが、私としては、一般大衆の考えよりも、真実の論理を高く買うことにしたいのであります。
neque ego umquam bona perdidisse dicam, si quis pecus(家畜) aut supellectilem(家具) amiserit,
そして、家畜や家財を無くした人がいても、「善い物を無くした」とは、けっして言わないでしょう。
nec non saepe laudabo(未) sapientem illum, Biantem, ut opinor, qui numeratur in septem;
それどころか、私は例の賢者を繰り返して褒めることでしょう。あれは七賢人の一人に数えられるビアスだったと思います。
cujus cum patriam Prienam cepisset hostis ceterique ita fugerent, ut multa de suis rebus asportarent(運ぶ), cum esset admonitus(勧める) a quodam, ut idem ipse faceret, 'Ego vero', inquit, 'facio; nam omnia mecum porto mea.'
彼は祖国プリエネが敵の手に落ちて、ほかの人は家財道具を運ぶために町から逃げ出そうとしているときに、ある人から、あなたも同じようにするよう勧められると、「私もそうしている。なぜなら、私は自分の物を全部いつも身につけているから」と言ったのであります。
[9] Ille haec ludibria(嘲り) fortunae ne sua quidem putavit, quae nos appellamus etiam bona.
9 彼はこうした運命の慰み物、我々が「善い物」と呼んでいる物などは、自分のものだと思っていなかったのであります。
Quid est igitur, quaeret aliquis, bonum? Si quod recte fit et honeste et cum virtute id bene fieri vere dicitur, quod rectum et honestum et cum virtute est id solum opinor bonum.
「では、何が善い物なのだ」と問う人がいるでしょう。
もし、高潔で美徳を伴う正しい行為を善い行為と呼ぶのが正しいなら、高潔で美徳を伴う正しい物、それだけが善い物だと私は思うのであります。
[10] Sed haec videri possunt odiosiora, cum lentius disputantur; vita atque factis illustranda sunt summorum virorum haec, quae verbis subtilius, quam satis est, disputari videntur.
二
10 しかし、こういう抽象的な議論を長々とやり続けると、うんざりするかも知れません。この話は理屈だけの議論ではあまりにも分かりにくいでしょうから、偉人たちの生涯と事績によって光を当てるべきであります
Quaero enim a vobis num ullam cogitationem habuisse videantur ei qui hanc rempublicam tam praeclare fundatam nobis reliquerunt aut argenti(銀器) ad avaritiam aut amoenitatum(複属 風光) ad delectationem(娯楽) aut supellectilis(家財) ad delicias(贅沢) aut epularum(御馳走) ad voluptates.
そこで皆さんにお尋ねしたい。わが国にあれほど見事な礎を据えて、我々の手にそれを伝えてくださった人たちの念頭には、物欲を満たすための銀器のこと、物見遊山のための明媚な風光のこと、贅沢をするための調度の品のこと、満足のための御馳走のことが、いささかでもあったと皆さんは考えるでしょうか。
[11] Ponite ante oculos unum quemque veterum. Vultis a Romulo? vultis post liberam civitatem ab iis ipsis, qui liberaverunt?
11 さあ、この人たちを一人ずつ、目の前に思い浮かべていただきましょう。ロムルスから始めましょうか。この国がスペルブス王の圧政から解放された後の人たち、この国を解放した人たちから始めましょうか。
Quibus tandem gradibus Romulus escendit in caelum? eisne, quae isti(世間の人たち) bona appellant, an rebus gestis atque virtutibus?
そもそもロムルスは一体どんなはしごを伝って天界へ昇ったのでしょうか。それは世間の人たちが「善い物」と呼んでいるものでしょうか。それとも、自身の偉業と美徳によってでしょうか。
Quid? a Numa Pompilio minusne gratas dis immortalibus capedines(カペド) ac fictiles(土の) hirnulas(ヒルヌラ) fuisse quam filicatas(シダ模様) aliorum pateras arbitramur?
さらに、不死なる神々は、第二代ローマ王ヌマ・ポンピリウスが用いた土で作った祭具を、後の王たちが用いた豪華な黄金のパテラ(平皿)に劣らず嘉(よみ)したもうたと私は思うのであります。
Omitto reliquos; sunt enim omnes pares inter se praeter Superbum.
そのほかの王たちはもういいでしょう。彼らはスペルブスを除いて、みな優るとも劣らぬ王たちだったからであります。
[12] Brutum si quis roget quid egerit(完接ago目指す) in patria liberanda, si quis item reliquos ejusdem consilii socios quid spectaverint(完接 目指す) quid secuti sint(求める), num quis existat(明らかになる→答えるexsisto) cui voluptas cui divitiae cui denique praeter officium fortis(属) et magni viri quidquam aliud propositum(目指す) fuisse videatur?
12 もしブルートゥスに対して、祖国を解放するにあたって、何を目指していたのかと誰かが聞いたとしたら、さらに、同じ企てによって結ばれていた彼の同志たちに、あのとき何を目指し何を追求していたのかと、誰かが聞いたとしたら、彼らの中に、快楽や富や、要するに雄々しい偉大な人の義務とは別の何かを目指していたと答える人が一人でもいるでしょうか。
Quae res ad necem Porsennae(ポルセンナ) C. Mucium impulit sine ulla spe salutis suae?
ガイウス・ムキウスは自分が助かる見込みがつゆほどもなかったのに、彼をエトルリア王ポルセンナの殺害へと駆り立てたのは何だったのでしょうか。
quae vis Coclitem(ホラティウス・コクレス) contra omnes hostium copias tenuit in ponte solum?
どんな力が敵の全軍に対して単身のコクレスを橋の上に引き止めたのでしょうか。
quae patrem Decium, quae filium(Decium) devota(捧げるdevoveo) vita immisit in armatas hostium copias?
どんな力が神に命を捧げたデキウス父子(父は340年執政官、息子は前四世紀から三世紀にかけて四度執政官)を、武装した敵軍の中へ突入させたのでしょうか。
quid continentia C. Fabrici(属), quid tenuitas(質素) victus(暮らし) M'. Curi sequebatur?
ガイウス・ファブリキウス(前三世紀に二度執政官)の節制と、マニウス・クリウス(前三世紀に三度執政官)の衣食の慎ましさは何が目的だったのでしょうか。
quid duo propugnacula(堡塁) belli Punici, Cn. et P. Scipiones, qui Carthaginiensium(複属) adventum corporibus suis intercludendum(止める) putaverunt,
さらに、ポエニ戦争の二つの防壁となったスキピオ家の兄弟、グナエウス(222年執政官)とプブリウス(218年執政官)は何を求めてカルタゴ人の来攻を、身をもって防がねばと考えたのでしょうか(共に211年にバエティス川の戦いで死去)。
quid Africanus major, quid minor, quid inter horum aetates interjectus Cato, quid innumerabiles alii ― nam domesticis exemplis abundamus? cogitasse quidquam in vita sibi expetendum nisi quod laudabile(賞賛に値する) esset et praeclarum(卓越した) videntur?
さらに、大アフリカヌスと小アフリカヌス、この二人と共に生きた大カトー、さらに、数えきれない人々(この種の例はわが国にあふれています)、この人々の目的は何だったのでしょうか。彼らが人生の目的と考えたものは、まさに賞讃に値し誉れ高いと思えるものだったのです。
[13] Veniant igitur isti irrisores(笑う人) huius orationis ac sententiae, et jam vel ipsi judicent(接), utrum se eorum alicujus qui marmoreis tectis(家) ebore et auro fulgentibus qui signis(彫像) qui tabulis(絵画) qui caelato(彫琢した) auro et argento qui Corinthiis operibus(作品) abundant, an C. Fabrici qui nihil eorum habuit nihil habere voluit, similes(+属) esse malint.
三
13 ですから、この弁論と意見を笑う人たちは、前に出て来て、あかたは、象牙や黄金で輝く大理石造りの邸宅を持ち、彫像と絵画と浮彫りのついた金器・銀器とコリントの名器に溢れる金持ちの誰かに似たいか、それとも、そういうものは何一つ持たず、持ちたいとも思わなかったガイウス・ファブリキウスに似たいかを決めてください。
[14] Atque haec quidem, quae modo huc, modo illuc transferuntur, facile adduci(促す) solent ut in bonis rebus esse negent,
14 もっとも、いま挙げたその時々に持ち主が変わるものは善い物のうちに数えるべきでないと彼らを説き伏せるのは簡単に出来るものでありますが、
illud arte(強く) tenent accurateque(入念に) defendunt, voluptatem esse summum bonum;
彼らが頑強に支持して入念に弁護している考えがあります。それは「快楽こそ、最高の善い物だ」という考えであります。
quae quidem mihi vox pecudum(f.動物) videtur esse, non hominum.
こんな意見は私には、獣たちの意見であって、人間の意見であるとは思えないのであります。
Tu, cum tibi sive deus sive mater, ut ita dicam, rerum omnium natura dederit animum(知性), quo nihil est praestantius(優れた) neque divinius, sic te ipse abicies(未ひれ伏す) atque prosternes(ひれ伏す), ut nihil inter te atque inter quadrupedem(>quadrupes) aliquam(四足動物) putes interesse?
あなたには、神かあるいは、言わば万物の母たる自然によって与えられた、何よりも優れた素晴らしい知性があるのに、自分と四つ足獣は少しも違わない考えるほどに、自分をおとしめて卑しめるつもりでしょうか。
Quicquamne bonum est quod non eum qui id possidet, meliorem facit?
何であろうと善い物であれば、その持ち主を、より善い人間にしてくれるものであります。
[15] Ut enim est quisque maxime boni particeps ita est laudabilis maxime; neque est ullum bonum de quo non is qui id habeat honeste possit gloriari(自慢).
というのは、誰であれ善い物をたくさん持っている人ほど、賞賛すべき人であり、また、善い物を持っている人はそのことを誇りに出来るからであります。
Quid autem est horum in voluptate? melioremne efficit aut laudabiliorem virum? an quisquam in potiundis(動形容詞 得る) voluptatibus gloriando se et praedicatione(賞賛) effert?
このうちのどれが快楽に当てはまるでしょうか。快楽のおかげで人はより善い人間、あるいはより賞讃すべき人間になるでしょうか。あるいは、快楽を享受することで自慢して吹聴して得意になる人がいるでしょうか。
Atqui si voluptas quae plurimorum patrociniis(弁護) defenditur in rebus bonis habenda non est, eaque quo est major eo magis mentem(知性) ex sua sede et statu demovet(追い出す), profecto nihil est aliud bene et beate vivere nisi honeste(高潔) et recte vivere.
しかしながら、もし多くの人たちの弁護によって守られている快楽は善い物のうちに数えるべきではなく、快楽は大きくなるほど知性を本来の場所から押しのけるとすれば、善く生きること、幸福に生きることとは、高潔に正しく生きることにほかならないのであります。
PARADOXON II.
パラドックス2
Ὅτι αὐτάρκης ἡ ἀρετὴ πρὸς εὐδαιμονίαν.
In quo virtus sit ei nihil deesse ad beate vivendum.
「幸福に生きるためには、美徳があれば、十分である」
[16] Nec vero ego M. Regulum aerumnosum(苦労の多い) nec infelicem nec miserum umquam putavi.
16 私はマルクス・レグルス(前267年執政官、カルタゴの捕虜になった人)が、辛い目に遭ったとも、不幸であったとも、惨めであったとも、思ったことは決してありません。
Non enim magnitudo animi cruciabatur ejus a Poenis, non gravitas, non fides, non constantia, non ulla virtus, non denique animus ipse,
この人の偉大な精神、この人の重厚さ、この人の信義、この人の一貫性、この人のあらゆる美徳、要するに、この人の精神は、カルタゴ人の拷問によってびくともしなかったからであります。
qui tot virtutum praesidio tantoque comitatu, cum corpus ejus caperetur, capi certe ipse non potuit.
彼の精神は、それほど多くの美徳の護衛によって守られていたために、カルタゴ人はこの人の身体を虜(とりこ)にしたときにも、彼の精神をとりこにすることはきっと出来なかったでありましょう。
C. vero Marium vidimus, qui mihi secundis rebus unus ex fortunatis hominibus, adversis unus ex summis viris videbatur, quo beatius esse mortali(与) nihil potest.
ガイウス・マリウス(前107年以後七度執政官)のことなら、私々はこの目で見て知っています。この人は、順境の時には最も幸運な人たちの一人であり、逆境の時には最も偉大な人たちの一人であると私の目にはいつも映っていました。死すべき人間にとって、これにまさる幸福はあり得ないのであります。
[17] Nescis, insane, nescis, quantas(f.pl) vires(力) virtus habeat;
17 たわけ者よ、あなたは、美徳がどれほどの力を持っているかを知らないのです。
nomen tantum virtutis usurpas, quid ipsa valeat(意味), ignoras.
ただ美徳という名前を口にするだけで、美徳の真の意味を知らないのです。
Nemo potest non beatissimus esse, qui est totus aptus(依存>apio) ex sese, quique in se uno sua ponit omnia.
ひたすら自分だけを頼みにしている人、自分の物はことごとくただ自分の中にあると考える人は、誰であろうと、最高の幸せ者になれないわけがないのであります。
Cui spes omnis et ratio(考慮) et cogitatio(計画) pendet ex fortuna, huic nihil potest esse certi, nihil, quod exploratum(確かな) habeat permansurum(続く) sibi unum diem.
全ての希望と考えともくろみが運命に左右される人には、揺るぎないもの、わずか一日でも手許に残ることが確かであるようなものは、何一つ手に入るわけはないのです。
Eum tu hominem terreto(恐がらせる>terreo), si quem eris nanctus(出くわす), istis(複与) mortis aut exilii minis.
そんな人に出くわしたなら、殺すぞ、追放するぞと、お決まりの脅迫でもって恐がらせてやるがいいのです。
Mihi vero quicquid acciderit(完接) in tam ingrata civitate, ne recusanti(拒否) quidem evenerit(完接), non modo non repugnanti(抵抗).
しかし、私の場合には、この恩知らずの国で何が振りかかろうと、拒否するどころか抗うこともしないでしょう。
Quid enim ego laboravi aut quid egi, aut in quo evigilaverunt(完不眠) curae et cogitationes meae, siquidem nihil peperi(手にする>pario) tale, nihil consecutus sum, ut eo statu essem, quem neque fortunae temeritas(気まぐれ) neque inimicorum labefactaret(揺るがせる) injuria(害)?
なぜなら、もし私が運命の気まぐれも政敵たちの害悪も揺るがすことの出来ない境地に至るために、何一つ手に入れることも達成することもなかったとすれば、私は何のために努力し、何を目指し、何のために夜も眠らずに数々の心づかいと思索を重ねてきたのでしょうか。
[18] Mortemne mihi minitaris(完接2s), ut omnino ab hominibus, an exilium, ut ab improbis demigrandum(去る) sit?
18 私を人々のもとから立ち去らせるために、殺すと言って私を脅すのでしょうか。、あるいは、私を悪人たちのもとから立ち去らせるために、追放すると言って私を脅すのでしょうか。
Mors terribilis eis quorum cum vita omnia extinguuntur, non eis quorum laus emori non potest,
命が果てるとともに自分の物がことごとく消え失せる人たちにとって、死を恐ろしいものでしょうが、消え失せることのない名声の持ち主にはそんな恐怖はないのです。
exilium autem illis quibus quasi circumscriptus(制限する) est habitandi locus, non eis qui omnem orbem terrarum unam urbem esse ducunt.
自分の住む場所が言わば境界線で限られている人たちにとっては、追放は恐ろしいものでしょうが、世界中が同じ一つの都市(ローマ)であると考えている人たちには、そんな恐怖はないのです。
Te miseriae, te aerumnae premunt omnes, qui te beatum qui florentem putas; tuae libidines te torquent, tu dies noctesque cruciaris, cui nec sat est quod est et id ipsum ne non sit diuturnum(永続) times;
自分は幸せ者だ、全盛期だと思っているあなたこそは、惨禍と苦難に押し潰されそうになっているのです。今あるものに満足せず、いつの日かそれが手許から消え去るのではないかと恐れているあなたは、自分の欲望に責めさいなまれ、朝な夕な拷問を受けているのです。
te conscientiae stimulant(悩ます) maleficiorum(悪事) tuorum, te metus exanimant(怯えさせる) judiciorum atque legum; quocumque aspexisti(注視), ut furiae sic tuae tibi occurrunt(浮かぶ) injuriae(不正) quae te respirare non sinunt.
あなたは自分のした悪事に対する良心の呵責に苦しみ、法の裁きに対する恐怖に怯えています。どちらを向いても、自分のした悪事が、復讐の女神のように現れて、あなたは息もつけないのです。
[19] Quam ob rem, ut improbo et stulto et inerti nemini bene esse potest, sic bonus vir et sapiens et fortis miser esse nemo potest.
19 こういうわけで、悪人、愚か者、臆病者が、幸せな日がくることはあり得ないように、善人、賢人、勇者は誰も不幸ではあり得ないのであります。
Nec vero cujus virtus moresque laudandi sunt ejus non laudanda vita est, neque porro fugienda vita quae laudanda est;
実際、賞賛に値する美徳と品格を備えた人なら、その人生が賞賛に値しないわけがなく、さらに、賞賛に値する人生は、捨て去るべき人生ではないのであります。
esset autem fugienda, si esset misera. Quam ob rem quicquid est laudabile, idem et beatum et florens(輝かしい) et expetendum videri decet(適当である).
いっぽう、もしそれが不幸な人生なら、それは捨て去るべきであります。こういうわけで、何であれ賞賛に値するような事は、同時にまた、幸せな事、輝かしい事、切望すべき事だと見なされて然るべきなのであります。
PARADOXON III.
パラドックス3
Ὅτι ὅσα ἁμαρτήματα καὶ κατορθώματα.
Aequalia esse peccata(罪) et recte facta.
「罪はみな等しく、正しい行ないはみな等しい」
[20] Parva(些細な), inquit, est res(状況). At magna culpa(罪); nec enim peccata(罪) rerum eventu sed vitiis(悪徳) hominum metienda sunt. In quo(対象) peccatur(罪を犯す) id potest aliud alio majus esse aut minus, ipsum quidem illud peccare quoquo verteris(接完2sどこへ向けても) unum est.
一
20「些細な事だ」と言うかもしれません。しかし、罪は大きいのです。なぜなら、罪の大きさは、物事の結果ではなく、人間の悪徳によって測られねばなりません。罪の対象は大きなことも小さなこともあるかもしれません。しかし、罪を犯すということの本質はどんな例を挙げようとも同じなのです。
Auri navem evertat(接ひっくり返す) gubernator an paleae(籾殻), in re aliquantum, in gubernatoris inscitia nihil interest.
金を積んだ船を転覆させるのと、もみがらを積んだ船を転覆させるのとでは、事態の大きさは違っていても、舵取りの無能さでも、何も違いがないのです。
Lapsa(間違いを犯す) est libido in muliere ignota(下賤な), dolor(怒り) ad pauciores pertinet, quam si petulans(淫らな) fuisset in aliqua generosa ac nobili virgine; peccavit vero nihilominus, si quidem(〜だから) est peccare tamquam transire lineas, quod cum feceris, culpa commissa est;
身分の低い女相手に間違いを犯しても、それに憤慨する人は、良家の名高い令嬢をもてあそんだ場合に比べたら、少ないかもしれません。けれども、罪を犯すということは、言わば一線を踏み越えることであるからには、罪の大きさに違いはないのであり、一線を踏み越えた時に、罪を犯したのです。
quam longe progrediare(接2s>progredior) cum semel transieris(接完), ad augendam culpam nihil pertinet.
一旦踏み越えてしまったら、そこからどこまで進もうとも、それは罪をいっそう大きくすることにはなりません。
Peccare certe licet(許される) nemini; quod autem non licet, id hoc uno(→) tenetur, si(〜かどうか) arguitur(証明) non licere; id si nec majus nec minus umquam fieri potest, quoniam in eo est peccatum si(〜かどうか) non licuit, quod semper unum et idem est, quae ex eo peccata nascuntur, aequalia sint oportet.
確かに罪を犯すことが誰にも許されないのであります。しかし、それが禁じられているのは、それが違法(non licet)だと証明されているかどうか、それだけに掛かっています。そして、この違法性について大小の差を云々することは全く出来ないのです。なぜなら、その違法性という点こそ罪を成り立たせる要であり、この点はどんな場合でも同一不変だからです。そして、そこから生まれた罪は当然ながら全て等しいのであります。
[21] Quodsi virtutes sunt pares inter se, paria esse etiam vitia necesse est. Atqui pares esse virtutes, nec bono viro meliorem nec temperante temperantiorem nec forti fortiorem nec sapiente sapientiorem posse fieri facillime potest perspici.
21 もし諸々の美徳が相互に優劣のないものなら、必然的に諸々の悪徳も優劣のないものであります。ところが、諸々の美徳が優劣のなく、善人にまさる善人になることも、節度のある人にまさる節度のある人になることも、雄々しい人にまさる雄々しい人なることも、賢者にまさる賢者になることも不可能なことは容易に理解できることなのであります。
An virum bonum dices(未2s), qui depositum(預ける) nullo teste, cum lucrari(儲ける) impune(無事に) posset auri pondo(副 重さ) decem, reddiderit, si idem in decem milibus(千) non fecerit?
例えば、他人から証人なしに預かった十ポンドの金を、罰を受けずに着服できるのに返したくせに、金一万ポンドのときは同じことをしなかった人がいるとすれば、あなたは彼を善人と呼ぶでしょうか。
aut temperantem, qui se in aliqua libidine continuerit, in aliqua effuderit(ふける)?
また、ある欲望には自分を抑えたのに、別の欲望にふける人を、節度のある人とあなたは呼ぶのでしょうか。
[22] Una virtus est consentiens cum ratione et perpetua constantia(堅実さ);
22 美徳は不変の堅実さと理性と調和する、一つの変わらないものなのであります。
nihil huc addi potest, quo magis virtus sit, nihil demi, ut virtutis nomen relinquatur.
美徳のレベルが上がることはあり得ないのです。美徳から何かを取り去っても、美徳の名声が残ることはあり得ないのです。
Etenim si bene facta recte facta sunt et nihil recto rectius, certe ne bono quidem melius quicquam inveniri potest.
もし善い行ないが正しい行ないであり、正しいことにまさる正しいことなど何一つないとすれば、疑いもなく、善い物にまさる善い物が見つかることはあり得ないのであります。
Sequitur igitur, ut etiam vitia sint paria, si quidem pravitates(歪み) animi(←) recte vitia dicuntur.
以上のことから、いやしくも「悪徳」を精神の歪みと言うのが正しければ、諸々の悪徳もまた優劣のないものだと言えることになるのです。
Atqui, quoniam pares virtutes sunt, recte facta, quando a virtutibus proficiscuntur, paria esse debent, itemque peccata, quoniam ex vitiis manant(由来) sint aequalia necesse est.
ところで、諸々の美徳が優劣のないものであるからには、正しい行ないも、美徳に基づいて実行されるときには、当然、優劣のないものとなり、それと同様にして、罪のほうも、悪徳に由来したときには、等しいものになることは必然的なのであります。
[23] 'A philosophis', inquit, 'ista sumis.' Metuebam, ne 'a lenonibus(女衒)' diceres. 'Socrates disputabat isto modo.' Bene hercule narras; nam istum doctum et sapientem virum fuisse memoriae traditum est.
二
23「今の話はお硬い哲学者たちの受け売りだ」と言うかもしれません。私はむしろ「ポン引きからの受け売りだ」と言われないか心配していたのです。「ソクラテスもそんな話をしていたぞ」とも言うかもしれません。まったく適切な指摘です。その人は、学のある賢者だったと伝えられているからであります。
Sed tamen quaero ex te, quoniam verbis inter nos contendimus, non pugnis, utrum de bonis est quaerendum, quid bajuli(荷物運び) atque operarii(職人) an quid homines doctissimi senserint(意見)?
それでも、我々の争いは言葉だけで、殴り合いではないからには、私はあなたに尋ねたい。善い物について、荷物運び人夫や労務者たちの考えと、最高の学者の考えと、どちらを探求すべきでしょうか。
praesertim cum hac sententia non modo verior, sed ne utilior quidem hominum vitae reperiri ulla possit.
とりわけ、この教説以上に真実であり、人生にとって有用なものは、およそ見い出され得ないのであります。
Quae vis est enim, quae magis arceat(遠ざける) homines ab improbitate omni, quam si senserint nullum in delictis(罪) esse discrimen,
罪の間にはどんな違いもないという教説以上に、人間をあらゆる邪まな事から遠ざける力がどこにあるでしょうか。
aeque peccare se, si privatis ac si magistratibus manus afferant(暴力),
私人に暴力を振るう場合と、役職にある人に暴力を振るう場合とでは罪は等しく、
quamcumque(どこの) in domum stuprum(密通) intulerint(起こす), eandem esse labem(汚名) libidinis?
どこの家庭で密通の罪を犯しても、ふしだらの汚名は同じなのだという教説以上に。
[24] 'Nihilne igitur interest' (nam hoc dicet aliquis), 'patrem quis enecet(接ころす) anne servum?' Nuda ista si ponas, judicari, qualia sint, non facile possint.
24 するとこう言う人がいるはずです。「それなら、父親殺しと奴隷殺しとは、全く違いがないのか」と。確かに、そういう犯罪を状況を抜きにして、どんな違いがあるかを判断するのは容易には出来ないことであります。
Patrem vita privare si per se scelus est, Saguntini, qui parentes suos liberos emori quam servos vivere maluerunt, parricidae fuerunt.
もし父親の命を奪うことが、それだけで犯罪だとするなら、サグントゥムの市民たちは、自分たちの親に奴隷となって生きていくよりも自由人のままで死ぬことを選ばせたとしても、親殺しに違いはないことになってしまいます。
Ergo et parenti non numquam(時には) adimi(奪う) vita sine scelere potest et servo saepe sine injuria non potest.
したがって、親の命を奪っても、時と場合によっては、犯罪にならないこともあるし、奴隷の命でもこれを奪えば、罪になることを免れない場合が多いのであります。
Causa igitur haec(対), non natura distinguit; quae quoniam utro(一方) accessit id fit propensius, si utroque(両方) adjuncta est paria fiant necesse est.
つまり、これらの行為を区別するのは、行為の性質ではなく状況であります。そして、両者のうちの一方に状況がつけ加わると、そにらが優位に立つのですから、両者ともに状況がつけ加われば、必然的に両者には違いがなくなるのであります。
[25] Illud tamen interest, quod in servo necando, si id fit injuria, semel peccatur, in patris vita violanda multa peccantur:
25 にも関わらず、奴隷殺しは正当な理由を欠く場合には一つの罪になるのに対して、父親の命に危害を加えるのは、多くの罪を犯すことになるという違いはあります。
violatur is qui procreavit, is qui aluit, is qui erudivit, is qui in sede(住まい) ac domo atque in re publica collocavit;
危害を加えた相手は、自分を生んでくれた人であり、自分を育ててくれた人であり、自分をしつけてくれた人であり、家庭だけでなく社会の中にも居場所をくれた人なのですから。
multitudine peccatorum praestat(まさる) eoque poena majore dignus est.
こうして、親殺しは、罪の数でまさっており、それだけ受けるべき罰も重くなるのです。
Sed nos in vita non quae cuique peccato poena sit sed quantum cuique liceat spectare(考える) debemus: quicquid non oportet scelus esse, quicquid non licet nefas(esse) putare debemus.
しかしながら、実生活の中で我々がいつも考えなければならないのは、それぞれの罪にどんな罰が伴うかということではなく、それぞれの人にどこまで許されるかということであります。すべきでないことは何であれ犯罪なのであり、許されないことは何であれ罪だと考えねばならないのです。
Etiamne in minimis rebus? Etiam(yes), si quidem rerum modum figere non possumus, animorum modum tenere possumus.
「どんな些細な事でもそうなのか」。そうです。たとえ物事に節度を課すことは、我々には出来ないとしても、心の節度を保つことは出来るのですから。
[26] Histrio si paulum se movit extra numerum aut si versus pronuntiatus est syllaba una brevior aut longior, exsibilatur(ヒス), exploditur(引っ込ませる);
26 俳優も、踊りが少しでも調子外れになったり、台本の詩句を一音節でも短かくあるいは長く朗読したりすれば、観客の野次と床を踏み鳴らす音で舞台から追い出されるでしょう。
in vita tu, quae omni gestu moderatior, omni versu aptior(適切) esse debet, in syllaba te peccasse dices?
まして、俳優のどんな身振りよりも厳しい規律と、どんな詩句よりも完璧さを求められる実生活において、あなたは、自分の犯した罪が、詩句の一音節分の過ちでしかないと言うつもりなのでしょうか。
Poetam non audio(許す) in nugis peccantem; in vitae societate audiam civem digitis(指) peccata dimetientem(測る) sua 'si visa sint breviora, leviora videantur?'
私は、詩人が些細なことでも過ちを犯すのを許せないのに、一般社会で市民が自分の過ちを指で測って、「規模が小さければ、それだけ軽い」という言い訳を許せるでしょうか。
Breviora qui(どうして) possint videri, cum quicquid peccetur perturbatione peccetur rationis(理法) atque ordinis(秩序), perturbata autem semel ratione et ordine nihil possit addi quo magis peccari posse videatur?
どんな罪が犯されても、罪が理法と秩序の乱れによって犯される以上は、どうしてそれが小さく見えるでしょうか。いっぽう、一旦理法と秩序が乱れたら、ほかに何が加わろうとも、罪がそれだけ重くなることはあり得ないのであります。
PARADOXON IV.
パラドックス4
Ὅτι πᾶς ἄφρων μαίνεται.
Omnem stultum insanire.
「愚か者は、ことごとく狂人である」
[27] Ego vero te non stultum, ut saepe, non improbum, ut semper, sed dementem et insanire…
一
27 私はこれからお前を、よくやるように、愚か者とは呼ばないし、いつものように、ならず者とは呼ばないで、狂人と呼ぶことにする。
…rebus ad victum necessariis esse invictus(無敵) potest, sapientis animus magnitudine consilii, tolerantia(忍耐) rerum humanarum, contemptione(軽視) fortunae, virtutibus denique omnibus ut moenibus saeptus vincetur et expugnabitur?
町でさえ、地の利を得た守備隊によって固められ、必要な兵糧の蓄えがあれば、難攻不落にもなろうというもの。まして、賢者の精神は、思慮の深さと、人の世のならいに耐え抜く力と、運命を見下す態度と、一口で言えば、あらゆる美徳によって、城壁に守られるようにして守られているというのに、打ち負かされて攻め落とされたることがあるだろうか。
Qui ne civitate quidem pelli potest. Quae est enim civitas? omnisne conventus(集まり) etiam ferorum(野獣) et immanium? omnisne etiam fugitivorum(逃亡奴隷) ac latronum(追い剥ぎ) congregata unum in locum multitudo? Certe negabis.
賢者が国家を追われたりするなど決してあり得ない。というのは、国とは何のことだろうか。野獣同然の人でなしどもが寄り集まって出来たものだろうか。逃亡奴隷や盗賊どもが一カ所へ集まって出来た群衆のことだろうか。お前はそうではないと答えてくれるにちがいない。
Non igitur erat illa tum civitas, cum leges in ea nihil valebant, cum judicia jacebant(倒され), cum mos patrius occiderat(死に絶え), cum ferro pulsis magistratibus senatus nomen in re publica non erat;
したがって、あの時のローマは国家ではなかったのだ。あの時、国家の中に法律は何の効力もなく、法廷は倒され、父祖伝来の美風は死に絶え、公職にある人々が武力によって追われ、元老院は名前さえ共和国の中には見られなかった。
praedonum(盗賊) ille concursus et te duce latrocinium(主 略奪) in foro constitutum et reliquiae(残党) conjurationis(陰謀) a Catilinae furiis ad tuum scelus furoremque conversae, non civitas erat.
あの時あったのは、略奪者たちの集まりであり、お前を首謀者とする盗賊団が、中央広場に設立されたのだった。陰謀の残党がカティリナの亡霊に取り付かれて、お前の凶悪な気違い沙汰へと集まったのだった。つまり、国ではなかったのだ。
[28] Itaque pulsus ego civitate non sum quae nulla erat; accersitus in civitatem sum, cum esset(接未完) in re publica consul qui tum nullus fuerat, esset senatus qui tum occiderat(過去完), esset consensus populi liberi, esset juris et aequitatis, quae vincla sunt civitatis, repetita memoria.
28 つまり、国家は無かったのだから、私は国家を追われたのではなかったのだ。私は帰国を要請された。その時、いなくなっていた執政官が共和国の中に復活し、死に絶えていた元老院が復活し、民心の自発的な一致団結が生まれ、国の絆をなす法と公正の記憶が、人々の胸のうちに蘇ったのである。
Ac vide, quam ista tui latrocinii tela contempserim(接完).
お前の盗賊団のあの飛び道具を私はどれほど軽蔑していたかを、よく知るがいい。
Jactam et immissam(けしかける) a te nefariam(邪悪な) in me injuriam semper duxi(考える), pervenisse ad me numquam putavi,
お前が私に向けてけしかけて投げつけたと私がいつも思っていた邪悪な狼藉は、決して私のところまで届くことはなかったと私は考える。
nisi forte, cum parietes disturbabas(破壊) aut cum tectis sceleratas faces inferebas, meorum aliquid ruere(崩壊) aut deflagrare(炎上) arbitrabare.
もっとも、お前が私の家の壁を打ちこわし、私の家の屋根に、非道な松明を投げかけてたあの時、私の持っている物が瓦解して焼け落ちたとお前が思ったかもしれないが、それは、私の知ったことではない。
[29] Nihil neque meum est neque cujusquam, quod auferri, quod eripi, quod amitti(失う) potest.
29 それから、私の物であろうと、誰の物であろうと、奪い取られたり、ひったくられたり、消え去ったり出来るものなど何一つないのである。
Si mihi eripuisses divinam animi mei constantiam, si conscientiam(自覚) meis curis, vigiliis, consiliis stare te invitissimo rempublicam, si huius aeterni beneficii immortalem memoriam delevisses(消す), multo etiam magis, si illam mentem, unde haec consilia manarunt, mihi eripuisses, tum ego accepisse me confiterer injuriam.
もちろん、もしお前が私の確固たる精神を奪ったのなら、もしわが共和国は私の配慮と注意と賢策のために、お前の意に反して、存立しているという私の確信をお前が奪ったのなら、もし永遠に輝く私の愛国的奉仕の不滅の記憶をお前が消し去ったのなら、さらには、もしこれらの賢策の源である私の知性をお前が奪ったのなら、私は、自分がお前の狼藉の被害を受けたことを認めてやってもよいだろう。
Sed si haec nec fecisti nec facere potuisti, reditum mihi gloriosum injuria tua dedit, non exitum calamitosum.
けれども、もし、こういうことをお前はやりもしなかったし、やることもできなかったのなら、お前の狼藉がもたらしたものは、私の名誉ある帰国であって、悲惨な出国ではなかったのだ。
Ergo ego semper civis, et tum maxime, cum meam salutem senatus exteris nationibus ut civis optimi commendabat(委ねる), tu ne nunc quidem, nisi forte idem hostis esse et civis potest. An tu civem ab hoste natura ac loco, non animo factisque distinguis?
だからこそ、私はいつも市民であり、わけても、最上の市民としての私の身柄の安全を元老院が外国の手に委ねた時には、私はローマ市民であった。ところが、お前は、国賊が同時に市民であることが出来ないかぎり、今では市民ではない。それとも、お前は、市民と国賊を、心情と行動ではなくて、生まれと住所で区別するのだろうか。
[30] Caedem in foro fecisti, armatis latronibus templa tenuisti, privatorum domos, aedes sacras incendisti. Cur hostis Spartacus, si tu civis? Potes autem esse tu civis, propter quem aliquando civitas non fuit?
二
30 お前はフォルムで虐殺をやってのけた。お前は武装した盗賊どもを使って、神殿を踏みにじった。お前は無官の人たちの邸にも、聖なる社にも火を放った。そのお前がわが国の市民なら、スパルタクスが国賊だと、どうして言えるだろうか。ひとときは国を無きものにした張本人のお前が市民とどうして言えるだろうか。
et me tuo nomine appellas, cum omnes meo discessu(追放) exsulasse(自動詞 追放された) rempublicam putent?
そればかりではない。私が追放された時、共和国が追放されたとみんなが思っていたというのに、お前にこそふさわしい汚名を、お前は私に着せようというのか。
Numquamne, homo amentissime, te circumspicies? numquam nec quid facias, considerabis nec quid loquare? Nescis exilium(追放) scelerum(複属 犯罪) esse poenam, meum illud iter ob praeclarissimas res a me gestas esse susceptum(企てる)?
極めつきの狂人よ、お前は、自分の回りを見渡すことはもはや決してないのか。お前は、自分が何をしているのか、何を話しているのか、深く考えることはもはや決してないのか。追放は犯罪に対する罰であり、私のあの旅は、私の輝かしい偉業のために行なわれたことをお前は知らないのか。
[31] Omnes scelerati atque impii(国に仇なす), (quorum tu te ducem esse profiteris(公言)) quos leges esilio(>exsilium) affici(扱う) volunt, exules(>exsul) sunt etiamsi solum(国) non mutarunt:
31 ところが、国に仇なす極悪な犯罪者ども(お前はその首謀者であると公言している)は、たとえこの国に居続けていようとも、一人残らず法によって追放刑に処せられるべき追放者である。
an cum omnes te leges exulem esse jubeant, non(te exulem) appellet(接) inimicus?
あるいは、全ての法の条文が、お前は追放者であると命じているのに、お前の敵はお前を、追放者と呼ぶべきではないのだろうか。
'Qui cum telo fuerit?' : ante senatum tua sica(短剣) deprehensa est; 'qui hominem occiderit?' : tu plurimos occidisti; 'qui incendium fecerit?' : aedes nympharum manu tua deflagravit; 'qui templa occupaverit?': in foro castra posuisti.
法に、「凶器を携行した者」とあるのに、お前の短刀が元老院の前で押収された。「人を殺した者」とあるのに、お前は多くの人間を殺した。「放火をなした者」とあるのに、お前はニンフの社を放火した。「聖域を冒した者」とあるのに、お前はフォルムのなかに陣地を設けた。
[32] Sed quid ego communes leges profero, quibus omnibus es exul? familiarissimus tuus de te privilegium(特別法) tulit ut si in opertum(秘密の場所) Bonae Deae accessisses(接過去完 近づく) exulares(接未完);
32 けれども、どうして私は一般的な法の条文の全てをいちいち挙げて、お前が追放者であることを示す必要があるだろうか。お前の最も親しい友人(かるプルニウス・ピソ)が、ボナ・デア女神を祭る秘儀の場に、もしお前が本当に忍びこんだのなら、お前は追放刑に服すべしというお前に関する特別法案を提出したからだ。
at te id fecisse etiam gloriari soles. Quo modo igitur tot legibus in exilium ejectus nomen exulis non perhorrescis?
ところが、お前は、それを秘儀の場に侵入したことを、いつも自慢しているのだ。では一つ、教えてもらいたい。これだけ多くの法律によって流刑地へ追放されているはずのお前は、どうして流刑者という汚名を着ることに震え上がらずにいられるのか。
'Romae sum', inquit. Et quidem in operto fuisti. Non igitur ubi quisque erit ejus loci jus tenebit si ibi eum legibus esse non oportebit.
曰く「俺はローマにいた」。いかにもお前はローマの秘儀の現場にいたのだ。つまり、人はどこにいようと、法によってそこにいることが許されないなら、そこにいる権利はないことになる。
PARADOXON V.
パラドックス5
Ὅτι μόνος ὁ σοφὸς ἐλεύθερος καὶ πᾶς ἄφρων δοῦλος
Solum sapientem esse liberum, et omnem stultum servum.
「賢者だけが自由人であって、愚か者はことごとく奴隷である」
[33] Laudetur(接) vero hic imperator aut etiam appelletur aut hoc nomine dignus putetur: imperator quomodo? aut cui tandem hic libero imperabit, qui non potest cupiditatibus suis imperare?
この人が最高司令官として称えられ、その称号で呼ばれ、この呼び名にふさわしいと思われているというが、どういう点で最高司令官なのでありましょうか。つまり、自分の欲望を支配できない人が、一体、自由人の誰を支配しているのでありましょうか。
Refrenet(接) primum libidines, spernat voluptates, iracundiam teneat, coerceat avaritiam, ceteras animi labes(欠陥) repellat;
彼は、何をおいても自分の欲望を制御して、快楽を軽蔑し、怒りを抑え、貪欲を封じこめ、その他、心の欠点を跳ね除けねばなりません。
tum incipiat aliis imperare cum ipse improbissimis dominis(与) dedecori(与) ac turpitudini(与) parere(従う) desierit(接完 やめる):
彼は、邪悪な主人とも言うべき、不体裁な恥ずべきものに自分自身が従うことを止めた時に、ほかの人々に対する支配を始めるべきなのであります。
dum quidem his oboediet(未), non modo imperator sed liber habendus omnino non erit.
こういう邪悪な主人に従っている限りは、彼は最高司令官と見なされるどころか、決して自由人と見なされてはなりません。
Praeclare enim est hoc usurpatum a doctissimis
というのは、最高の学識を備えた人々がいつも口にしている立派な言葉があるからです。
(quorum ego auctoritate non uterer si mihi apud aliquos agrestes(粗野な) haec habenda esset oratio; cum vero apud prudentissimos loquar quibus haec inaudita non sunt, cur ego simulem me, si quid in his studiis operae(努力) posuerim, perdidisse?)
(もし私がこの演説を無教養な人たちの前でするなら、学識ある人たちの言葉をもち出すことはないでしょうが、いまの私の聴衆はとても聡明な方々で、この教説も初耳ではないでしょうから、私がこういう研究に骨を折ったことを忘れてしまったふりをする必要はないでしょう)
dictum est igitur ab eruditissimis viris nisi sapientem liberum esse neminem.
最高の学識を備えた人たちのその言葉とは、「賢者だけが自由人だ」というものであります。
[34] Quid est enim libertas? Potestas vivendi ut velis. Quis igitur vivit ut vult
自由とは、何のことでありましょうか。自分の望みどおりの生き方が出来るということでしょう。では、自分の望みどおりの生き方をしているのは、どんな人でしょうか。
nisi qui recta sequitur, qui gaudet officio, cui vivendi via considerata atque provisa est, qui ne legibus quidem propter metum paret sed eas sequitur et colit(尊重) quia id salutare(健全な) maxime esse judicat,
それは、まさに、正義に従う人、義務に喜びを覚える人、自分の人生の道を深く考え、先々までその見通しをつけている人、恐怖から法に従うのではなく、最も健全なことであると考えて法に従い法を尊重する人、
qui nihil dicit nihil facit nihil cogitat denique nisi libenter ac libere,
その言葉も、その行動も、いや、その胸の思案までも、自分の意志に添った自由な人、
cujus omnia consilia resque omnes quas gerit ab ipso proficiscuntur eodemque referuntur, nec est ulla res quae plus apud eum polleat(強力である) quam ipsius voluntas atque judicium ?
その企画もその結果もすべて、自分自身から生まれて、自分自身の元に返ってくる人、自分自身の意志と判断よりも強いものに支配されていない人のことであります。
cui quidem etiam quae vim habere maximam dicitur fortuna ipsa cedit, si, ut sapiens poeta dixit, suis ea cuique fingitur moribus.
もし昔の賢い詩人の言うように、「自分自身の生き方が、各人の運命を作りあげる」のなら、非常に強い力を持つと言われる運命の女神も、こういう人には譲るでしょう。
Soli igitur hoc contingit sapienti ut nihil faciat invitus, nihil dolens, nihil coactus.
以上のようなわけで、意に反して、あるいは悲嘆に暮れて、あるいは強制されて何かを行うことは、ひとり賢者に関する限りは当てはまらないのであります。
[35] Quod etsi ita esse pluribus verbis disserendum est, illud tamen et breve et confitendum est, nisi qui ita sit affectus(精神状態), esse liberum neminem.
35 もちろん、そのようなことはもっと詳細に論じるべきではありますが、それにも関わらず、今述べたような精神状態の人だけが自由人であるということは、明瞭であり議論の余地のないことなのであります。
Servi igitur omnes improbi, servi ! Nec hoc tam re est quam dictu inopinatum(思いがけぬ) atque mirabile.
したがって、奴隷なのです、邪悪な人たちは一人残らず奴隷なのであります。これは言葉にすると思いがけない説のようではありますが、事実としては、それほど意外ではありません。
Non enim ita dicunt eos esse servos ut mancipia(奴隷) quae sunt dominorum facta nexu(債務不履行の身柄拘束) aut aliquo jure civili; sed si servitus sit, sicut est, obedientia fracti(弱まる) animi et abjecti et arbitrio carentis(欠ける) suo,
というのは、この場合の奴隷というのは、債務不履行による身柄拘束など民法に基づいて主人の所有物になった家財としての奴隷のことではないのであります。そうではなくて、もし隷属状態とは、気力を失い落胆して判断力を失った精神の服従であるなら、
quis neget omnes leves omnes cupidos omnes denique improbos esse servos?
思慮が浅く貪欲な人、要するに、邪悪な人たちは一人残らず奴隷であるということを、誰が否定するでしょうか。
[36] An ille mihi liber cui mulier imperat, cui leges imponit, praescribit jubet vetat quod videtur, qui nihil imperanti negare potest, nihil recusare audet?
36 それとも、女の尻に敷かれている人、女から方針を押しつけられる人、女の了見で決めた指図やら命令やら禁止やらに従う人、女の命令があると一言も拒否できず一言の不服も唱える勇気がない人を自由人と言えるでしょうか。
poscit, dandum est; vocat, veniendum est; ejicit, abeundum; minatur, extimescendum.
女が要求すれば与えねばならぬ。女が呼んだら行かねばならぬ。女が追い出せば出て行かねばならぬ。女が脅せば恐がらねばならぬ。
Ego vero istum non modo servum sed nequissimum servum, etiamsi in amplissima familia natus sit, appellandum puto.
私は、こういう人は、たとえ権勢並びない名家の生まれだとしても、奴隷と呼ぶだけではなく、役立たずの奴隷野郎と呼ぶべきだ思うのであります。
Atque ut in magna familia servorum(→) sunt alii lautiores(立派な) ut sibi videntur servi sed tamen servi, atrienses(執事) ac topiarii(庭師), pari stultitia sunt quos signa quos tabulae quos caelatum argentum quos Corinthia opera quos aedificia magnifica nimio opere(闇雲に) delectant.
しかし、大きな家には、ほかに執事や庭師のように、自分では上級の奴隷と思い込んでいるものがいますが、それでも奴隷は奴隷であります。それと同じぐらいに愚かなのは、彫像、絵画、浮彫り細工の施された銀器、コリント伝来の名器、豪壮な建物にやみくもに惚れこむ人であります。
Et 'sumus,' inquiunt, 'civitatis principes.' Vos vero ne conservorum quidem vestrorum principes estis ;
しかも、彼らは「私は国の指導者だ」と言うのです。いや、あなたたちは、自分の奴隷仲間の中でさえ指導者ではないのであります。
[37] sed ut in familia qui tractant ista, qui tergent(磨く) qui ungunt(油を塗る) qui verrunt(掃く) qui spargunt(撒く), non honestissimum locum servitutis tenent,
また、大きな家には、今言ったくだらない物の手入れをする人たち、つまり、什器に磨きをかけたり艶出しの油を塗ったり、床の掃除をしたり打ち水をしたりする人たちも、奴隷仲間の中で、特に高い地位を保っているわけではないのであります。
sic in civitate qui se istarum rerum cupiditatibus dediderunt ipsius servitutis locum paene infimum obtinent.
それと同じように、国の中でも、あんなくだらない物に対する欲望に溺れてしまった人たちは、まさしく奴隷状態の最下等に位置づけられるのです。
'Magna', inquit, 'bella gessi, magnis imperiis et provinciis praefui.' Gere igitur animum laude dignum.
彼らは「私は大きな戦争を遂行して、大きな領土と属州の長官をつとめた」と言うでしょう。それなら、あなたたちは自分たちの精神を賞賛に値するものにしなければなりません。
Aetionis tabula te stupidum detinet aut signum aliquod Polycleti. Mitto, unde sustuleris, quomodo habeas;
あなたたちは愚かにも画家アエティオンの絵の前や、彫刻化ポリュクレイトスの彫像の前に釘付けになるのです。あなたたちがそれをどこから略奪して来たか、どうやって手に入れたかは今はよしとしましょう。
intuentem te, admirantem, clamores tollentem cum video, servum esse ineptiarum omnium judico.
あなたがそれを見ながら、目を凝らし、感嘆し、歓声を上げているところを見る時、私はあなたをあらゆる馬鹿げた物の奴隷であると判断するのであります。
[38] 'Nonne igitur sunt illa festiva(素敵な)?' Sunt (nam nos quoque oculos eruditos habemus);
38「でも、ああしたものは素敵ではないか」。確かに素敵ではあります(私も審美眼ぐらいは備えています)。
sed, obsecro te, ita venusta(魅力的な) habeantur ista, non ut vincla virorum sint, sed ut oblectamenta(楽しみ) puerorum.
ただ、お願いしたいのは、ああいう物が持つ魅力は、大人を鎖で縛るものではなく、子供のおもちゃのままにしておいて欲しいのであります。
Quid enim censes? si L. Mummius aliquem istorum videret matellionem(壺) Corinthium cupidissime tractantem, cum ipse totam Corinthum contempsisset, utrum illum civem excellentem an atriensem diligentem putaret?
そもそも、あなたの了見はどうなのでしょうか。あのような人たちの誰かがコリントのけちくさい壺を熱心に扱っているところを、コリントの全市を見下していたルキウス・ムンミウスが見たら、その人を優れた市民と見なすでしょうか、それとも、熱心な執事だと見なすでしょうか。
Revivescat(生き返る) M'. Curius aut eorum aliquis, quorum in villa ac domo nihil splendidum(輝かしい), nihil ornatum(華麗な) fuit praeter ipsos, et videat aliquem summis populi beneficiis(好意) usum barbatulos(髭の生えた) mullos(ヒメジ) exceptantem(取り上げる) de piscina(養魚池) et pertractantem(撫でる) et murenarum(鰻) copia gloriantem, nonne hunc hominem ita servum judicet, ut ne in familia quidem dignum majore aliquo negotio putet?
また、マニウス・クリウスが、あるいは、その別荘にも自宅にも、当人以外には輝かしいもの美しいものは何も持たなかった人たちの誰かが生き返って来て、今日わが国民から最高の栄誉に浴している人が、髭をつけたヒメジを生け簀から掬いあげて、それを撫でていたり、大量のウナギを自慢したりしているのをもし見たら、彼らはこの人を、自分の家でももっと重要な仕事を任せるに値しない奴隷だと、見なすのではないでしょうか。
[39] An eorum servitus dubia est qui cupiditate peculii(個人財産) nullam condicionem recusant durissimae servitutis? Hereditatis spes quid iniquitatis(不当) in serviendo non suscipit? quem nutum(意向) locupletis(金持ち) orbi senis non observat(尊重する)?
また、他人の遺産が欲しいばかりに、その人のためにどんな辛い奴隷稼業をさせられても不服を唱えない人たちが、奴隷状態にあるのは、疑いの余地があるでしょうか。他人の遺産に期待をかけている人たちは、奴隷のように振舞えという相手のどんか不当な要求でも、受け入れるのではないでしょうか。彼は後継ぎのない資産家の老人のどんな意向をも尊重するのであります。
Loquitur ad voluntatem(意向に添う), quicquid denuntiatum(指示) est facit, assectatur(随行) assidet(看病) muneratur(与える): quid horum est liberi, quid denique servi non inertis(怠惰な)?
言葉をかけるのも相手の意向に沿ったもの、指図があったら何でもする、お供をして歩きもする、看病もする、贈り物もする。こういう行動のうちで自由人にふさわしいものはどれでありましょうか。むしろ、仕事熱心な奴隷にこそ相応しいのではないでしょうか。
[40] Quid? jam illa cupiditas, quae videtur esse liberalior, honoris, imperii, provinciarum, quam dura est domina, quam imperiosa, quam vehemens! Cethego homini non probatissimo servire coegit eos qui sibi esse amplissimi videbantur, munera mittere, noctu venire domum ad eum, precari, Praeciae denique supplicare: quae servitus est si haec libertas existimari potest?
40 さらに、今度は、もっと自由に見える欲望、官位や権力や属州などを求める欲望が、何と冷酷で横暴で厳しい女主人でありましょうか。自分では権勢並びないつもりの人たちが、この欲望に屈したために、およそ立派だとは言えない人だったケテグス(カティリナの陰謀の共謀者)の言いなりになって、贈り物を送ったり、夜に彼の私邸を訪ね、彼の愛人の娼婦プラエキアに懇願しなければならなかったのです。これが自由というものだと言えるものなら、何が隷属状態でありましょうか。
Quid? cum cupiditatum dominatus excessit(去る) et alius est dominus exortus ex conscientia peccatorum timor, quam est illa misera quam dura servitus! adulescentibus paulo loquacioribus est serviendum, omnes qui aliquid scire videntur, tamquam domini timentur. Judex vero quantum habet dominatum! quo timore nocentes afficit! an non est omnis metus servitus?
さらに、欲望という主人の支配が去っても、罪の自覚から生まれる恐怖という名の新たな主人が現わると、この隷属状態は何と惨めで辛いものでしょうか。おしゃべり若者たちの言いなりにへつらわねばならないし、何かを嗅ぎつけたように見える人たちを、誰も彼も恐るべき主人のように恐れなければなりません。そして、裁判員がどれほど恐ろしい支配者に見えることでしょう。彼はどんな恐怖を犯罪者に与えることでしょう。あらゆる恐怖こそは隷属状態ではないでしょうか。
[41] Quid valet igitur illa eloquentissimi viri L. Crassi copiosa magis quam sapiens oratio? 'Eripite nos ex servitute' : quae est ista servitus tam claro homini tamque nobili? omnis animi debilitati(無力) et humilis(卑屈な) et fracti(意気阻喪) timiditas servitus est.
したがって、大雄弁家のルキウス・クラッススが行なった、知恵に満ちたというよりは、言葉の流麗な演説には、どんな価値があるのでしょうか。曰く「皆さん、我々を隷属状態から救い出してください」。あれほど高名で傑出した人にとって隷属状態とは、一体どんなことでしょうか。萎縮し卑屈になり、意気阻喪した精神の臆病の全ては、隷属状態なのであります。
'Nolite sinere nos cuiquam servire' : in libertatem vindicari(自由になる) vult? minime; quid enim adiungit? 'nisi vobis universis' : dominum mutare, non liber esse vult.
曰く「我々が誰かに隷属することを、許してはなりません」。すると、彼は自由になりたいと言うのでしょうか。違います。そのあとどう言っているでしょうか。「ただし、皆さんの全員に隷属する以外は」。だから、彼は主人を変えたいと言っているのであって、自由人になりと言っているわけではないのであります。
'Quibus et possumus et debemus' : nos vero siquidem animo excelso et alto et virtutibus exaggerato(高める) sumus nec debemus nec possumus;
「皆さんに対する隷属なら、我々は耐えられる。いや、耐えねばなりません」。けれども、もし我々が秀抜で気高い心、美徳によって高められた心を持っているなら、そんな義務もないし、そんな辛抱もできません。
tu posse te dicito, quoniam quidem potes, debere ne dixeris, quoniam nihil quisquam debet nisi quod est turpe non reddere(行う).
クラッススよ、その辛抱ができるあなたは、これからも辛抱できると言うがよい。しかし、義務があるとは言うべきではない。なぜなら誰にとっても、果たすべき義務とは、ただ一つ、破廉恥なことをしないことだけだからであります。
Sed haec hactenus; ille videat quomodo imperator esse possit, cum eum ne liberum quidem esse ratio et veritas ipsa convincat(立証).
だが、今回はここまでにしましょう。最初に私が呼びかけた人は、自分がどうして最高司令官だと言えるのかを、よく考えるべきであります。いずれにしても、こういう人が自由人でさえないことは、物の道理と真実そのものが証明しているのであります。
PARADOXON VI.
パラドックス6
Ὅτι μόνος ὁ σοφός πλούσιος.
Solum sapientem esse divitem.
「賢者だけが富者である」
[42] Quae est ista in commemoranda pecunia tua tam insolens ostentatio(誇示)? solusne tu dives? pro di immortales! egone me audisse aliquid et didicisse(学ぶ) non gaudeam?
ご自分の財産のことを話されるときに、まるで驕り高ぶって、これみよがしの顔をなさるとは、一体、どういうことなのです。あなたお一人だけが富者なのでしょうか。ああ、不死の神さまがたよ、私がむかし教師のもとで、いささか勉強したことで大喜びしてはいけないのでしょうか。
Solusne dives? Quid, si ne dives quidem? quid, si pauper etiam? Quem enim intellegimus divitem aut hoc verbum in quo homine ponimus?
あなただけが富者なのでしょうか。あなたは富者ではないと言ったら、どうなさる。本当は貧者でいらっしゃると言えば、どうなさる。そもそも、我々は、どういう人を富者だと考えるべきでしょうか。富者という言葉は、どんな人に付けるべきでしょうか。
Opinor in eo cui tanta possessio sit ut ad liberaliter vivendum facile contentus sit, qui nihil quaerat nihil appetat nihil optet amplius.
私が思いますには、自分に財産がたっぷりあって、自由人として生きていることに満足できる人、もはや何も求めず何も欲しがらず何も願わない、そういう人に付けるべき言葉ではないでしょうか。
[43] Animus oportet tuus te judicet divitem, non hominum sermo neque possessiones tuae. Nihil sibi deesse putat, nihil curat(心配) amplius, satiatus(満足) est aut contentus(充足) etiam pecunia? concedo, dives es.
あなたは富者だと宣言するのは、世間の噂でもあなたの財産でもなく、ご自分の心の声でなければなりません。何一つご自分に欠けていないと考えておられますか。心配の種はもう何一つありませぬか。心は満たされておりますか。金銭面だけでもご満足ですか。それなら、よろしい、あなたは富者でいらっしゃる。
Sin autem propter aviditatem pecuniae nullum quaestum turpem putas (cum isti ordini(階級) ne honestus quidem possit esse ullus), si cotidie fraudas(騙す) decipis(騙す) poscis pacisceris(契約) aufers eripis,
しかし、もし金銭欲に駆られて、どんな金儲けも破廉恥ではないと思っておいでなら(あなたが属する階級にふさわしい品位の高い金儲けなど、一つとしてないはず)、もし毎日毎日、騙し欺き請求し取引きし強奪も盗みもおやりになるなら、
si socios(同盟) spolias aerarium expilas(強奪), si testamenta amicorum exspectas aut ne exspectas quidem atque ipse supponis(偽造する), haec utrum abundantis an egentis signa sunt?
もし仲間を丸裸になさり、国庫の横領までもなさるなら、もし友人の遺言書を待ち望み、いや、待てぬとばかりに、ご自分の手でそれを偽造なさるとしたら、こういうことは、大金持である証拠でしょうか、それとも、貧乏人である証拠なのでしょうか。
[44] Animus hominis(est) dives, non arca(金庫)(quae) appellari solet; quamvis illa sit plena, dum te inanem videbo, divitem non putabo. Etenim ex eo quantum cuique satis est metiuntur homines divitiarum(富) modum.
人の心が富であって、そう呼ばれるが常である金庫は富ではありませぬ。あなたの金庫がどれほどいっぱいであろうと、あなた自身が空っぽである限り、あなたを富者と見なすことはありませぬ。というのは、人々の富の尺度は、各人の満足だからです。
Filiam quis habet? pecunia est opus; duas? majore; plures? majore etiam; si, ut aiunt Danao, quinquaginta sint filiae, tot dotes magnam quaerunt pecuniam !
娘を一人、お持ちだと?そのお人は物入りだろう。娘が二人?物入りがかさみましょう。もっと大勢?もっともっと物入りです。もし昔話に名高いダナウスのように、五十人も娘がいるとすれば、それだけの持参金のために、たいへんな財産が要ることでしょう。
Quantum enim cuique opus est ad id accommodatur, ut ante dixi, divitiarum modus; qui igitur non filias plures sed innumerabiles cupiditates habet quae brevi tempore maximas copias exhaurire possint, hunc quomodo ego appellabo divitem cum ipse egere se sentiat?
というのは、さきほども申したとおり、人の富の尺度は、各人の必要に応じて決まるのですから、大勢の娘ではなくて、数えきれない欲望を持っていて、瞬く間のうちに、膨大な財産を使い果たすお人を、どうして富者と呼べるでしょうか。ご当人はいつも欠乏感を感じておられるのですから。
[45] Multi te audierunt cum diceres neminem esse divitem nisi qui exercitum alere posset suis fructibus(収入), quod populus Romanus tantis vectigalibus jampridem vix potest.
いつぞや、あなたが「富者とは、ローマ国民があれほどの税収をもってしても、養いかねた軍隊を自分の収入で養うことが出来る者だけだ」とうそぶいておられたのを大勢の人が聞きました。
Ergo hoc proposito numquam eris dives ante quam tibi ex tuis possessionibus tantum reficietur(収益を得る) ut eo tueri(維持) sex legiones et magna equitum ac peditum auxilia(援軍) possis.
その伝で行くなら、あなたは、ご自分の財産を元手に収益をおあげになり、それによって、軍団を六つと、騎兵および歩兵からなる一大援軍を養なえるようになられるまでは、富者となる日はけっして来ないのです。
Jam fateris(認める) igitur non esse te divitem, cui tantum desit ut expleas(満たす) id quod exoptas(熱望); itaque istam paupertatem vel potius egestatem(困窮) ac mendicitatem(赤貧) tuam numquam obscure(こっそり) tulisti.
いまやあなたは、ご自分が富者でないことを告白しておられるのです。あなたは、ご自分の欲望を満たすだけのものを全くお持ちでないのですから。だから、あなたはご自分の貧しさに、いやむしろご自分の困窮と赤貧に耐えていることを、かつて一度も隠したことはなかったのです。
[46] Nam ut eis qui honeste rem(富) quaerunt mercaturis(商売) faciendis, operis dandis(労働), publicis sumendis(税徴収), intellegimus opus esse quaesito(金儲け),
46 世間には、商売をしたり、労働をしたり、税の徴収を請け負ったりして、まじめに富を求めている人たちにとって、金儲けが必要なことは、よくわかります。
sic qui videt domi tuae pariter accusatorum(告訴人) atque indicum(密告者) consociatos greges, qui nocentes et pecuniosos(裕福な) reos eodem te actore corruptelam(買収) judicii molientes,
二
その一方、あなたのお屋敷に原告や密告者どもの群れがたむろしたところを見る人、悪事を働いた裕福な被告たちが、やはりあなたの指図で裁判員を買収するのを見る人、
qui tuas mercedum pactiones(契約) in patrociniis(弁護), intercessiones(仲介) pecuniarum in coitionibus(共謀) candidatorum(公職志願者), dimissiones(派遣) libertorum(解放奴隷) ad fenerandas(貸す>faeneror) diripiendasque(略奪) provincias,
謝礼目当てのあなたの弁護の契約と、立候補者同士の共謀の金銭の仲介と、解放奴隷たちを高利貸しと略奪のために属州にご派遣になるのを見る人、
qui expulsiones vicinorum, qui latrocinia(強奪) in agris, qui cum servis cum libertis cum clientibus societates, qui possessiones vacuas, qui proscriptiones locupletium, qui caedes municipiorum(自治都市), qui illam Sullani temporis messem(収穫) recordetur,
隣人たちの立ち退きを、国土の買い占めを、奴隷、解放奴隷、被護民との共謀を、空き家の数々を、富裕な人々の財産の役収を、自治都市の虐殺を見る人、スッラ時代のあの首狩りを思い起こす人、
qui tot testamenta subjecta, tot sublatos homines, qui denique omnia venalia(賄賂が効く), delectum(徴募), decretum(決定), alienam suam sententiam, forum domum, vocem silentium,
偽造された遺言書の数を、抹殺された人の数を、それから最後に、兵隊の徴発も、元老院決議も、他人の票も自分の票も、法廷も、私邸も、発言も沈黙も、万事買収が効くことを思い起こす人、
quis hunc non putet confiteri sibi quaesito opus esse? cui autem quaesito opus sit, quis umquam hunc vere dixerit divitem?
この人が自分は金儲けが必要だと告白していないと誰が思うでしょうか。ですが、金儲けが必要なこの人こそまさしく富者だと、そもそも誰が言うでしょうか。
[47] Etenim divitiarum est fructus(価値) in copia(裕福), copiam autem declarat satietas rerum atque abundantia; quam tu quoniam numquam assequere(達成する), numquam omnino es dives futurus.
47 確かに、富の価値は豊かにあるのです。ところが、豊かさというのは、何でも満ち足りて溢れるほど持っているということなのです。あなたは、いつになっても、この満ち足りた気持には到達なさらぬことでしょうから、いつになっても、富者にはおなりにならぬのです。
Meam autem quoniam pecuniam contemnis, et recte (est enim ad vulgi opinionem mediocris, ad tuam(opinionem) nulla, ad meam modica), de me silebo, de re loquar.
しかし、私の財産はあなたから軽蔑をしかも当然の軽蔑を受けているからには(確かに私の財産は世間から見てもささやかなものですが、あなたの目から見れば無に等しくても、私の目から見れば適度な財産なのです)、私自身のことには触れずに、財産のことだけに、お話を限ります。
[48] Si censenda nobis sit atque aestimanda res, utrum tandem pluris aestimemus pecuniam Pyrrhi, quam Fabricio dabat, an continentiam Fabrici, qui illam pecuniam repudiabat?
48 そこで、仮りに我々が、財産の評価をくだす立場にあるとして、次のうち価値が高いと評価すべきは一体どちらでしょうか。ピュロスがファブリキウスに渡そうとしたお金か、それとも、そのお金を、あくまで拒絶したファブリキウスの自制心でしょうか。
utrum aurum Samnitum an responsum M'. Curi? hereditatem L. Pauli an liberalitatem(気前) Africani, qui ejus hereditatis Q. Maximo fratri partem suam concessit?
サムニウム人が差し出した黄金でしょうか、それとも、マニウス・クリウスが与えた返答(「金塊を持つことが立派ではなく、金塊を持っている人を支配するのが立派なのだと思う」老年論56)でしょうか。ルキウス・パウルスが残した遺産でしょうか、それとも、その遺産の取り分を兄のクイントゥス・マクシムスに譲渡した小スキピオの気前の良さでしょうか?
Haec profecto, quae sunt summarum virtutum pluris aestimanda sunt quam illa, quae sunt pecuniae.
最高の美徳のうちに列せられる後者の方は、そこで言及されたお金と比べて、価値が高いと評価しなければなりませぬ。
Quis igitur, siquidem, ut quisque, quod plurimi sit, possideat, ita divitissimus habendus sit, dubitet, quin in virtute divitiae sint? quoniam nulla possessio, nulla vis(大量) auri et argenti pluris quam virtus aestimanda est.
ですから、高い価値の物を持っている人ほど、富者と見られるべきだとしますと、富とは美徳のことだということを、誰が疑うでしょうか。なぜなら、どんな財産も、どんな莫大な金銀も、美徳よりも価値が高いと評価すべきではないのですから。
[49] O di immortales! non intellegunt homines, quam magnum vectigal(収入) sit parsimonia. Venio enim jam ad sumptuosos(浪費家), relinquo istum quaestuosum.
三
49 ああ、不死の神々よ。人間たちは、節約がどれほど大きな収入であるのか分からないのです。例の金儲け狂いの人々は、以上でひとまず放免することにして、今から話は浪費家に移ります。
Capit ille ex suis praediis sescena sestertia, ego centena ex meis; illi(与) aurata tecta in villis et sola(床) marmorea facienti et signa, tabulas, supellectilem(家具) et vestem infinite concupiscenti(渇望) non modo ad sumptum ille est fructus, sed etiam ad fenus(借金>faenus) exiguus(貧乏).
彼は自分の所有地から、六十万セステルティウスの収益をあげているのに、私は自分の所有地から十万セステルティウスをあげているだけです。彼の方は、いくつもの山荘のなかに、金を張りつめた天井や、大理石造りの床を普請して、さらに彫像と絵画と家具調度とタペストリーを、無限に欲しがるものですから、あれほどの収入があっても、これらの出費だけでなく、借金の支払いにも窮しているありさまです。
Ex meo tenui vectigali detractis sumptibus cupiditatis aliquid etiam redundabit(溢れる). Uter igitur est divitior, cui deest an cui superat? qui eget an qui abundat? cujus possessio quo est major, eo plus requirit ad se tuendam(possessionem), an quae(possessio) suis se viribus sustinet?
ところが、私のささやかな収入からは、欲しい物の出費を差し引いても、なおもお金は残るでしょう。では、いったいどちらの方が金持ちでしょうか。お金に窮している人でしょうか、それとも、お金が残っている人でしょうか。お金が足りない人でしょうか、それとも、お金を余している人でしょうか。財産が多くて、その維持費がかさむ人でしょうか、それとも、自分の財産の維持を自分の収入でまかなえる人でしょうか。
[50] Sed quid ego de me loquor, qui morum ac temporum vitio aliquantum etiam ipse fortasse in huius saeculi errore verser? M'. Manilius patrum(父祖) nostrorum memoria (ne semper Curios et Luscinos loquamur) pauper tandem fuit?
50 しかし、どうして私は自分のことをお話ししているのでしょうか。私は時代の風潮に流されていつの間にか現代の人たちの勘違いに、ある程度は巻き込まれている恐れもあるのですから。そこで、我らの父祖たちの時代のマニウス・マニリウス(いつもマニウス・クリウスやガイウス・ファブリキウス・ルスキヌスたちの話ばかりするわけにはいきません)は一体全体貧乏人だったのでしょうか。
habuit enim aediculas(小家) in Carinis et fundum in Labicano; nos igitur divitiores, qui plura habemus? Utinam quidem! sed non aestimatione census(属 財産), verum victu atque cultu terminatur pecuniae modus(主).
このお方は、カリナエの一角にささやかな住まいを、ラビクムの里に農園を持っておられた。では、もっと沢山の別荘を持っている我々のほうが、このお方よりも、富者なのでしょうか。そうであってほしいものですが、富の大きさを決めるものは、財産の評価ではなく、衣食に関する暮らしぶりであるのです。
[51] Non esse cupidum(欲しがる) pecunia est, non esse emacem(買いたがる) vectigal est; contentum vero suis rebus esse maximae sunt certissimaeque divitiae.
51 欲しがらぬことが、財産なのです。買いたがらぬことが、収入なのです。さらに、自分の財産で満足していることが、何よりも大きな何よりも確かな富なのです。
Etenim si isti callidi(精通した) rerum aestimatores prata et areas quasdam magno aestimant, quod ei generi possessionum minime quasi noceri potest, quanti est aestimanda virtus, quae nec eripi nec subripi potest neque naufragio neque incendio amittitur(失う) nec vi tempestatum nec temporum perturbatione mutatur!
というのは、もし古来、財産の評価に精通した人が、特定の土地や敷地を、この種の所有物は、損なわれることが殆どないという理由から、高く評価するならわしであるなら、奪われることも盗まれることもありえず、難破によっても火災によっても失われることがなく、嵐によっても政変によっても損なわれることがない美徳の価値は、どのくらいになるでしょうか。
[52] Qua praediti qui sunt, soli sunt divites; soli enim possident res et fructuosas(有益な) et sempiternas solique, quod est proprium(特徴) divitiarum, contenti sunt rebus suis, satis esse putant, quod est, nihil appetunt, nulla re egent, nihil sibi deesse sentiunt, nihil requirunt;
52 このような美徳を備えている人、そういう人だけが富者なのです。というのは、そういう人だけが、利潤も生めば不滅でもある財産を所有しているからです。そういう人だけが、自分の財産に満足して、有る物だけで十分だと考え、何一つ求めず、何かの不足に窮することなく、何一つ自分に欠けているとは思わず、無いものを何一つ求めようとはしないという富の特徴を備えているからです。
improbi autem et avari, quoniam incertas atque in casu positas possessiones habent et plus semper appetunt nec eorum quisquam adhuc inventus est cui quod haberet esset satis, non modo non copiosi ac divites sed etiam inopes ac pauperes existimandi sunt.
一方で、下劣で貪欲な人たちは、運に左右される不確かな財産を持ち、常にもっと多くを求めており、彼らのうちに自分の持っているもので満足出来る人は一人もいないがゆえに、彼らは豊かな富者でないだけでなく、無力な貧乏人であると評価しなければならぬのです。
この翻訳は中公クラシックスのものを元にした。